بحران آذربايجان
107
دوشنبه 3 تير
راديوي دهلي خبر داد كه قواي كرد در چندين محل قواي دولتي را محاصره نموده اند. باز همان راديو خبر داد كه مامور حكومت ايران كه براي تحويل گرفتن راه آهن از روس ها به آذربايجان رفته بود اظهار داشته است كه روس ها راه آهن را تحويل ندادند. واقع قضيه اين است كه مهندس خسرو هدايت كه با مظفر فيروز به تبريز آمده بود با فيروز به طهران مراجعت ننمود و مي خواست كه راه آهن تبريز جلفا را از روس ها تحويل بگيرد روس ها راه آهن را تحويل ندادند و گويا عذر آورده اند كه يك كومسيون مخصوص از روسيه مي آيد و آن كومسيون راه آهن را تحويل مي دهد.
روس ها در انجام تعهدات خود مخصوصا نسبت به ايران شتابزدگي نشان نمي دهند. در اين مورد هم نمي خواهند يكي از اسباب ابقاي نفوذ خود را از دست بدهند. آن هم بدون اخذ تعويض از ايران يا از غير ايران . سرتيپ هدايت و سرهنگ علوي هم كه براي تعيين تكليف نظاميان و افسران آذربايجان در تبريز مانده بودند چند روز است كه برگشته اند. نمي دانم وظيفه شان را انجام دادند يا نه
سه شنبه 4 تير
مجلس ملي كه بنا بود تبديل به انجمن ايالتي شده و روساي ادارات را به دولت پيشنهاد نمايد به وظيفه خود شروع نموده و چند نفر را براي رياست ادارات پيشنهاد كرده است . اسامي چند نفر از آنها را روزنامه درج نموده بود : براي استانداري سه نفر پيشنهاد شده بود : صادق پادگان مير رحيم ولائي دكتر جاويد. طهران دكتر را قبول كرده است . عظيمي به رياست عدليه فريدون ابراهيمي به مدعي العمومي الهام به رياست ماليه جودت به پيشه و هنر پيشنهاد شده اند. ژنرال جعفر كاويان به رياست نظميه و دكتر مهتاش به فرمانداري نامزد گرديده اند. براي بعضي از اين آقايان از قبيل عظيمي و الهامي فقط تغيير عنوان حاصل شده است . چند نفرشان كه شغل سابقشان مهمتر بود در انتظار تصويب پيشنهاد در وزارت باقي مانده اند از قبل بي ريا و كاويان . دكتر مهتاش گويا شغل جديدش را به دست گرفته است .
راديوي لندن خبر داد كه كارگران در جلو بلديه اجتماع نموده و استدعاي شغل نموده اند. پوليس براي متفرق نمودن آنها مجبور شده است تير به هوا خالي كند. كارگران هم در و پنجره بلديه را شكسته اند.
دو سه روز قبل از اين قوام السلطنه اعلاميه منتشر نموده و كارگران را تهديد نموده بود كه اگر دست از اعمال خلاف قانون برندارند آنها را تنبيه خواهد كرد. حالا اين حادثه هم با آن رشته كارهاي كارگران كه باعث اصدار اعلاميه شده بود بايد مربوط باشد و دنباله همان كارها است .
امروز مجلس ادبي سه شنبه در منزل آقاي فروغ منعقد گرديد. قرار شده است كه بعد از اين مجلس ادبي سيار باشد. سه شنبه گذشته هم در منزل آقا ضيا مجتهدي منعقد بود. آقاي حاجي محمد آقا نخجواني كه مدتي بود در مسافرت بود و جايش در مجلس ادبي خالي بود در اين جلسه حاضر گرديد. طرفه كه آقاي قاضي خواندند عبارت بود از يك قصيده از منوچهري دامغاني كه مورد تحسين حضار واقع گرديد.
چهارشنبه 5 تير
قاضي محمد پيشواي كردها وارد طهران شده است و گويا با وي هم مذاكراتي نيز آنچه با پيشه وري به عمل آمد خواهد شد.
امروز آقاي دكتر جاويد با همراهي آقاي مظفر فيروز به حضور شاه مشرف گرديد. ما بين شاه و دكتر تعارفات معموله اين گونه مواقع رد و بدل گرديد. شاه مدعي شد كه وي طرفدار دموكراسي بوده است و مبلغ يك ميليون براي كشيدن سد آب تبريز بخشيده است .
آقاي پيشه وري را مجلس ملي به لق پدر فدايي ها » فدائيلر آتاسي » ملقب نموده است . امروز آخرين دفعه بود كه مجلس ملي آذربايجان با اين نام تشكيل جلسه داده بود. بعد از اين بنا به موافقت نامه اي كه با دولت ايران بسته شده است با همين اعضا به عنوان انجمن ايالتي مشغول كار خواهد شد.
