مهدي پورحسين
اختلاف عطيه اي الهي
حضرت امام در « منشور برادري (1 ) يكي از دستاوردهاي انقلاب اسلامي را اين مي داند كه اختلاف آرا و مجادلات علما و صاحبنظران را از لايه پنهان جامعه و محيط هاي محدود مدرسه اي و از لابلاي كتب به سطح جامعه و راديو تلويزيون و روزنامه ها كشانده و از اين واقعه نيز ابراز خوشحالي كرده اند. اين سخن حقي است كه با اندك مقايسه شرايط قبل و بعد از انقلاب درستي آن بر هر صاحب انصافي روشن خواهد شد. انقلاب اسلامي ايران وضعيت مساعدي را پديد آورد كه هر صاحب انديشه و سخني بتواند آرا و انديشه هاي خود را در كمال آزادي ابراز دارد و حتي ديگران را نيز به آن دعوت نمايد.
طبيعت آزادي افكار انديشه و بيان ; اختلافات فكري و به تبع آن تفاوت رفتاري را نيز پديد مي آورد چرا كه همه انسانها بر خلق يكسان خلق نشده اند تا رفتار واحدي بروز دهند و از قوه عاقله واحدي فرمان نمي برند تا همسو عمل نمايند. لذا اختلاف نيز در اين فرايند نه تنها يك امر طبيعي و غيرمذموم است بلكه در مسير صحيح خود يك عطيه الهي و لازم است كه قدرت سازندگي فوق العاده اي نيز داشته و باعث رشد جامعه مي شود. لذا مي بينيم كه از اول پيروزي انقلاب كه بستر مناسب اين مهم پديد آمد اختلافات فكري و رفتاري و تفاوت انظار بسياري بوجود آمده و به صورت آزاد نيز در عرصه اجتماع عرضه شده و حتي مورد حمايت مسئولين نظام و شخص حضرت امام نيز قرار گرفته است .
در يك رتبه بالاتر تفاوت انظار در سطح مديران و كارگزاران حكومت نيز بوجود آمده و گروههاي مختلف و جناحهاي متعدد نيز پديد آمد. در اين سطح نيز اگرچه هضم آن براي بسياري از افراد كه چنين موقعيتي را تجربه نكرده بودند ثقيل آمد و شايد هم از باب دل سوزي براي نظام نوپاي جمهوري اسلامي و حراست از اين در گرانبها آن را قابل تحمل نمي دانسته و يا با حيرت به مساله مي نگريسته اند; اما ظرفيت وجودي حضرت امام اختلاف در اين مرحله را نيز مغتنم شمرده باعث پيشرفت نظام و جامعه دانسته اند و از آنجايي كه طرفين اختلاف را دل سوز نظام و جمهوري اسلامي دانسته اند بر آن مهر تاييد گذاشته اند.
