قسمت دوم
دكتر غلامرضا رحمدل
ام خارجه همسر زيدبن ثابت (حافظ قاري و كاتب قرآن ) از محدثين حضرت رسول بود. او از پيامبراكرم حديثي نقل كرده است كه از نظر محدثين بزرگ در زمره احاديث قطعي به شمار مي آيد و خلاصه آن چنين است « ما با رسول اكرم همراه با جمعي در باغي نشسته بوديم در آن هنگام پيامبراكرم فرمود اينك مردي بر ما وارد مي شود كه از اهل بهشت خواهد بود. چشمها همگي به در دوخته شد. در اين حال صداي پائي بلند شد سپس همه گردن كشيديم ديديم كه علي بن ابي طالب (ع ) است كه مي آيد. (دايره المعارف تشيع ذيل ام خارجه )
علاوه بر بانوان اشاره شده و بانوان ديگري كه از نظر قدمت در پذيرش اسلام و ذكر حديث در زمره ياران پيامبر بوده و رجاليون بزرگ از جمله شيخ طوسي در « رجال » فهرست كامل آنها را ذكر كرده اند زنان مسلماني هم بودند كه حضرت را در غزوات متعدد ياري مي كردند. درصدر اين زنان مجاهده حضرت زهراي مرضيه (س ) قرار دارد كه در ميادين نبرد سخنراني و مردم را به پايداري و مقاومت تشويق مي كردند. زنان مسلماني نيز در هيئت امدادگري به ياري محرومان و مجاهدان مي پرداختند كه يكي از برجسته ترين چهره هاي اين گروه از انصار اسلام « نصيبه » است . بعد از جنگ بدر و احد شاعران و شاعركان مشرك مدينه كه نقش برجسته و تعيين كننده زنان مسلمان آنها را به خشم آورده بود در ضمن هجو و تخطئه مردان مهاجر و انصار در سطحي گسترده به هجو زنان مجاهده روي آوردند و گستاخي را به حدي رساندند كه مسلمانان ناگزير به قتل سران آنها كمر بستند و فتنه آنها را خاموش كردند.
بعد از رحلت پيامبر تني چند از زنان جاه طلب به فتنه اهل رده پيوستند. اهل رده كه در تاريخ اسلام به پيامبران دروغين اشتهار دارند براي فريب مردم شعارهاي بظاهر اصلاح طلبانه مي دادند. از جمله اينكه مدعي بودند كه خواهان ارتقا حقوق زنان تا مرتبه پيامبري هستند. همچنين مدعي جامعه تكثرگرا در عرصه پيامبري بودند در راستاي چنين تبليغات فريبنده اي بود كه زني بنام سجاح را از يمامه به عنوان پيامبر علم كرده بودند و او براي گسترش دامنه نفوذ خود با يكي ديگر از پيامبران محوري دروغين بنام مسيلمه كذاب ازدواج نموده بود. ديري نپائيد كه پيامبران دروغين ماهيت مخوف خود را كه پشت شعارهاي اصلاح طلبانه مخفي نگه داشته بودند آشكار كردند و به جنگ مسلحانه عليه مسلمانان روي آوردند تا جاييكه بنا به رواياتي حدود 400 نفر از حافظان قرآن را به شهادت رسانيدند.
سرانجام مسلمانان با هم متحد شدند و بر اهل رده فائق آمدند مسيلمه كذاب كشته شد و سجاح به اسارت درآمد و مسلمان شد و در يمامه درگذشت .
نبرد صفين نيز شاهد مبارزات شجاعانه زنان مسلمان است كه در زمره ياران امام علي (ع ) بودند. از جمله اين زنان مسلمان مي توان همسر شهيد عمروبن حمق را نام برد كه دفاعيات شجاعانه او در بيدادسراي معاويه در تجليل از همسر مجاهد خود و حمايت از حقانيت امامت حضرت علي صلابت پوشالي معاويه را نزد درباريانش درهم شكسته بود. معاويه مي خواست او را از عملكرد شجاعانه اش در صفين به ندامت وادارد تا با شكستن مقاومت او به پيروزي سياسي دست يابد لذاست كه او را به تبعيد تهديدكرد.
