بحران آذربايجان
111
يكشنبه 16 تير
در تبريز دو سه روز است كه قيمت اجناس ترقي كرده است هم اجناس داخلي و هم اجناس خارجي . قيمتشان با دو سه روز قبل فرق فاحش پيدا نموده است . شكر كه تاللهتومان تنزل نموده بود تا چهارده تومان رسيده است . كره هم كه در اين اواخر مني ... تومان بود حالا مني بيست و پنج تومان صحبت مي كنند. قيمت غله هم ناگهان بالا رفته است . در مراغه از مني هشت قرآن به مني چهارده قران ترقي نموده است . علت ترقي معلوم نيست و هر چه گفته مي شود از حدود حدس و تخمين تجاوز نمي كند. مي گويند دولت به خارجه غله و برنج فروخته است . فاسد شدن اجناس موجوده در گمركخانه خرمشهر را هم به عنوان علت ترقي ذكر مي كنند. بعضي ها هم علت ترقي را عملي شدن موافقت نامه منعقده مابين آذربايجان و حكومت مركزي ايران مي دانند. در هر صورت و علت هر چه باشد بعضي از طبقات مردم مخصوصا طبقه مالك از اين ترقي اجناس در تشويش هستند. از بين رفتن قسمت اعظم عوايد با ازدياد مخارج براي آن بيچاره ها حقيقتا اسباب نگراني است .
از راديوي طهران معلوم مي شود كه ترقي اجناس در طهران هم احساس شده است . آقاي نخست وزير براي جلوگيري از ترقي قيمت خواروبار اوامري به آقاي مظفر فيروز صادر نموده است . مشاراليه هم بازرساني با بازوبند مخصوص معين نموده است كه از تخلف فروشندگان از نرخ شهرداري جلوگيري نمايد. اعلام هم شده است كه نرخ هاي معينه به قوت خود باقي است . مخبر راديو هم راجع به ترقي قيمت اجناس با آقاي مشايخي مصاحبه به عمل آورده است . آقاي مشايخي هم تمام گناه ها را متوجه دكاندارها دانسته است و از تدابيري كه بر عليه آنها اتخاذ خواهد شد صحبت نموده است .
در طهران قضيه لوله كشي هم تعقيب مي شود.شهرداري پرونده و نقشه هاي لازمه تهيه نموده است و آگهي مناقصه درست كردن لوله كشي هم منتشر مي شود.به موجب قراري كه اتخاذ شده است بايد تا پنج ماه شروع به ساختمان لوله كشي بشود و تا سه سال كار لوله كشي آب طهران خاتمه پذيرد.
از راديوي طهران خبرهايي راجع به ترقي و تشكل حزب دموكرات ايران مي رسد. يك نفر مامور مخصوص به خراسان اعزام گرديده است تا در آن ايالت حزب را تشكيل بدهد. خسرو قشقايي تلگرافي به آقاي قوام السلطنه مخابره نموده و پيوستگي خود و ايل قشقايي را به حزب و نخست وزير ايران اعلام نموده است .
خسرو قشقايي گويا برادر ناصر قشقايي مي باشد. ناصر قشقايي پسر صولت الدوله قشقايي است كه در زمان پهلوي محبوس گرديد و در حبس وفات نمود. مثل ساير محبوس ها كه در زندان پهلوي مردند صولت الدوله را هم گفتند كه به امر پهلوي به قتل رسانده اند. ناصر قشقايي در زمان پهلوي تحت نظر بود. بعد از غائله شهريور خود را به فارس رسانده و رياست ايل قشقايي را به دست گرفت . بعد از آن چندي هم با قواي دولتي به زد و خورد پرداخت . حالا ايل قشقايي و ناصرخان با دولت در حال مسالمت است .
معلوم مي شود كه حزب دموكرات ايران را دولت مي خواهد حزب رسمي در ايران قرار بدهد. راديو طهران كه يك موسسه دولتي است اخبار راجع به حزب را نشر مي كند.مثل اينكه راديوي دولتي اورگان حزب دموكرات ايران باشد. از جمله راديوي طهران خبر داد كه روزي نيست كه صدهاتلگراف راجع به حزب دموكرات ايران و اظهار پيوستگي به آن نرسد.
اين اخبار اگر نسبت به ساير قسمت هاي مملكت صحيح باشد نسبت به آذربايجان و تبريز شامل نيست و اينجا عضويت مردم در حزب دموكرات ايران سهل است كه اجرا شدن مواد موافقت نامه اخير هم طوري با كندي پيش مي رود كه آدم مي خواهد كه شك بكند كه آيا اين موافقت نامه حقيقتا به موقع اجرا گذاشته خواهد شد يا نه . پست طهران يك دفعه آمده است اما كاغذهايي كه آورد همه قبل از عيد نوروز نوشته بودند. من خودم چند كاغذ تبريك عيد داشتم كه يكجا با اولين پست دريافت كردم . آقاي دكتر انگجي (ميرزا ايمان آقا) كه پنج ماه قبل از تحصيل مراجعت نموده و در طهران بود به تبريز وارد شد.
