بحران آذربايجان
100
يكشنبه 19 خرداد
آقاي اللهيار صالح منشي كومسيون نظارت در امر انتخابات اظهار نموده است كه تا زماني كه موافقتي با آقاي پيشه وري حاصل نگرديده است انتخابات در ايران صورت نخواهد گرفت . معلوم نيست كه اين اخطار منشي كومسيون نظارت انتخابات چقدر ارزش دارد و اگر غرض از اين اخطار ترساندن دمكرات ها باشد معلوم نيست كه چقدر خواهند ترسيد. در خود تبريز عقيده يك عده بر اين است كه سازش كامل مابين پيشه وري و قوام مدتي است كه انجام يافته است ; منتهي به ظاهر انداخته نمي شود. يك نفر از دمكرات ها اظهار نموده است كه موافقت حاصل شده است ; ولي قوام السلطنه نمي خواهد كه عمل آذربايجان تصفيه بشود بلكه سياست شخصي وي مقتضي است كه مساله همين طور معوق بماند تا وجودش براي حل مشكلات موجوده لازم و ضروري تلقي بشود.
به نظر چنين مي آيد كه قوام بيشتر از شاه و نظاميان مي ترسد. دمكرات ها هم شاه را مخالف خودشان مي دانند و از آن جهت از مظفر فيروز كه به عقيده آنها دشمن شاه است خوششان مي آيد.
دوشنبه 20 خرداد
آمدن هيئتي براي مذاكره قضيه آذربايجان از طهران قريب الوقوع است . از قراين وصول هيئت به تبريز به اصطلاح يك مساله روز بلكه ساعت است . مدتي است كه منزل ميرزاعلي خان جوادي را تخليه نموده و اثاثيه و اسباب پذيرايي در آنجا فراهم آورده اند. امروز آشپز مخصوص بانك ملي را احضار و براي تهيه مقدمات پخت و پز و ظروف به احترامات شروع شده است . نمايندگان آذربايجان آقاي پيشه وري و همراهان وي در طهران در عمارت جواديه منزل داده شده بودند; حالا هم نمايندگان دولت ايران آقاي مظفر فيروز و همراهان در عمارت آقاي جوادي پسر نوه مرحوم حاجي ميرزا جواد آقا مجتهد پذيرايي مي شوند. اين تصادف مشابهت اسمي جلب توجه بعضي ها را نموده است .
راديوي تركيه خبر داد كه در طهران اطمينان دارند كه سازش مابين دولت و پيشه وري حاصل شده است و هيئتي هم به اين زودي در تحت رياست مظفر فيروز به تبريز عزيمت مي نمايد و لحن راديوي تبريز ملايم تر شده است .
در آذربايجان پولتيك حكومت ملي و فرقه دموكرات بر اين است كه حالا كه بنا را بر سازش با دولت گذاشته اند حتي الامكان بعضي عمل هاي جالب توجه و مفيد براي تبليغات انجام بدهند و با آن عمل هاي انجام شده با نمايندگان دولت كه براي مذاكره خواهند آمد روبرو بشوند. از جمله آن عمل ها كه به عقيده من همان مقصود از وي در نظر گرفته شده است آسفالت نمودن خيابان هاي تبريز است كه با سرعت تمام مشغول هستند. شب ها هم كار مي كنند تا جلو عمارت جوادي منزل نمايندگان رسيده است . يكي ديگر هم از آن عمل ها تاسيس بانك آذربايجان است كه امروز راديوي تبريز خبر آن را منتشر نموده است . سرمايه بانك پنج ميليون تومان خواهد بود. برحسب ظاهر زمامداران حكومت ملي آذربايجان مي گويند كه بانك آذربايجان را به اين قصد تاسيس مي نمائيم كه عايدات آذربايجان در آن بانك متمركز گردد و شعبه بانك ملي تبريز را با ساير شعبه هاي شهرهاي آذربايجان به دولت مركزي مسترد مي گردانيم . حالا نسبت اين دو بانك با همديگر و نسبت آنها با دولت ايران چه خواهد بود مطلبي است كه بعد معلوم خواهد شد و مربوط به جريان مذاكرات آينده است . در هر صورت نمايندگان دولت با يك حكومت داراي آسفالت و راديو و بانك و دارالفنون طرف گفتگو و مباحثه خواهند بودند.
سه شنبه 21 خرداد
بالاخره هيئتي كه براي مذاكره با حكومت ملي آذربايجان بنا بود بيايد وارد گرديد . اين هيئت كه امروز ساعت 9 صبح به ساعت تبريز با طياره آمد مركب از ده نفر است كه در تحت رياست آقاي مظفر فيروز مي باشد.