همسر عمروبن حمق تبعيدشدن را كه به واسطه آن از قلمرو حكومت معاويه آزاد خواهد شد به فال نيك گرفت و از آن استقبال كرد و بدينوسيله ابزار تهديد معاويه را خنثي نمود. ام الخير و زرقا نيز در زمره مبارزان صفين بوده اند. ام الخير از زنان تابعي و نمونه برجسته اي از فصاحت و بلاغت بود. در جنگ صفين جزو ياران علي (ع ) بود و با نطقهاي مهيج خود مردم را به جنگ با معاويه ترغيب كرد.
زرقابنت عدي بن قيس حمداني در كمال فصاحت و بلاغت بود در جنگ صفين لشكر اميرالمومنين (ع ) خاصه قبيله حمدان را به جنگ عليه قاسطين ترغيب مي كرد. خطبه ها و شعارهاي غرا و مهيج وي ورد زبان شده بود. بعد از صفين زرقا نيز مانند ديگر زنان و مردان مبارز علوي احضار و محاكمه شد اما دست از حمايت علي برنداشت و شجاعانه از عملكرد انقلابي خود در جنگ صفين دفاع كرد. معاويه كه از ابراز وفاداري زرقا نسبت به امامت علي (ع ) شگفت زده شده بود روبه او كرد و گفت : وفاداري تو به علي بن ابي طالب در اين برهه از زمان مرا بيشتر به تعجب واميدارد تا ياريگري تو در زمان حيات او. معاويه سپس خواست تا او را تطميع كند پس به زرقا گفت : هر حاجتي كه داري بيان كن زرقا پاسخ داد : من قسم ياد كردم كه از هيچ اميري چيزي نخواهم .
يكي ديگر از ياران و مدافعان امامت حضرت علي ام مسطح بود. او بعد از جريان سقيفه مرعوب فضاي تبليغاتي حاكم نشد و در كنار صحابه پرهيزگاري همچون سلمان و مقداد و ابوذر از امامت حضرت علي دفاع نمود. ابن ابي الحديد شارح معتزلي نهج البلاغه مي گويد : بعد از جريان سقيفه ابن مسطح به سمت قبر شريف حضرت رسول حركت كرد و در كنار قبر حضرت با صداي بلند ابياتي سرود. اي پيامبر(ص ) : بعد از تو خبرهائي شد كارها دشوار گرديد و گفتارها در هم و نااستوار اگر شاهد اين ماجراها بودي در كثرت اقامه خطبه تاكيد نمي ورزيدي فقدان تو بر امت آنچنان است كه فقدان باران بر زمين . بر ختل و غدر قوم خود شاهدباش و روي از آن برنتاب :
قدكان بعدك انبا و هنبثه
لوكنت شاهد هالم تكثر الخطب
انا فقدناك فقدالارض و ابلها
و اختل قومك فاشهد وهم لاتغب
در دوران حكومت غاصبانه معاويه نيز زنان مسلمان دوشادوش مردان مجاهد بدون واهمه از اختناق حاكم بر دستگاه اموي و سياستهاي سركوب و كشتار در مواقع مقتضي مبارزه مي كردند كه از جمله اين موارد مبارزه زنان مسلمان در جريان قيام حق طلبانه شيعيان به رهبري حجربن عدي در كوفه بوده است . ديواره دفاعي زنان مسلمان در محله بني طائي و مقاومت دليرانه آنها باعث شد كه سپاه زيادبن ابيه امير دست نشانده بني اميه در كوفه توان مقاومت را از دست داده و روبه فرار گذارد و بدين ترتيب زنان حماسه ساز مسلمان توانستند مانع دستگيري برخي از مبارزان گردند.
