بحران آذربايجان
104
بنا به قراري كه ديروز داده شده بود كنفرانس كوميته مركزي حزب دموكرات در عمارت تياتر ملي منعقد گرديد. آقاي پيشه وري نطقي راجع به موافقت نامه منعقده ادا نمود كه به توسط راديو پخش مي شد. آقاي پيشه وري راجع به موافقت نامه و مقاصدي كه در نتيجه آن به دست آمده است صحبت نمود كه چهارتاي عمده آن را يادآوري كرد.
اول مساله خاك است كه آقاي قوام السلطنه قبول كرده است كه تقسيم اراضي خالصه مابين رعايا مخالف با قانون اساسي نيست و مصمم شده است كه عمل تقسيم اراضي خالصه را در سرتاسر مملكت ايران اجرا نمايد.
ثانيا مساله زبان است كه در مدارس ابتدايي تحصيل به زبان آذربايجاني خواهد بود. در ادارات و مدارس متوسطه و عاليه با زبان فارسي همپايه خواهد گرديد. آقاي پيشه وري آن مرتجعين را كه ايرانيت را با فارسي بودن خلط مي نمايند. احمق خواند و گفت اگر آقاي قوام السلطنه هيچ كاري نكرده بود تنها اين كار وي نامش را جاويد خواهد نمود.
ثالثا مساله آذربايجاني بودن مامورين دولت است كه جزو مواد موافقت نامه است . آقاي پيشه وري اظهار نمود كه خرابه ماندن شهرهاي آذربايجان از آن جهت بود كه مامورين از اهالي آذربايجان نبودند و لذا دلشان به آذربايجان نمي سوخت و فكرشان بود كه جيب خودشان را پر نموده بودند.
رابعا مساله بودجه است كه سابقا تمام عايدات آذربايجان به طهران منتقل مي شد و در آنجا اگر چيزي از دست مختلسين باقي مي ماند به مخارج بي فايده صرف مي شد; اما به موجب اين موافقت نامه هفتاد و پنج درصد عايدات آذربايجان براي خودش صرف خواهد شد. آقاي پيشه وري علاوه نمود فعلا عايدات ما آن قدرها زياد نيست ; ولي در اثر ترقي دادن به صنايع و فلاحت عايدات خودمان را زياد خواهيم نمود.
بعد از ذكر اين موفقيت ها كه در اثر عقد موافقت نامه نصيب آذربايجان گرديده است آقاي پيشه وري مطلب را به قضيه زنجان كشيده و چنين گفت كه زنجان و خمسه از حيث رسوم و آداب و از حيث زبان آذربايجان ماست ; با وجود اين معلوم نيست كه آقاي قوام السلطنه به چه جهت به جدا شدن زنجان از آذربايجان اصرار نموده . ما هم براي حفظ منافع عمومي اين قرار را قبول نموديم . آقاي مظفر فيروز كتبا وعده داده است كه دولت مانع اين خواهد شد كه ذوالفقاري و امثال وي دشمنان خلق به زنجان مراجعت نمايند.
در آخر نطق خود آقاي پيشه وري به قضيه انتخابات اشاره نموده گفت كه بايد براي ظفر يافتن در انتخابات مبارزه نمائيم . در اينجا آقاي پيشه وري يك جمله علاوه نمود كه شايد جنبه تهديدي داشت و آن جمله اين است كه اگر ما در اين انتخابات پيش نبريم دوباره بايد دست به سلاح ببريم .
اينها بود قسمت هايي از نطق هاي پيشه وري كه به طور اختصار و نقل به معني از روي آنچه از راديو در نظرم مانده بود ذكر نمودم .
نطق به اسلوب عادي آقاي پيشه وري ادا گرديد و به عنوان يك شرح مصحح هاي موافقت نامه در برابر افكار عامه آذربايجان مخصوصا دمكرات ها بيان گرديده است . در نطق چند جا از قوام تمجيد و از بعضي عناصر ارتجاعي كابينه انتقاد به عمل آمد.