طي 25 سال گذشته اين اختلافات علاوه بر سير طبيعي خود تابع شرايط سياسي و اجتماعي نيز بوده است گاهي بخاطر تعادل عوامل اجتماعي روند كندي را طي كرد و زماني نيز به اقتضا طرح موضوعي حساسيت برانگيز در جامعه شتاب گرفت . در اين مدت انتخابات ; همواره يكي از عوامل تشديد اختلافات به ويژه در سطح مسئولان نظام بوده است اما با اين حال تاكنون 24 انتخابات با همين تنش ها و اختلافات برگزار شد و شرايط پيچيده آن نيز پشت سرگذاشته شد و نه تنها از اين طريق موجبات سستي نظام پديد نيامد بلكه نظام را آبديده و اختلافات طبيعي را نهادينه كرد. اما اين بار يعني بيست و پنجمين انتخابات در بيست و پنجمين سالگرد انقلاب شكوهمند اسلامي بنظر مي رسد صفحه جديدي از اين تجربه را رقم زده و گونه اي متفاوت از اختلاف آرا در آستانه انتخابات را به نمايش گذاشته است . اين يك سئوال جدي است كه تفاوت در كجا است و چرا اين بار منازعات انتخاباتي تا اين حد نامطلوب جلوه كرده و به نقطه عدم تعادل رسيده است بطوري كه اين امر همه دل سوزان نظام و عاشقان روح الله و دل سوختگان حكومت ديني را سخت نگران كرده است . و اين پرسش را مطرح مي كنند كه عيب كار در كجا است
امام و راه برون رفت
به عقيده نگارنده پاسخ پرسش فوق در « منشور برادري » حضرت امام وجود دارد و اگر تامل درستي صورت گيرد راه برون رفت از اين معضل نيز پيش رو است . البته اين نكته بايد مورد توجه قرار گيرد اختلافات اين چنيني كه تمام مرزها را درمي نوردد و حدود را زيرپا مي گذارد يك عامل زيربنايي دارد و يك عامل روبنايي . در عامل زيربنايي بايد گفت اساسا عظمت امام در چشم ياران كه تمامي مردم ايران از همه اقشار و اكثر مسلمانان و مظلومان جهان را شامل مي شود اين است كه خميني يك ايدئولوژي متفاوتي از اسلام و فرهنگ موجود ارائه داد. ايدئولوژي امام در سه عرصه ; برداشت از دين تلقي از سياست و رفتار سياسي اجتماعي متمايز با ايدئولوژي ديگران بود و در تمام اين عرصه ها تحول بنيادين ايجاد كرد.
در عرصه دين پيوند اسلام با سياست و اجتماع را آشكار كرد و آن را از آخرت گرايي مطلق رهانيد و اعلام كرد : « اسلام دين افراد مجاهدي است كه به دنبال حق و عدالتند دين كساني است كه آزادي و استقلال مي خواهند مكتب مبارزان و مردم ضداستعماري است » (2 )
در عرصه سياست آن را با دين و آخرت پيوند زد و اعلام كرد سياستي كه در راستاي اهداف الهي و سعادت ابدي انسانها نباشد همان « پدرسوختگي » رايج است كه مخصوص دنيامداران ظلم پيشه است .
و در عرصه رفتار سياسي اجتماعي نيز آن را با اخلاق پيوند زد و چه خدمت بزرگي به دنياي سياست كرد! و خود نيز در طول عمر سياسي خود حاضر نشد ذره اي از اخلاق الهي كوتاه بيايد و خداي اخلاق پسنديده را فراموش كند. لذا مي بينيم كه امام مكرر مسئولين نظام اسلامي را به اخلاق دعوت مي كردند و ريشه اختلافات مخرب را در يك عنصر ضداخلاقي يعني حب نفس مي دانستند. هرچه حب نفس در انسان ريشه دارتر باشد اختلافات شيطاني نيز عميق تر است . بنابراين يكي از عوامل اختلافات حاد فعلي اين مي تواند باشد كه حب نفس و طبعا حب رياست و شهرت طلبي برخي از مسئولين و افراط گرايان دو طرف منازعه از حد معمول فراتر رفته و غيرقابل كنترل شده است و به سيلي تبديل شده است كه هيچ چيز جلودار آن نيست .