در اين فصل از مقاله به معرفي چهره و تبيين جايگاه زناني مي پردازيم كه در مقاطع مختلف تاريخ عاشورا در قلمرو دامنه هاي زماني زير هريك به طريقي در تنفيذ و گسترش دست آوردهاي اين نهضت بزرگ سهم به سزا داشته اند :
1 ـ 28 رجب سال 60 (تاريخ هجرت امام حسين از مدينه به سوي مكه ) تا دهم محرم سال 61
2 ـ مقاطعي از سالهاي بعد از عاشورا
كربلا بيابان تفيده و متروكي بود كه در جغرافياي سياسي و فرهنگي جهان اسلام جايگاه قابل اعتنايي نداشت . نخبگان سياست پيشه رژيم اموي و طراحان پشت پرده سياستهاي جنگي مركز ثقل جنگ را به كربلا كشانده بودند تا صداي حسين و يارانش به گوش مردم نرسد و عاشورا زير آوار خاكهاي تفتيده كربلا خفه شود. آنها با همه كياست و فراستي كه خود را به آن متصف مي كردند غافل از آن بودند كه صداي تاريخ را نمي توان خفه كرد و انفجار را نمي توان از نقطه اشباع ظلم خارج ساخت . كربلا امروز در جغرافياي عشق خال لب هفت كشور و عاشورا آينه گردان آفاق و انفس در عرصه حماسه حضور است . حضور تاريخ ساز زنان چشم اندازي از اين حضور حماسي است كه براساس طبقه بندي تاريخي به معرفي نقش جايگاه آنها مي پردازيم . مضافا اينكه معرفي شخصيت برجسته تاريخي و تبيين جايگاه طلايه داراني مانند زينب (س ) و سكينه بنت الحسين (ع ) و ديگر بانوان پيشگام در عرصه حماسه حضور پژوهش مستقل و مستوفايي را مي طلبد كه از ظرفيت يك اثر حاضر خارج است . پژوهندگان براي اطلاع مبسوط مي توانند علاوه بر تاليفات و مصنفات تحليلي متاخرين به مصادر و منابعي مانند اعلام النسا رياحين الشريعه محلاتي طبقات النسا ابن حجر عسقلاني در الاصابه دايره المعارف تشيع و مصادر و منابعي كه مصاديقي از پيشينه تحقيقي اين مقاله هستند مراجعه نمايند.
در تاريخ اسلام « زن مسلمان » دوش به دوش مردان مجاهد بدون واهمه از اختناق حاكم بر دستگاه اموي و سياست هاي سركوب و كشتار به دفاع از اسلام و حقانيت ائمه اطهار(ع ) مي پرداختند.
نخبگان سياست پيشه رژيم اموي و طراحان پشت پرده سياست هاي جنگي مركز ثقل جنگ را به كربلا كشانده بودند تا به خيال خام خود صداي حسين (ع ) و يارانش به گوش مردم نرسد و عاشورا زير خاكهاي تفتيده كربلا مدفون شود.

اين موضوع كه كودتاي سوم اسفند 1299 هـ . ش و به قدرت رسيدن رضاخان يك طرح و عمليات كاملا استعماري و انگليسي بود از واقعيت هاي بسيار آشكار و ثابت شده تاريخ معاصر ايران است و اكنون همه مي دانند كه رضاخان ظاهرا ماجرا محسوب مي شد و كودتاگران واقعي كه رضاخان را مثل عروسك مي چرخاندند كساني غير از لرد ريدينگ (فرمانرواي انگليسي هندوستان و نايب السلطنه انگليس ) وينستون چرچيل (وزير جنگ انگليس ) اردشير ريپورتر(جاسوس و عامل انگليس ) آيرون سايد(ژنرال انگليسي مستقر در ايران )و... نبودند.
گرچه واقعيت هاي كودتاي 1299 اكنون براي همه روشن شده است ولي در زمان وقوع افرادي كه به اصل ماجرا پي برده بودند به تعداد انگشتان دست نمي شدند. طرح كودتا به قدري موذيانه و سري بود كه حتي دولتي مثل اتحاد جماهير شوروي با آن همه تشكيلات و سازمان هاي گسترده اطلاعاتي فريب انگليس را خورده بود و كمان مي كرد رضاخان به اصطلاح يك عنصر انقلابي و ميهن دوست است و مي خواهد شر انگليس را از ايران دور كند!
مي توان ادعا كرد تنها كسي كه در آن زمان واقعيت هاي پنهان كودتاي سوم اسفند رضاخان را به طور كامل مي شناخت و به ابعاد توطئه هاي انگليس در قدرت رساندن رضاخان پي برده بود شهيد آيت الله سيدحسن مدرس بود. به همين دليل وي تا پايان عمر دست از مبارزه با رضاخان بر نداشت و سرانجام جان خود را نيز در اين مبارزه از دست داد.