در جلسه امروز مجلس ملي آقاي پيشه وري نطق مفصلي ايراد نمود كه شايد مفصل ترين تمام نطق هاي وي بود. اين نطق را راديوي تبريز هم به تركي وهم به فارسي با همه طول آن نقل كرد. در اين نطق آقاي پيشه وري ابتدا تاريخ تاسيس فرقه دموكرات را كه منجر به تشكيل حكومت ملي گرديد بيان نمود و توضيح داد كه چطور وزراي جوان و كاردان كه تجاربي در مدت حيات فرقه كسب كرده بودند بر سر كار گماشت و ثابت شد كه وزير شدن موقوف به اشرافيت و شغل عالي اداري نيست . آقاي پيشه وري به اطرافيان مرتجع و همكاران غير متجانس رئيس الوزرا هم اشاره كرد و تشكيل يافته كابينه را با شكل فعلي اين جور توضيح نمود كه چون كابينه در زمان مجلس چهاردهم تشكيل گرديده است رئيس الوزرا مجبور شده است كه اغراض شخصي بعضي و كلا را هم در نظر بگيرد و اشخاصي را كه مورد حمايت شخص آن وكلا بوده اند در كابينه خود قبول بكند و آقاي پيشه وري اظهار اميدواري نمود كه آقاي قوام به زودي اين عناصر مرتجع را از دور خود دور نمايد والا اعتماد آزادي خواهان را نخواهد توانست جلب نمايد. با اين همه كابينه مجبور شده است كه با ما به كنار بيايد و اصلا خودش در اثر نهضت آذربايجان بوجود آمده است .
از جالب توجه ترين قسمت هاي نطق اشاره اي بود كه آقاي پيشه وري به خط مشي مقتدرانه خود نمود. آقاي پيشه وري در اين باره چنين گفت با همه اينها مبارزه براي ما خيلي دشوار بود. حكومت در ميان دو تمايل مانده بود : يكي از آنها راست ها و يكي چپ هابود. اگر به طبقه اولي يعني به متمكن ها و اغنيا تمايل بيشتري نشان ميداديم آن وقت عمله و دهاقين از ما رنجيده خاطر مي گرديدند و اگر جانب عمله و زارع را نگاه مي داشتيم آن وقت اغنيا با ما به مبارزه برمي خواستند و يك قسمت از بي چيزهاي جاهل هم از آنان تبعيت مي نمودند الذا حد وسط را اختيار نموديم و به حفظ منافع هر دو طرف سعي نموديم . جريان راست و چپ هر دو به حسن سياست ما اعتقاد نموده و آن را قبول كردند ما نه حق مالك را به رعيت و نه حق رعيت را به مالك نفروختيم فقط اراضي خالصه را ما بين زارعين قسمت نموديم . ما اساس مالكيت را محكم نگاه داشتيم و به مالكين ثابت نموديم كه در صدد پامال نمودن حقوق آنها نيستيم . ما يك دقيقه هم باشد راحت ننشسته ايم . هميشه كار نموده و براي پيشرفت كار تشكيلات بوجود آورده ايم .
در ضمن نطق آقاي پيشه وري به تقي زاده و علا سفيران ايران در لندن و واشنگتون حمله نموده و مدافعه ماهرانه آنها را از منافع مملكت خودشان بهنام تحريك خواند. مخصوصا به علا خيلي بدگويي كرد.
شايد ضعيف ترين قسمت نطق بردن اسم كاتوزيان و زنگنه بود كه به عقيده وي دولت آنها را براي مقابله با آزاديخوان فرستاده . ليدر ناطق به آنها نام سارقين ! داد.
در نطق سابق خود كه آقاي پيشه وري اسم كور مير جواد را برده بود يك نفر از چيز فهم هاي تبريز از يكي از وزرا پرسيده بود كه آيا مناسب است در آن نطق عالي اسم كورمير جواد را برد آن وزير گفته بود كه مقصود آقاي پيشه وري آن بوده است كه اسم امير نصرت با اسم كور مير جواد پهلوي هم ذكر بشود. آن آدم چيز فهم خنديد « گفته بود كه مگر من مي گويم كه هيچ غرض نداشته است . در خصوص زنگنه هم افكار عامه آذربايجان قطعا تابع ناطق محترم نيست . در آذربايجان عقيده عمومي بر اين است كه زنگنه به وظيفه خود عمل كرده و درخشاني خيانت نموده است . در هر صورت با وجود ضعف هاي موجود نطق آقاي پيشه وري بهتر از اعلاميه و نطق هاي آقاي قوام السلطنه مي باشد.