اما در سطح روبنا با يك نگاه سياسي در پاسخ پرسش فوق مي توان گفت كه حضرت امام در منشور برادري اصل اختلاف را در صورتي كه در حد سليقه و تضارب آرا و انتقاد سازنده حول محور نظام اسلامي باشد پذيرفتند و آن را لازم هم دانسته و فرمودند :
« اگر آقايان از اين ديدگاه كه همه مي خواهند نظام و اسلام را پشتيباني كنند به مسائل بنگرند بسياري از معضلات و حيرتها برطرف مي گردد »
اما با اين حال حضرت امام دو امر را در اين بين تذكر داده اند كه كليد حل مشكل فعلي است و با آن مي توان راه برون رفت را پيدا كرد. بدين معنا كه در دو صورت اختلاف زيربنايي مي شود و اصل نظام را مورد هدف قرار مي دهد و قابل جمع نيست و بايد از آن پرهيز كرد :
1 ـ يكي از اصول مشتركي كه حضرت امام در منشور برادري مشخص كردند و معتقد بودند هيچ جرياني نبايد آن را ناديده بگيرد اين است كه « موضع گيري ها بايد به گونه اي باشد كه در عين حفظ اصول اسلام براي هميشه تاريخ حافظ خشم و كينه انقلابي خود و مردم عليه سرمايه داري غرب و در راس آن آمريكاي جهانخوار... باشند. هر دو جريان بايد با تمام وجود تلاش كنند كه ذره اي از سياست « نه شرقي و نه غربي جمهوري اسلامي » عدول نشود كه اگر ذره اي از آن عدول شود آن را با شمشير عدالت اسلامي راست كنند » .
2 ـ در صورتي كه جرياني بخواهد جريان ديگر را حذف كند اين نيز از حد نرمال گذشته و خطرناك است : « اگر در اين نظام كسي يا گروهي خداي ناكرده بي جهت در فكر حذف يا تخريب ديگران برآيد و مصلحت جناح و خط خود را بر مصلحت انقلاب مقدم بدارد حتما پيش از آنكه به رقيب يا رقباي خود ضربه بزند به اسلام و انقلاب لطمه وارد كرده است »
اين دو نكته اي كه امام فرمودند كليد حل مشكل و پاسخ صريح به پرسش اوليه است كه چرا اين بار اختلافات به حدي رسيده است كه اصل نظام را هدف قرار داده است . در يك قضاوت خداپسندانه بنظر مي رسد گره كار در اين است كه اين بار افراط گرايان يك جريان خشم و كينه انقلابي خود را عليه سرمايه داري غرب به سردمداري آمريكا از دست داده اند و چراغ سبز خود را نسبت به دشمن مشترك روشن كرده اند. افراط گرايان جريان ديگر نيز عزم خود را جزم كرده اند كل يك جريان را حذف نمايند. و اين دو استراتژي قابل جمع نيست و در تضاد كامل با آرمان هاي انقلاب دستاوردهاي نظام منويات حضرت امام و رهبري معظم انقلاب است .
در اين ميان برخي از اعتدال گرايان دو جريان و افراد مستقل از دو گروه نيز مقصرند چرا كه يا سكوت اختيار كرده اند و يا بر خلاف توصيه امام در تاليف قلوب كوشش ننموده اند و واسطه هاي كدورت آخرين و آتش بياران معركه را طرح نكرده اند و اين يعني ناديده گرفتن سفارش امام كه با سوزدل فرمودند :
« در هر حال يكي از كارهايي كه يقينا رضايت خداوند متعال در آن است تاليف قلوب و تلاش جهت زدودن كدورت ها و نزديك ساختن مواضع خدمت به يكديگر بايد از واسطه هايكه فقط كارشان القاي بدبيني نسبت به جناح مقابل است پرهيز نمود » .
پي نوشت : 1 ـ ر ـ ك صحيفه امام ج 21 ص 176 سخنان حضرت امام در اين مقال از منشور برادري نقل شده است .
2 ـ ولايت فقيه ص .8
حضرت امام خميني : اگر در اين نظام كسي يا گروهي خداي ناكرده بي جهت در فكر حذف يا تخريب ديگران برآيد و مصلحت جناح و خط خود را بر مصلحت انقلاب مقدم بدارد حتما پيش از آنكه به رقيب يا رقباي خود ضربه بزند به اسلام و انقلاب لطمه وارد كرده است .
حضرت امام خميني : يكي از كارهايي كه يقينا رضايت خداوند متعال در آن است تاليف قلوب و تلاش جهت زدودن كدورت ها و نزديك ساختن مواضع خدمت به يكديگر است . بايد از واسطه هايي كه فقط كارشان القاي بدبيني نسبت به جناح مقابل است پرهيز نمود.