گر چه شهيد مدرس دل خوشي از سلسله قاجاريه نداشت ولي هنگامي كه احساس كرد استعمار انگليس قصد دارد استبدادي به مراتب بدتر و شديدتر از استبداد قاجاريه در برقرار كند و از طريق رضاخان همه امور ايران را به طور كامل در دست بگيرد چنين انديشيد كه اگر موقتا و براي مدتي قاجاريه ضعيف در حكومت بماند بسيار بهتر از فرمانروايي كسي است كه اساس ماموريت مزدورانه اش چپاول ايران و نابود كردن كامل دين و فرهنگ مردم ايران و... است . به عبارت ديگر شهيد مدرس در صدد برآمد دفع افسد به فاسد كند و خطر و زيان بسيار بزرگ را با خطر و زيان كوچك تر دفع نمايد.شهيد مدرس رفتن قاجاريه و قدرت گرفتن سلسله پهلوي را يك تغيير و تحول ساده و جابه جايي اشخاص نمي دانست . به همين دليل به احمد شاه قاجار هشدار داد و گفت : من به اين دليل نمي خواهم سلسله پهلوي جاي سلسله قارجاريه را بگيرد كه به اقتضاي روزگار و در اوضاع و احوال فعلي مبادي ايماني ما و مصونيت اجتماعي و سياسي قوم ايراني و استقلال و تماميت ايران در حال حاضر با بقاي سلطنت تو گره خورده است . اگر مقصود فقط اين بود كه تو را از سلطنت بردارند و ديگري را بر تخت بنشانند من كه مدرس هستم صريحا مي گويم كه هرگز با اين جريان مبارزه نمي كردم اما اكنون بر من ثابت شده است كه مي خواهند بزرگ ترين ضربت انتقامي را بر پيكر ايران وارد سازند و انتظام حيات ملي ما را بر هم ريزند و در تمام شعب اجتماعي و سياسي ايران تغييراتي به وجود آورند و چيزهايي را از مابربايند كه در طول تاريخ و در سخت ترين اوضاع و احوال ما را از مخاطرات خلاص كرده است .
شهيد مدرس نه تنها دگرگوني هاي بسيار مهلك در عرصه اجتماعي و سياسي و فرهنگي را از اهداف پشت پرده كودتاگران انگليسي و عوامل آن ها مي دانست بلكه چپاول اقتصادي و به هم ريختن اوضاع اقتصادي جامعه ايران و نابود كردن تكاپوهاي ملي و بومي در عرصه اقتصاد را نيز از اهداف كودتاگران مي دانست . شهيد مدرس در اين زمينه مطالب و ديدگاه هاي مفصلي دارد كه خلاصه آن چنين است : دولت هاي مستعمره جوي اروپا از سه قرن پيش براي استعمار ممالك شرق كمر بستند و اكثر ملل شرق را خواه از لحاظ سياسي و اقتصادي و خواه از لحاظ اجتماعي به اسارت درآوردند. از ميان ملت هاي آسياي وسطا قومي كه در مقابل مطامع بيگانه مقاومت ورزيد و خود را لقمه چرب ولي پر خار و خس نشان داد ملت ايران بود. بيشتر ملت هايي كه در قرن گذشته يوغ بندگي را بر گردن نهادند اسارت آنها از راه اقتصاديات آغاز گشت . اما ملت ايران به حكم سابقه مديري كه در بازرگاني و تجارت دارد و بنا بر هوشمندي و استعداد ذاتي تا مي توانست و تا برايش ممكن بود از تله هاي مستعمره جويان گريخت . عجب آن است كه ملت ايران در حالي از اين تله ها مي گريخت كه برنامه آن چناني براي اين گريختن نداشت و بدون آن كه بداند از تله ها مي گريخت . در اين موضوع همين واقعه رژي و قضيه تحريم تنباكو كه به پيروزي ايرانيان منجر گشت كافي است . خلاصه امروز نيز مي خواهند همه رشته ها و توانايي هاي اقتصادي و بازرگاني ما را به دست رضاخان از هم بپاشند....

شهيد مدرس يكي ديگر از اهداف جنايتكارانه كودتاگران انگليسي را در قدرت رساندن رضاخان وارد آوردن ضربه اساسي به ايلات و عشاير مي دانست و در اين باره مي گفت : تخته قاپو كردن يك ايل به منزله كيفري سخت براي آن ايل است ; زيرا يك ايل بزرگ در اثر تخته قاپو كردن ملي 10 تا 12 سال به كلي از ميان مي رود. چون ايلي كه تخته قاپو شده ديگر چراگاه ندارد و مجبور است گوسفنداش را به قيمت ناچيز بفروشد و خرج زندگي اش كند. بنابراين وقتي ايل نباشد لبنيات پشم پوست و.... هم نيست . اكنون كه به بهانه تربيت و آموزش و بهداشت مي خواهند ايلات را تخته قاپو كنند به زودي كار ملت ايران به جايي خواهد رسيد كه براي شير و پنير و پشم و پوست هم دست نياز به سوي بيگانه دراز كند و به خاطر نيازش گردن كج نمايد. اكنون تصميم دارند با تخته قاپو كردن ايلات سرچشمه عايدات ما از گوسفند و اسب و.... را كه تا قلب اروپا صادر مي شود بخشكانند و ما را در همه چيز محتاج بيگانه نمايند....