دوشنبه 17 تير
امروز عصر رفتم ديدن آقاي دكتر انگجي كه در منزل آقاي حاجي ميرزا محمدعلي آقا جلوس نموده و از واردين پذيرايي مي كردند. عده اي از محترمين و آشنايان و چند نفر از علماي روحاني بودند.آقاي دكتر فرزند كوچك مرحوم آقاي حاجي ميرزاابوالحسن آقا مجتهد انگجي هستند كه با دو برادرش آقاميرزا ابراهيم آقا و آقاميرزا محمودآقا در خارجه به تحصيل طب مشغول بودند. محل اقامت آقايان در پنج شش سال اخير در ژنو سويس بود كه به آنجا از بلژيك كه به تسخير آلمان ها درآمده بود رفته بودند. آقايان ميرزا ابراهيم آقا و ميرزا اسماعيل آقا چند ماه است كه به ايران مراجعت نموده اند ولي آقاي دكتر محمود انگجي هنوز در سويس هستند و شايد در اين نزديكي ها به ايران مراجعت نمايند. آقا ميرزا ابراهيم كه در دواسازي دكتر هستند در طهران شغل دولتي قبول نموده و در آن شهر اقامت نموده اند.
آقايان دكترها پسران كوچك مرحوم حاجي ميرزا ابوالحسن آقا انگجي هستند. پسران ارشد آن مرحوم آقايان ميرزاحسن آقا و حاجي ميرزامحمد علي آقا و ميرزا مهدي آقا هستند كه از علماي روحاني محترم شهر تبريز مي باشند. آقا ميرزاحسن آقا فعلا در طهران متوقف هستند. آقاي حاجي ميرزا محمدعلي آقا كه شخصي بسيار عاقل وكافي هستند مابين مردم بسيار محبوب و محترم هستند و از اعيان علما به شمار مي آيند. اما آقاي آقاميرزامهدي آقا كه از حيث فضل و تقوي و حميت ديني از مبرزين علماي تبريز هستند بيشتر به اشتغالات دينيه و علميه مشغول مي باشند. امامت جماعت ومنبر وتدريس شغل مشاغل ايشان است . به گمان من هيچ يك از علماي تبريز فعلا به اندازه وي اشتغال روحاني ندارد. شكرالله سعيه . مرحوم حاج ميرزاابوالحسن آقا مجتهد انگجي والد آقايان كه تقريبا ده سال قبل از اين وفات نمودند در زمان خود اعظم علماي تبريز بودند و روابط آن مرحوم با دولت پهلوي جزو تاريخ ايران محسوب مي شود.
آقاي دكتر انگجي كه قريب العهد به اروپا هستند اطلاعات موثق و مفيد از اوضاع اروپا مي دادند. بعضي از محصلين ايراني كه در شهر هامبورگ آلمان مقيم بودند بعد از بومباردمان آنجا مفقودالاثر شده بودند بعد از پنج ماه در يكي از ده هاي آلمان پيدا شده اند. راجع به اوضاع اسفناك اطريش و كشتار و تروري كه در اوايل اشغال روس ها در آنجا حكمفرما بوده است از بعضي اشخاص حاضر وقعه بي طرف نقل مي نمودندكه اسباب تاثر شنوندگان بود. راجع به اوضاع طهران هم از آقاي دكتر سئوال شد. اظهار نمود كه فعلا آقاي قوام السلطنه سعي مي كند كه حتي الامكان اشخاص معتبر و صاحب نفوذ را داخل در حزب دموكرات ايران بنمايد. نسبت به بعضي از طبقات مردم گاهي تهديد هم مي شود.
ضمنا از آقايان علماي طهران هم درخواست شده است كه به حزب دموكرات ايران داخل بشوند. آقاي بهبهاني كه رئيس علماي طهران است به مرامنامه حزب در دو نقطه اشكال نموده است و اظهار داشته است كه اين دو مساله منافي با قوانين مقدس است آن دو نقطه را اصلاح نماييد تا علما هم داخل آن حزب بشوند.موضوع اشكال اولي مساله مساوات زنان با مردان در همه امور و انتخاب شدن زنان به وكالت در مجلس شوراي ملي است . دويمي هم مساوات نژاد است كه آن را هم منافي با قوانين اسلام تشخيص داده اند. اينها را من از دكتر انگجي نقل مي كنم ولي مساوات مابين نژادها نه اينكه منافي با قوانين شرع مقدس اسلام نيست بلكه از مباني آن دين مقدس است . شايد من درست ملتفت نشده ام . اگر مجلس ديگري مقتضي صحبت دست بدهد توضيح مي خواهم .
