بحران آذربايجان
98
سه شنبه 14 خرداد
مسافرت پيشه وري با چند نفر از وزرا به اروميه اسباب گفتگوهاي زيادي گرديده است و در اطراف قضيه شب نامه شاگردان مدارس كه گويا عمده سبب مسافرت هم همان است خيلي صحبت و تفسيرهاي مختلف مي شود; ولي حقيقت قضايا مثل بسياري از نظاير آن غير مكشوف بايد بماند.
مردم كم كم از آمدن نماينده ها براي تجديد مذاكرات مابين ايران و حكومت آذربايجان مايوس مي شوند و درخصوص آن ديگر چندان صحبت نمي كنند. آقا ميرزا عبدالحسين مجتهدي عموزاده من كه در اوايل اغتشاشات با همه فاميل خود به طهران رفته بود امروز مراجعت نموده است . مراجعت وي با طياره بوده است و تنها آمده است . امروز نتوانستم مشاراليه را ديدن نمايم . فردا ان شاالله به ديدن وي خواهم رفت . اخبار تازه و صحيح از طهران پيش ايشان دريافت خواهم نمود.
مجلس ادبي امروز در منزل ما منعقد گرديد. درخصوص ادبيات عرب قبل از اسلام صحبت نمودم . طرفه آقاي قاضي يك قصيده از امير معزي بود در مدح ...
چهارشنبه 15 خرداد
امروز صبح رفتم به ديدن آقا ميرزا عبدالحسين مجتهدي . چند نفر هم آمدند; از جمله حاجي ميرزا مهدي آقا ملك و ميرزا لطفعلي خان طباطبايي و مهندس بيوك آقا اردبيلي و حاجي سيد عبدالله ششكلاني و چند نفر ديگر از دوستان و آشنايان كه همه طالب اطلاعات از طهران بودند.
علاقه من عمدتا به دانستن اوضاع اشخاصي كه از تبريز در اثر غايله آذرماه گذشته مهاجرت نموده اند بود كه آقا ميرزا عبدالحسين نسبت به آن اطلاعات كافي و وافي داشتند; اما راجع به اقدامات دولت براي تصفيه امور آذربايجان من چندان اميدواري ندارم . اطلاعاتي كه از آقا ميرزا عبدالحسين مجتهدي كسب نمودم بر اميدواري من نيفزود. اطلاع مهمي كه از مشاراليه تحصيل نمودم اين بودكه برخلاف آنچه در تبريز شايع است آن قدرها هم از دست راستي ها توقيف نشده اند و اساسا فشار و تعقيب بر دست راستي ها آن طور كه شايع بود شديد نبوده است و شايعات اينجا مبني بر مبالغه بوده است . با وجود اين به محاكمه سيد ضياالدين طباطبايي شروع گرديده است . گويا جرم منتسب به وي راجع به وجوه اعانه گرگان است .
پنجشنبه 16 خرداد
امروز رغايب يعني اولين پنجشنبه از ماه رجب است . در اين روز در تبريز و شايد ساير شهرهاي آذربايجان احسان هايي براي هديه به روح مردگان به عمل مي آورند. بعضي ها حلوا و شوله زرد درست نموده به همسايگان و فقرا تقسيم مي كنند. آش هم مي پزند; ولي آن به درجه حلوي و شوله زرد معمول نيست . بعضي ها هم پلوپخته و به فقرا و همسايگان احسان مي نمايند. پلو روز رغايب و امثال آن كه به عنوان احسان پخته مي شود و به بعضي خانه ها فرستاده مي شود چلو با قورمه سبزي است و نادرا چلو با خورش ديگر مي پزند. در روز رغايب به زيارت قبور هم مي روند. خلاصه اين است كه روز پنجشنبه اول رجب در تبريز روز مردگان است . در ساير شهرهاي ايران اين رسم معلوم نيست كه جاري باشد و مثل چهارشنبه آخر سال از مختصات آذربايجان يا خصوص تبريز ممكن است باشد. منشا اختصاص اين روز براي احسان و يادآوري مردگان هم معلوم نشد; و در بعضي از كتب ادعيه شب جمعه اول رجب به عنوان ليله الرغايب ذكر شده است ; ولي براي آن شب دعا و نماز ذكر نموده اند و اختصاصي براي مردگان چنانچه فعلا معمول است معلوم نگرديد.
