بحران آذربايجان
101
پنجشنبه 23 خرداد
امروز كه سيزدهم رجب و روز ولادت با سعادت حضرت اميرالمومنين عليه السلام است بازار و مغازه هاي ايران مزين است . ادارات و قسمتي از بازار تعطيل بود. عصر هم جشن افتتاح كارخانه بافندگي آذربايجان تريكو تاژ برپا بود.
در ضمن نطقي كه آقاي پيشه وري در مجلس جشن افتتاح كارخانه ادا نموده بود اشاره هم به سازش هم به سازش مابين نمايندگان دولت و حكومت ملي كرده بود. خبر به زودي منتشر شد. راديو اطلاع داد كه آقاي پيشه وري و مظفر فيروز راجع به سازش نطق ايراد خواهند نمود. راديوي طهران هم خبر موافقت را با مسرت تمام منتشر نموده وعده داد كه نطق آقاي مظفر فيروز را كه در ساعت 9 و سه ربع طهران در تبريز ادا خواهد نمود در همان ساعت منتشر نمايد. با بي صبري تمام در جلو راديو نشسته منتظر شنيدن خبر و نطق ها بوديم . آقاي فروغ كه من در منزل ايشان بودم گفتند كه حالا ما لحظه هاي تاريخي بسر مي بريم . وقت نطق آقاي پيشه وري رسيد و نطق وي مختصر و اعلام سازش بود كه مابين حكومت ملي و دولت ايران حاصل شده است و نطق وي به تركي بود. آقاي پيشه وري اظهار داشتند كه بعد از يك ماه مذاكره بالاخره مابين نمايندگان دولت مركزي ايران و حكومت ملي سازش حاصل شده است كه تفصيل آن بعدا شرح داده خواهد شد. با اين سازش كه به عمل آمده است ما اين حق را كه در مدارس با زبان خودمان تحصيل بكنيم به دست آورده ايم و همچنين راجع به مساله زمين كه از نيم قرن به اين طرف مورد توجه در ايران بود يك قدم بزرگ برداشته شده است و يكي از حقوق مادران و خواهران خودمان را كه عبارت از حق انتخاب و انتخاب شدن باشد به دست آورديم .. مبلغي از قوام السلطنه تمجيد نموده و اين سازش را به حقيقت پيوستن آمالي كه در يازدهم 11 شهريور ماه گذشته فرقه دموكرات هدف قرارداده بود قلمداد كرد.
بعد از ترجمه نطق آقاي پيشه وري آقاي مظفر فيروز شروع به نطق نمود : در اثر سو سياست هاي دولت هاي فاسد و وكلاي تحميلي مجلس چهاردهم تحولاتي در آذربايجان پيش آمد. آقاي قوام السلطنه كه لايق ترين فرزندان ايران هستند روي كار آمدند و مساله آذربايجان را حل نمودند و مرتجعين مغلوب و منكوب گرديدند و بعد از اين هم مغلوب خواهند گرديد. در نطق آقاي مظفر فيروز كه مفصل تر و ادبي تر از نطق آقاي پيشه وري بود اشاره اي راجع به مواد موافقت نامه نبود.
نطق آقاي مظفر فيروز به تركي ترجمه شد. بعد از آن آقاي رضوي نماينده اطلاعات و خبرگزاري پارس متن موافقت نامه را قرائت نمودند.
موافقت نامه مشتمل بر 15 ماده و چند تبصره است كه به منزله توضيح اعلاميه سابق رئيس الوزرا كه در تحت 7 ماده اساس مذاكرات با آذربايجان معين قرار داده بود مي باشد و بنا بر آن چه من از راديو شنيده و يادداشت نمودم به قرار ذيل است .
.1 نسبت به ماده اول اعلاميه هفت ماده اي رئيس الوزرا اين تغيير داده مي شود كه تعيين رئيس دارايي با پيشنهاد انجمن ايالتي و تصويب دولت به عمل خواهد آمد.
.2 استاندار آذربايجان از ميان 4 نفر كه انجمن ايالتي پيشنهاد خواهد نمود از طرف دولت مركزي انتخاب خواهد شد.
.3 تا انتخاب انجمن ايالتي وظيفه آن انجمن را مجلس ملي كه فعلا منعقد است عهده دار خواهد بود.
.4 براي تعيين تكليف و تنظيم قشون نظامي كه در آذربايجان است يك كومسيون مركب از نمايندگان آقاي قوام السلطنه و انجمن ايالتي تعيين خواهد شد.
.5 هفتاد و پنج در صد عايدات آذربايجان براي خود آذربايجان صرف خواهد شد و بيست و پنج درصد به دولت واگذار خواهد شد.