چون بعد از امضاي قراردادنامه گفتگوهاي زيادي در خصوص آن ميان مردم شايع گرديده است و در اينكه اين موافقت نامه به نفع كدام طرف تمام شده عقايد مختلفي اظهار مي شود آقاي پيشه وري روي اين موضوع قدري بيشتر ايستاده و تاكيد نمود كه در اين موافقت نامه هيچ طرف مغلوب و تسليم نشده و هيچ طرف استيلا و طرف مقابل را فريب نداده است .
از لحن نطق و از وعده ها و وعيدهايي كه در ضمن نطق آورده شد چنان برمي آيد كه با وجود عقد موافقت نامه آقاي پيشه وري خود و فرقه دموكرات را مثل سابق صاحب اختيار آذربايجان مي داند. در نطق خود مكرر وعده مي داد كه فلان كار را خواهيم كرد و فلان كار را مانع خواهيم شد كه همه آنها از وظايف قوه مجريه است و نظر به كيفيت جريان قراردادنامه و تغيير نيافتن در سير كارها به نظر مي آيد كه حق با ايشان است .
يكي از مظاهر همين طرز تفكر كه مقام زمامداران فعلي را در نظر خودشان معلوم مي نمايد افتتاح بانك ملي آذربايجان است كه براي روز چهارشنبه پس فردا در نظر گرفته شده است و از طرف مقامات حكومتي آذربايجان اهميت زيادي براي آن داده مي شود. براي رياست بانك آذربايجان آقاي حسن فروغ رئيس فعلي بانك ملي شعبه تبريز معين شده است . آقاي فروغ تاحوادث ماه آذر معاون رئيس بانك ملي ايران شعبه تبريز بود. در موقع تصرف ادارات به توسط دمكرات ها رئيس بانك آقاي كيا دستگير و تحت الحفظ به طهران فرستاده شد. از آن وقت آقاي فروغ به رياست بانك از طرف حكومت ملي آذربايجان منصوب شد. بنا به قوانين نظامنامه بانك هم در غيبت رئيس بانك معاون به خودي خود كفيل بانك مي شود حسن اداره و كفايت و مخصوصا درست كاري آقاي فروغ اطمينان زمامداران حكومت ملي را به طرف وي جلب نمود و در اين مدت مداخله مخل نظم بانك و تحكمات فرقه در شعبه بانك ملي تبريز بلكه ساير شعبه هاي آذربايجان كمتر بود. حالا هم آقاي فروغ مامور تاسيس و تشكيل بانك آذربايجان كه اهميت زيادي براي آن داده مي شود گرديده است .
تعجب در اين است كه در هيئت مديره بانك ملي هم به آقاي فروغ به نظر اطمينان و احترام نگاه مي شود و غالبا اظهار ممنونيت از مشاراليه در مواقع مقتضيه مي شود; در صورتي كه قاعدتا بايستي ممنونيت دمكرات ها از كمي اسباب عدم ممنونيت روساي بانك ملي از آن شخص باشد; ولي نظر به درستكاري حقيقي كه در اعضاي ادارات دولتي ايران خيلي نادر است و در آقاي فروغ اتفاقا و خوشبختانه موجود است اين جلب اطمينان دو طرف رقيب بلكه متخاصم تعجبي نبايد داشته باشد. چنان كه در عكس قضيه هم ديده شده است كه اشخاص غير درستكار يعني اغلب اعضاي ادارات ايران هيچ طرف را نمي توانند راضي نگاه دارند.
محل بانك آذربايجان يك تيمچه تازه ساز كه در بازار واقع و متعلق به يكي از تجار تبريز است معين شده است ; و شايد براي اولين دفعه در تاريخ نهضت دموكراتيك 21 آذر يك عمارت مخصوص به افراد با رضايت مالك آن و به طريق عادي اجاره به دست اولياي حكومت ملي مي رسد و به وسايل آسان و كم خرج (دشمن خلق ) و مصادره تشبث نمي شود.
