بحران آذربايجان
102
جمعه 24 خرداد
امروز هر كس صحبت در اطراف سازش حاصله مي نمايد و هر كسي موافق سليقه خود اظهارنظر مي نمايد. بعضي ها اين موافقت نامه را فتح دولت و بعضي ها فتح پيشه وري و دمكراتها مي شمارند. در هر صورت رفتار آتيه دولت ايران و انتظام داخلي آن در رساندن اين موافقت نامه به فتح يا به شكست دولت تاثير عمده دارد. خداوند عالم آخرش را به خير عموم بكند. (كذا)
اثر فوري قرارداد در ادارات دولتي كه مخصوصا در تبريز هيئت اصليه آن دست نخورده مانده است و همه آنها طرفدار دولت ايران هستند ظاهر خواهد شد و در مقابل دمكراتها و تحكمات آنها نفسي به راحتي خواهند كشيد. امروز آقاي ثقه الاسلام كه در زمستان به قصد زيارت به عتبات رفته بود با طياره به تبريز مراجعت نمود. آمدن مشاراليه خيلي اسباب خوشنودي شد و آن را دليل بهبودي اوضاع حساب مي كنند. من عصر رفتم به ديدن مشاراليه ; اشخاص مرتبا به ديدن مشاراليه مي آمدند. حالش خوب بود. از قضاياي مسافرت و احوالات آشنايان كه ملاقات نموده بود به علاقمندان نقل مي نمود.
شنبه 25 خرداد
آثار استراحت فكري و اطمينان به آينده امروز از گفتار مردم و هم از و جنات آنها آشكار بود. مثل اين كه فشار يك چيز سنگيني از روي سينه مردم برداشته شده است . نشاط روحي امروزي مردم شبيه به حالت روزهاي اوليه بعد از بيست و يكم آذر است كه جنگ برطرف شده و امنيت برقرار گرديده بود. خبر استعفاي آقاي پيشه وري از مقام نخست وزيري حكومت ملي آذربايجان كه راديو آن را منتشر كرده است عامه مردم را به جدي بودن موافقت نامه امضا شده حقا او باطلا معتقد نموده است .
روز گذشته در شاهگلي يك مهماني به افتخار هيئت اعزامي از طرف آقاي پيشه وري داده شده بود نطق هايي از طرفين ادا گرديده است . در نطق هايي كه در اين چند روزه از طرف آقاي پيشه وري و آقاي مظفر فيروز ايراد شده است نطق هاي آقاي پيشه وري هم از حيث اسلوب و هم از حيث تناسب با اوضاع بيشتر از نطق هاي آقاي فيروز به نطق هاي سياسيون و رجال ممالك اروپايي شبيه است . نطق ها و خطابه ها و اعلاميه هاي سياسي رجال طهران و فارس زبانان من جمله آقاي قوام به قطعات ادبي و شعر منثور شبيه تر است تا به يك گفتار سياسي و جدي . قدر جامع نطق هاي ايراد شده از طرفين مغفول عنه گذاشتن شاه است كه نام وي در نطق ها و موافقت نامه به كلي نسيا منسيا شده است و اين كيفيت به هيچ وجه براي آينده سلطنت در ايران مخصوصا سلسله پهلوي فال نيكي نيست .
راديوها خبر دادند كه آقاي پيشه وري از رياست وزرايي حكومت ملي آذربايجان استعفا داده و فقط رياست فرقه دموكرات آذربايجان را نگاه داشته است . مجلس ملي هم از آقاي پيشه وري خواهش كرده است كه تا تصويب شدن موافقت نامه در سر كار بماند. وزرا هم تا برقرار شدن اوضاع جديده كارهاي وزارتخانه هاي خودشان را اداره خواهند نمود. از حالا صحبت در استاندار آتيه است . شايع شده است كه دكتر جاويد كه تا حال وزير داخله حكومت ملي بود به اين شغل درنظر گرفته شده است .
دكتر سلام الله جاويد از تربيت شدگان روسيه است . گويا دكتر در طب است . از جمله اشخاصي بود كه از قفقاز آمده و به مهاجر معروف هستند. مدتي در زمان پهلوي تحت تعقيب بود. چند سال در كاشان به عنوان تبعيد حبس نظر بود و در آنجا طبابت مي نمود.
مالكين آذربايجان نسبت به اوضاع آينده نگران هستند. حكومت ملي قانوني براي روابط مالك و دهقان تصويب نموده است كه اگر حقا و به درستي عمل بشود عايدات مالك را در بعضي ده ها به نصف و در بعضي به كمتر از نصف تقليل مي نمايد; در صورتي كه با وضع فعلي كه به دهقانان تفنگ داده و آنها را بر عليه مالكين تحريك و تشجيع نموده اند و در بسياري از ده ها عايدات مالك را سال گذشته غارت و پامال نموده اند و چند نفر از مالكين به دست رعايا مقتول گرديده و قاتلين بلا تعقيب مانده اند ديگر مالكين جرات نمي كنند به ملك خود بروند و بالنتيجه جمع آوري حقوق مالكانه حتي موافق قوانين حكومت ملي مشكل است . مالكين و مباشرين آنها كه نماينده مالك محسوب مي شدند به حال سرگرداني از خود مي پرسند كه آتيه چه خواهد شد.
هفت هشت روز قبل يك عده از مالكين از آقاي حاجي ميرزا خليل آقا مجتهد خواهش نموده بودند كه كاغذي به آقاي پيشه وري نوشته و از ايشان وقت بگيرد كه مالكين با وي ملاقات نموده عرايض خود را برسانند. گويا تا اين اواخر جواب آن كاغذ نرسيده است . آقاي شبستري هم گفته است كه موافقت با دولت كه حاصل شد قانون متحدالشكلي راجع به املاك وضع مي شود.
امروز مظفر فيروز با چند نفر از همراهان خود با طياره به طهران مراجعت نمود. در فرودگاه طهران استقبال شاياني از ايشان به عمل آمد. صداي زنده باد قوام السلطنه ! زنده باد مظفر فيروز! زنده باد پيشه وري ! از جماعت بلند شد. آقاي مظفر فيروز از فرودگاه به وزارت امور خارجه رفته و از بالكون عمارت نطقي براي جماعتي كه آنجا حاضر بودند ايراد نمود و در مدح و ثناي آقاي قوام السلطنه مبالغه نمود و تمام موفقيت را كه حصول آنها مفروغ عنه و مسلم گرفته مي شود به شخص نخست وزير نسبت داد. بعضي از جملات اين نطق ها انسان را به ياد نطق هايي كه به توسط اطرافيان پهلوي در مدح وي مي نمودند مي اندازد.
سرتيپ هدايت و سرهنگ علوي در تبريز مانده اند كه بر حسب ماده ... موافقت نامه به كار سربازان و صاحب منصبان كه به توسط حكومت ملي به خدمت آورده شده اند رسيدگي نمايند. مهندس خسرو هدايت و چند نفر ديگر هم از مهندسين راه در تبريز مانده به تحويل گرفتن راه آهن مشغول هستند. آقاي صادقي معاون وزارت راه با آقاي مظفر فيروز به طهران مراجعت كرده است .