آيت الله مدرس درباره تظاهر كودتاگران به ترقي و نوگرايي نيز پيش بيني هاي جالبي نمود و سخناني ابراز كرد كه همه آن ها بعد از قدرت گرفتن رضاخان عملي شد. شهيد مدرس مي گفت : در نقشه اي كه براي ايران بينوا طرح كرده اند نوعي از تجدد به ما داده مي شود كه تمدن مغربي را با رسواترين قيافه اش به خورد نسل هاي آينده كشور خواهند داد. قريبا چوپان هاي قراعيني و كنگاور با فكل و كراوات خودنمايي خواهند كرد اما در زيباترين شهرهاي ايران هرگز آب لوله كشي شده و تميز براي نوشيدن مردم پيدا نخواهد شد. ممكن است شمار كارخانه هاي نوشابه سازي روزافزون گردد اما كوره هاي گداخت آهن و كاغذسازي و ساير كارخانه هاي اساسي پانخواهد گرفت . به زودي درهاي مساجد و تكايا به بهانه منع خرافات و اوهام بسته خواهد شد اما سيلي از رمان ها و افسانه هاي خارجي كه در واقع چيزي غير از قصه حسين كرد فرنگي و رموز حمزه فرنگي نيستند به وسيله مطبوعات و پرده هاي سينما به اين كشور جاري خواهد شد; به طوري كه پايه افكار و عقايد نسل جوان و انديشه هاي دختران و پسران اين سرزمين تدريجا براساس همان افسانه هاي پوچ استوار خواهد گشت و مدنيت مغرب و معيشت ملل مترقي را در رقص و آواز و دزدي هاي آرسن لوپن و بي عفتي ها و مفاسد اخلاقي خواهند شناخت و اين چيزها را لازمه تمدن خواهند شمرد....
بدين ترتيب شهيد بزرگوار آيت الله سيد حسن مدرس پيش از آن كه رضاخان و استعمارگران حامي او چهره واقعي خود را به مردم ايران نشان دهند اهداف آن ها را شناخت و تا مي توانست در اين زمينه روشنگري و تلاش كرد ولي به دليل ناآگاهي و ساده لوحي و ظاهربيني بسياري از عموم افراد و جهل اقشار سياسي و فرهنگي جامعه نسبت به توطئه هاي استعمارگران اين تلاش ها به جايي نرسيد و استعمارگران توانستند از طريق سلسله پهلوي بيش از 50 سال ايران را تحت سلطه خود درآورند. به تعبير شهيد مدرس « سستي و اهمال هموطنان كار خود را كرد و تقلاها به جايي نرسيد. »
علي وزوايي
شهيد مدرس : به من ثابت شده است كه انگليس از طريق رضاخان مي خواهد بزرگ ترين ضربه را بر پيكر ايران وارد سازد و انتظام حيات ملي ما را بر هم بزند و در تمام شعب اجتماعي و سياسي ايران تغييراتي به وجود آورد و چيزهايي از ما بربايد كه در طول تاريخ و در سخت ترين اوضاع و احوال ما را از مخاطرات نجات داده است .
شهيد مدرس : در ميان اقوام آسيا ملت ايران از اقوامي است كه در برابر مطامع بيگانگان مقاومت ورزيده و نخواسته است لقمه چربي براي آن ها بشود. ملت ايران هميشه لقمه پر خار و خس براي بيگانگان بوده و در طول تاريخ از تله هايي كه برايش گذاشته اند با اعجاب گريخته است .
شهيد مدرس : رضاخان با كمك انگليس مي خواهد كاري كند كه حتي پنير و شير و... نيز نداشته باشيم و به خاطر نياز در برابر بيگانگان گردن كج كنيم . به زودي چوپان هاي ما نيز طبق سياست رضاخان فكلي و كراواتي مي شوند و كارخانه هاي نوشابه سازي داير مي گردد ولي زيباترين شهرهايمان از آب لوله كشي بي بهره خواهند بود و كارخانه هاي اساسي بوجود نمي آورند بزودي درهاي مساجد را مي بندند ولي سيل افسانه ها و رمان هاي خارجي را براي بي عفت كردن جوانان وارد خواهند كرد.