جلسه شوراي امنيت به رياست نماينده فرانسه منعقد گرديده نماينده روس هم در جلسه حضور داشت . نماينده روس اعلام داشته است كه هر وقت مساله ايران در شوراي امنيت مذاكره بشود در جلسه حاضر نخواهد شد. در اين جلسه راجع به مساله ايران بنا نبود صحبتي بشود; لذا نماينده روس مانعي در حضور جلسه نداشت . روابط بين المللي مخصوصا روابط دولت شوروي باانگليس و آمريكا روشن نيست . بعد از بهم خوردن كنفرانس وزراي خارجه دول چهارگانه در پاريس كه براي تهيه مقدمات عقد صلح با دول مغلوبه تشكيل گرديده بود. معاونين وزراي خارجه در پاريس مانده و سعي مي كنند كه عمل ناتمام مانده وزرا را آنها انجام بدهند; ولي تا به حال سعي آنها به جايي نرسيده است . اجتماع دوباره وزراي خارجه كه بنا بود در ماه ژوئن منعقد گردد معلوم نيست كه به اين زودي ها ممكن باشد. مولوتوف وزير امور خارجه روسيه اظهار داشته است كه تا قبلا موافقت حاصل نشود تشكيل مجدد كنفرانس را قبول نخواهد نمود. موارد اختلاف هم به قدري زياد و وجهه نظر طرفين به قدري از همديگر دور است كه موافقت خيلي بعيد به نظر مي آيد.
در اثناي آن كه روابط مابين دول معظمه اين طور تاريك است نطق هايي هم از طرف وزراي امور خارجه دول ايراد مي گردد كه به هيچ وجه از نگراني نمي كاهد. برنس وزير امور خارجه آمريكا و مولوتوف كوميسر امور خارجه روسيه نطق هايي نموده اند و خواسته اند كه مسئوليت عدم استقرار اوضاع را به همديگر حمل بكنند. اخيرا وزير امور خارجه انگليس مستربوين هم نطقي ايراد نموده است كه لحن آن ملايم تر از نطق وزير امور خارجه آمريكا است . بوين در نطق خود اشاره به بعضي مطالبات روس ها نموده و حدودي را كه انگليسيها براي گذشت و تسليم درباره آنها قائل شده اند بيان كرد. از جمله راجع به مساله بغازها (تنگه ها) گفت كه انگليس با تعديل عهدنامه مومنتروكه ترتيب سير سفاين را از بغازها تنظيم مي كند موافق است ; ولي با دادن پايگاه نظامي براي روسيه در خاك تركيه مخالف است ; چون كه اين جور اقدامات نتيجه اش از بين رفتن استقلال حقيقي تركيه و در آمدن وي به حالت يك دولت پوشالي خواهد بود. در ضمن اشاره اي هم به خوش آيند بودن آزادي تجارت انگليسيها در بندرهاي روسيه واقعه در بحر اسود نمود. لابد اين هم يك يادآوري است كه امتياز بايد دوطرفي باشد.
راجع به قضيه سرحد مابين ايطاليا و يوگوسلاوي كه روس ها مي خواهند كه سرحد طوري معين بشود كه شهر تريست داخل خاك يوگوسلاوي واقع گردد مستر بوين چنين اظهار داشت كه قبول نقشه روس ها نتيجه اش اين خواهد شد كه پانصد هزار نفر ايطاليايي در تحت استيلاي يوگوسلاوي واقع بشوند. شايد مهمترين قسمت نطق مستر بوين تذكراتي بود كه درباره لحن جرايد راديويي روسيه به عمل آورد. مستر بوين يادآوري نمود كه اين سيره روس ها كه هر كس را كه كومونيست و يا تابع كومونيست ها و روس ها نديدند مرتجع يا فاشيست بخوانند بزرگترين خطر را براي صلح عمومي عالم ايجاد مي كند.
واقعا اين رويه روس ها كه پيش گرفته اند و حسن و قبح تمام حركات سياسي و اجتماعي و اقتصادي دنياي امروز را منوط به تصويب چند نفر كه در مسكو نشسته و نقشه براي اداره و تسلط بر كارهاي جهان مي كشند نموده اند خيلي اسباب حيرت است ; و عجب تر آن كه اين رويه كه اساس پولتيك روس ها را تشكيل مي دهد در مقابل اتفاق دولي كه بعضي از آنها به تنهايي از روسيه قويتر است تا حال با كمال موفقيت پيش رفته است و اين معني شايد در تاريخ بي سابقه باشد. در نطق مستر بوين گويا اشاره به ايران نبود. جرايد روسيه هم در اطراف نطق تفسير و اظهارنظري ننمودند.
در فرانسه و ايطاليا تقريبا در آن واحد انتخابات مربوط به قوانين اساسي به عمل آمد.
در فرانسه حزب 1... كه يكي از سه حزبي بود كه دولت فعلي را تشكيل داده بودند پيش افتادند. كومونيست ها و سوسياليست ها چندين كرسي از دست دادند. ممكن است كه به جاي موسيو قرون رئيس الوزراي فعلي كه از حزب سوسياليست است موسيو بيدو وزير امور خارجه كه از اعضاي حزب فاتح است تعيين بشود.
در ايطاليا هم جمهوريخواهان با اكثريت ضعيفي در انتخابات غالب شده اند و به جاي رژيم سلطنتي رژيم جمهوري در ايطاليا برقرار مي گردد; اما از نقطه نظر دست راستي و دست چپي در ايطاليا بيشتر از فرانسه تمايل به راست مشهود است . روي هم رفته در هر دو مملكت نفوذ كومونيسم به طور وضوح رو به نقصان است .