براي سيصد نفر از تجار و مالكين و روساي ادارات و بانك ها كارت دعوت فرستاده مي شود كه در جشن افتتاح بانك در عصر روز چهارشنبه 29 خرداد حاضر باشند . لابد نطق هايي هم ايراد خواهد شد و ظاهرا نطق اولي را آقاي پيشه وري ايراد خواهد نمود.
در طهران نمايندگان جرايد خارجي آقاي مظفر فيروز را ملاقات نموده و سوالاتي از وي كرده اند. راديوي طهران سوالات نمايندگان جرايد و جواب آقاي مظفر فيروز را نقل نمود. در جواب نماينده آسوشيتدپرس آمريكايي كه سوال نمود استاندار آذربايجان چه كسي خواهد بود آقاي مظفر فيروز گفت كه دكتر سلام الله جاويد.
مخبر رويتر از انتخابات سوال نمود. آقاي فيروز گفت كه به زودي شروع خواهد شد. مخبر آسوشيتدپرس راجع به توقيف جرايد دست راست سوال نمود. آقاي فيروز جواب دادند كه جرايد دست راست توقيف نمي شوند; به اين دليل كه روزنامه هاي ميهن ستاره كوشش ايران ومهر ايران و اطلاعات و چند تاي ديگر كه منسوب به دست راست هستند توقيف نشده اند و آن روزنامه ها كه توقيف شده اند با نوشته هاي خود به روابط حسنه ايران با همسايگانش ضرر مي رسانيدند و از آن جهت توقيف گرديدند.
مخبر رويتر راجع به كردستان سوال نمود. آقاي مظفر فيروز جواد داد : از آنجايي كه جناب آقاي قوام السلطنه مايل به حل مسالمت آميز قضايا هستند با قاضي محمد در تبريز ملاقات نمودم و قرار بر اين شد كه مشاراليه با سرلشكر رزم آرا ملاقات نمايد و ترتيبي بدهند كه مصادمه مابين اكراد و قشون دولتي واقع نگردد و بنا به خبري رسيده است اين ملاقات به عمل آمده است .
مخبر آسوشيتدپرس سوال كرد كه سيدضيا و چند نفر ديگر چه وقت آزاد خواهند شد جواب دادند كه آزادي آنها منوط به تصميمات و نظريات اشخاص صلاحيت دار است .
يك مخبر ديگر هم راجع به خمسه سوال نمود كه جزو آذربايجان است يا نه جواب دادند كه موضوع خيلي مشكل بود و مذاكرات طولاني درباره آن به عمل آمد. بالاخره قرار بر اين شد كه خمسه جزو آذربايجان نباشد و براي آنجا فرمانداري تعيين خواهد شد. راجع به اسكناس مخصوص آذربايجان كه يك نفر از مخبرين سوالاتي نمود. آقاي مظفر فيروز اظهار داشتند كه آذربايجان اسكناس نشر نكرده است . در مغازه ها با اسكناس هاي معمولي معامله مي شود.
آقاي مظفر فيروز در خاتمه مصاحبه خطاب به روزنامه نگاران نموده گفت كه در اين قضايا ثابت شد كه ايران محتاج به مداخله خارجي نيست . ايران بايد حاكم بر سرنوشت خودش باشد.
به عقيده من هم در صغري و هم در كبراي اين استدلال اشكال است ; ولي حرف منطقي اين روزها هم در اين طرف و هم آن طرف قافلانكوه رواجي ندارد.
وزير پست و تلگراف در ضمن مصاحبه با مخبر روزنامه اظهار داشته است كه بنا شده است تلگراف ها به مقصد آذربايجان قبول بشود و دستور به اداره هاي پست و تلگراف تبريز و اروميه و زنجان داده شده است كه دفترهاي پست را به طهران بفرستند. كيسه هاي پستي كه در قزوين جمع شده و به آذربايجان فرستاده نشده بود به مقصد فرستاده مي شود و آن كيسه ها كه در تبريز جمع شده بود به طهران فرستاده مي شود. سه كاميون براي مي شود. ]داده [سيم كشي به آذربايجان تخصيص
اگر وعده هاي آقاي وزير درست باشد بايد تا دو سه روز ديگر روزنامه ومكتوب از طهران برسد.