هيئت از اشخاص ذيل مركب است : 1 ـ آقاي (ابوالحسن ) صادقي معاون وزارت راه از وكلاي تبريز در دوره چهاردهم مجلس 2 ـ سرتيپ (عبدالله ) هدايت معاون وزير جنگ 3 ـ (علي اكبر) موسوي زاده از اعضاي ديوان كشور تميز 4 ـ آژودان وزارت جنگ سرهنگ (محمدعلي ) علوي (مقدم ) 5 ـ مهندس هدايت معاون راه آهن 6 ـ فرداد منشي مخصوص آقاي مظفر فيروز 7 ـ آقاي رضوي نماينده خبرگزاري پارس 8 ـ نراقي رئيس دفتر معاون سياسي نخست وزير 9 ـ عبدالله زاده عضو اداره راه .
اين هيئت در فرودگاه به توسط دكتر جهانشاه لو معاون آقاي پيشه وري و عظيمي وزير عدليه و آقاي رفيعي (نظام الدوله ) نايب رئيس مجلس ملي آذربايجان استقبال گرديده از وسط گارد احترام عبور نموده به منزل تهيه شده وارد شد.
قبل از ظهر آقاي پيشه وري و آقاي شبستري رئيس مجلس ملي و آقاي قاضي محمد رهبر ملت كرد به ديدن هيئت رفته و به واردين خير مقدم گفتند. منزل هيئت همان خانه ميرزاعلي خان جوادي است . وقت ورود هيئت فدايي و آژانها مراقب بودند كه از طرف اهالي ابراز احساسات در حق واردين به عمل نيايد.
آقاي صادقي كه از اعضاي هيئت است پسر مرحوم حاجي معين الرعايا است كه از محترمين تبريز بود و چند دوره وكيل مجلس گرديد. آقاي صادقي خودش هم از اعضاي وزارت ماليه بود. در بانك هم مدتي كار كرده است . در كارهاي اداري زرنگ و باهوش است . مهندس خسرو هدايت شش ماه قبل رئيس راه آهن تبريز ـ جلفا بود. نكته جالب توجه در اين هيئت كثرت اشخاص منتسب به وزارت راه مي باشد; مثل اين كه در مذاكرات آتيه عمده مباحثه سر قضاياي مربوطه به راه خواهد بود.
مجلس ادبي امروز در منزل ما منعقد; يك فصل از تاريخ عرب قبل از اسلام صحبت نمودم . طرفه عبارت بود از يك قصيده از ناصرخسرو در مذمت اهل خراسان كه آقاي قاضي انتخاب نموده بودند و با صداي غرا قرائت نمودند.
چهارشنبه 22 خرداد
از مذاكرت جاريه بين هيئت اعزامي از طهران و حكومت ملي خبري نيست ; ولي راديوهاي بيگانه اطلاع مي دهند كه موافقت قبلا حاصل شده است و هيئت فقط براي مذاكره جزئيات امر به تبريز آمده است . راديوي طهران خبر داد كه قاضي محمد دو بار به ديدن آقاي مظفر فيروز رفته و با وي مدتي مذاكره نموده است . راديو از مراحم آقاي قوام مبلغي بيان نموده اظهار نمود كه آقاي قاضي محمد در مقابل اين مراحم جناب آقاي نخست وزير به قواي كرد دستور داد كه عقب نشيني نمايند تا تصادمي مابين آنها و قواي دولتي پيش نيايد. از اين وطن پرستي و حسن نيت آقاي قاضي محمد راديوي طهران خيلي تمجيد و تعريف نمود. معلوم مي شود كه آقاي قاضي محمد براي شركت در مذاكرات مخصوصا به تبريز آمده است ; چون در اين اواخر در تبريز نبود.
امروز جشن گذاشتن اولين سنگ بناي دارالفنون آذربايجان برپا گرديد و به همين مناسبت يك عده از محترمين به عمارت دانشسراي پسران دعوت شده بودند. در آنجا نطق هايي از طرف آقاي پيشه وري و بي ريا و صفوت و چند نفر ديگر به عمل آمد و از آنجا مدعوين با اوتومبيل ها و اتوبوس هاي مخصوص به باغ حاجي فرج صراف كه براي محل ساختمان دارالفنون در نظر گرفته شده است حركت نمودند.
آقاي پيشه وري مراسم معموله را در بناگذاري به جا آوردند و بعد از آن حضار برگشتند. تفصيل را من از دكتر مجتهدي كه از مدعوين بود شنيدم . باغ حاجي فرج آقا صراف كه در سمت شرقي شهر در خيابان پهلوي واقع است از باغ هاي مشهور تبريز است . سابقا خيلي آباد و باصفا بود و چون سر راه طهران واقع است غالبا از والي ها و امراي لشكر در آنجا استقبال و پذيرايي در وقت ورود به شهر به عمل مي آمد. حالا باغ نيمه خراب است و معلوم نيست كه براي تصرف آن اسم دشمن خلق بر روي مالكين آن (ورثه مرحوم حاجي فرج ) گذاشته اند يا نه .