آقاي دكتر انگجي تصميم اتخاذ ننموده اند كه در تبريز بمانند اگر چه برادران ايشان و بعضي آشنايان اصرار دارند كه در تبريز اقامت نمايند ولي ايشان همچنان مردد هستند گويا بعضي از مقامات رسمي آذربايجان هم اظهار تمايل نموده اند كه دكتر در تبريز مانده و از معلومات خود به حكومت ملي و هموطنان فايده برسانند. با به دست آوردن استقلال داخلي آذربايجان كاريزهايي براي اشخاص تحصيل كرده و مفيد جامعه باز شده است كه سابقا موضوعي نداشت .
از كاريزهايي كه ممكن است بعدها زمينه آن فراهم بشود يكي دانشگاه تبريز است كه چندي قبل سنگ بناي آن با تشريفات گذاشته شد و از آن وقت در روزنامه آذربايجان اعلام قبول محصل براي سال تحصيلي آينده داده مي شود. عجالتا دانشگاه داراي دو شعبه خواهد بود. طب و پداگرژي تعليم و تربيت .]شعبه [
راجع به آبادي شهر هم علاوه بر آسفالت كه با كمال سرعت ادامه دارد بعضي اقدامات در نظر گرفته شده است . از جمله لوله كشي آب است كه گويا لوله زيادي براي اين مقصود در ايستگاه موجود است اما نبايد لوله كشي تبريز به طول و تفصيل لوله كشي آب طهران باشد اما در عوض ممكن است زودتر از مال طهران عملي شده و مردم استفاده نمايند.
از اقداماتي كه در زمينه آبادي شهر در نظر گرفته شده است يكي هم خيابان كشي است و از قرار معلوم براي مقدمات آن هم شروع شده است . مهندسين بلديه در بعضي قسمت هاي شهر به نقشه برداري مشغول بوده اند. گفته مي شود قبل از همه يك خيابان به طرف محله قره آغاج كشيده خواهد شد. نقش خيابان هاي متصوره طوري است كه علاوه بر خانه هايي كه بايستي خراب بشود چند مسجد هم كه در محل ايجاد خيابان واقع مي باشند در معرض تخريب واقع شده اند و اين معني اسباب تاسف بلكه اعتراض بعضي از علاقه مندان به ديانت گرديده است . مي خواهند در اين خصوص به مقامات صلاحيت دار عريضه اعتراض تقديم نمايند. اين اشخاص متوقع هستند كه علما هم متفقا بر عليه اين تصميم اتخاذ شده به اولياي امور اعتراض نمايند. به عقيده من با اوضاع فعلي بعيد است كه اولياي امور افكار عامه را با تخريب آن مساجد معتبر بازار تحريك نموده و از خود برنجانند ولي اگر تصميمي در آن زمينه اتخاذ نمودند با آن اعتراضات و وسايل قديمه مشكل است نتيجه مطلوبي به دست آورد.
باز هم اخباري از طهران راجع به ترقيات حزب دموكرات ايران مي رسد. يك عده در طهران تظاهراتي برله حزب دموكرات ايران به عمل آورده اند. با هم راديو خبر داد كه حزب كشاورزان خوزستان با اتحاديه آنها به حزب دموكرات ايران ملحق شده است . چون نه از تظاهر كنندگان در طهران برله حزب و نه از اتحاديه كشاورزان خوزستان هيچ گونه اطلاعي در دست نيست اين اطلاعات صادره از راديوي طهران چندان ارزشي دارا نمي باشند. فقط مي رساند كه راديوي طهران اين حزب را نظير احزاب ديگر نمي داند و به آن با چشم ديگر نگاه مي كند.
در تصويب نامه هيئت وزرا كه راديوي طهران خبر آن را منتشر كرد چند قدم ديگر براي عملي نمودن تقسيم اراضي كه اخيرا در اطراف آن صحبت هاي بيشتري مي شود برداشته شده است . قرار گذاشته شده است كه بانك كشاورزي به وزارت كشاورز منتقل گردد. خالصه جات دولتي از جمله سرمايه هايي است كه براي وصول به مقصود از آنها استفاده خواهد شد و تا پانزده سال هر سالي 150 ميليون سرمايه داده خواهد شد. بانك كشاورزي به تقسيم اراضي املاك خالصه در بين رعايا اقدام خواهد نمود و براي مالكين جديد سند مالكيت تحصيل خواهد نمود.