تبصره 1 : عوايد گمرك و پست و تلگراف و كشتي راني درياچه اروميه و راه آهن از داخل در حساب فوق نمي باشد و كلا به دولت خواهد رسيد ولي مخابرات تلگرافي انجمن ايالتي و انجمن هاي ولايتي و ادارات دولتي مجانا قبول خواهد شد.
تبصره 2 : كشيدن و تعمير شوسه هاي اصلي به عهده دولت و شوسه هاي فرعي به عهده آذربايجان خواهد بود.
تبصره 3 : براي حق شناسي از خدمات آذربايجان كه در راه مشروطيت ايران به عمل آورده است بيست و پنج درصد از عوايد گمرك آذربايجان صرف دانشگاه آذربايجان خواهد گرديد.
.6 راه آهن ميانه به تبريز با خرج دولت كشيده خواهد شد و در استخدام عمله و مهندس آذربايجاني ها حق تقدم خواهند داشت .
.7 فدايي هاي آذربايجان داخل تشكيلات ژاندارمري خواهند شد.
تبصره : چون نام ژاندارم و امنيه منفور است براي تغيير نام آن تصميمات لازمه اتخاذ خواهد شد و فرماندهي آن با شخص رئيس الوزرا خواهد بود.
.8 نسبت به اراضي آنچه راجع به خالصه جات دولتي است اجراي آن بلامانع است و لايحه آن تقديم مجلس خواهد شد و آنچه راجع بغير است و در تحولات اخيره مورد تغييرات واقع شده اند يك كومسيون براي جبران و يا تعويض مالكين تعيين خواهد شد.
.9 قانون انتخابات اصلاح و به نسوان حق راي داده خواهد شد و دولت قبول مي نمايد كه به مجرد افتتاح مجلس لايحه اي به قيد دو فوريت راجع به اضافه نمودن بر نمايندگان آذربايجان و ساير ايالت هاي ايران تقديم نمايد و بعد از تصويب وكلاي جديد هم انتخاب و در مجلس حاضر شوند.
.10 ايالت آذربايجان عبارت از استان هاي 3 و 4 است .
.11 يك شوراي اداري مركب از روساي ادارات و اعضاي انجمن ايالتي در تحت رياست استاندار تشكيل و به كارهاي ايالتي رسيدگي خواهد نمود.
.12 در مدارس متوسطه و عاليه تحصيل به دو زبان فارسي و آذربايجاني خواهد بود.
.13 اكراد از مزاياي اين موافقت نامه برخوردار و تا كلاس 5 تدريس به زبان كردي خواهد بود .
تبصره : اقليت هاي ديگر ارمني ها آشوري ها تا كلاس 5 به زبان خود تحصيل خواهد نمود.
.14 به مجرد تصويب قانون شهرداري ها شهرداري هاي آذربايجان انتخاب خواهند شد و تا آن وقت شهرداري هاي فعلي انجام وظيفه خواهند نمود.
.15 اين موافقت نامه در دو نسخه تنظيم و پس از تصويب دولت و مجلس ملي اجرا خواهد شد.
مظفر فيروز ـ پيشه وري .
پس از ختم قرائت متن موافقت نامه ترجمه تركي آن هم در راديوي تبريز قرائت گرديد و بعد ترجمه كردي هم قرائت گرديد. تعجب در اين است كه در موافقت نامه ماده اي گنجانده نشده است كه تصريح كند اعلاميه سابق رئيس الوزرا را كه اين موافقت نامه به منزله توضيح بر آن است پيش هر دو طرف معتبر است . استفاده اعتبار آن از مقتضيات بعضي از مواد اين موافقت نامه اگر ممكن هم باشد محتاج به اعمال قواعد اصولي است .
با اين موافقت نامه دولت ايران حكومت دمكرات هاي آذربايجان را به رسميت مي شناسد و امتيازاتي كه در حق آذربايجان قائل شده است به وسيله آنها بلكه از نقطه نظر آنها بخشيده است . در صورتي كه به طور قطع مي شود ادعا نمود كه اكثريت اهالي آذربايجان موافق با دمكرات ها نيستند.
از آن طرف چند تا از مواد موافقت نامه مخالف صريح قانون اساسي ايران است و وعده هم داده نشده است كه آن عده بعد از تصويب مجلس به موقع اجرا گذاشته خواهد شد. از آن جمله است ماده راجع به تقسيم عايدات آذربايجان و ماده راجع به بخشيدن رفع عوايد گمرك آذربايجان به دارالفنون ملي آذربايجان .
