بحران آذربايجان
94
سه شنبه 31 ارديبهشت
سردار صفوت شب گذشته در مدرسه نظام كشته شد. قاتل كه يك نفر نظامي است به نام حسين جلوگيران خود را هم بعد از زدن صفوت كشته است . صفوت يگانه پسر ميرزا محمدعلي صفوت است و در ابتداي انقلاب كه منجر به استقرار حكومت آذربايجان گرديد فرمانده قشون دولتي مستقيم مراغه بود. بعد از تسليم قشون هاي آذربايجان سردارصفوت برخلاف ساير صاحب منصبان به طهران نرفت و بعد كه قشون آذربايجان تشكيل گرديد در قشون خدمت قبول نمود. اخيرا در مدرسه نظام مدير دروس بود. راجع به علت قتل گفتگوهاي زيادي مابين مردم در جريان است . يكي از علل قريب به ذهن كه ذكر مي شود عبارت از عداوت قاتل است كه در سر دادن نمره پائين با مقتول پيدا كرده بوده است .
مجلس ادبي معهود در منزل ما منعقد گرديد. گفتاري درباره عنتره شاعر عرب براي حضار خواندم . طرفه آقاي قاضي عبارت بود از قصيده امير معزي در مرثيه ملكشاه سلجوقي .
چهارشنبه 1 خرداد 1325
امروز بناست جلسه شوراي امنيت براي مذاكره مساله ايران منعقد بشود. قبلا روز دوشنبه كه بيستم ماه مه بود تشكيل شد و بعد مذاكرات به دو روز بعد يعني امروز محول گرديد. رئيس الوزراي ايران به شورا تلگرافي نموده است مشعر بر اين كه قطع حاصل شده است كه قشون روس خاك آذربايجان را ترك نموده اند. اطلاعات رئيس الوزراي ايران مبتني به راپورت هيئتي است كه براي تحقيق رفتن قشون روس به آذربايجان آمده است . اين هيئت به جلفا رفته بود گويا مياندوآب را هم زيارت نموده است . اين تلگراف رئيس الوزرا كه اسباب حيرت مشاهدين سياسي گرديده است تا اندازه با مكتوبي كه حسين علا به شورا نوشته و در آن رفتن قشون روس را از ايران ثابت ندانسته است متناقص است . در يك اجتماع روزنامه نويسان از مظفر فيروز سوال شده است كه اين اختلاف چيست جواب داده است كه وسايل مخابره با آمريكا كامل نيست و دولت نسبت به علا اعتماد دارد
پنجشنبه 2 خرداد
ديروز عصر و امروز صبح مجلس ترحيم براي سردار صفوت منعقد بود. مجلس ترحيم را آقاي حاجي محمدباقر كلكته چي كه از تجار معتبر تبريز است باني شده بود. مردم از هر طبقه به مجلس كه در مسجد ويجويه منعقد بود مي آمدند و از طرف ميرزا محمدعلي صفوت پذيرايي مي شدند. صبح امروز من هم به مناسبت آشنايي كه با صفوت داشتم به مجلس ترحيم رفتم . مردم مي آمدند ولي آن طور هم ازدحام نبود و به اصطلاح مجلس خيلي گرم نبود. عده اي از علما هم آمدند. آقاي حاجي ميرزا خليل آقا مجتهد و آقاي شهيدي و آقايان انگجي و ميرزامحمود آقا ثقه الاسلامي و چند نفر از جمله علمايي بودند كه آمده بودند. بعد آقاي پيشه وري و حاجي ميرزاعلي شبستري و نظام الدوله و چند نفر ديگر از وزرا و صاحب منصبان وارد شدند و در پايين مجلس نشستند . الرحمن خوانده شد. مجلس فاتحه برچيده شد آقاميرزا مسيح زنجاني به منبر رفته روضه نيمه فارسي و نيمه تركي معمولي خود را خواند. مجلس منقضي گرديد. آقاي پيشه وري و همراهان خداحافظي نموده رفتند. وقت رفتن پيشه وري حاجي ميرزاعلي شبستري را جلوتر از خود انداخت و اين نكته توجه جمعي را جلب نمود.
يك عده هم از صاحب منصبان جديد حكومت ملي آمدند كه شاگردان و همكاران مقتول بودند. آقاي صفوت در وسط آنها و يك عده ديگر كه همه سرپا ايستاده بودند نطق نمود. از نطق مشاراليه چيز مهمي دستگيرم نشد. چون خيلي مجمل بود و مراد خود را مبهم ادا مي كرد. اول تسليت به صاحب منصبان گفت كه در اداي آن گريه گلويش را گرفت . از حضار تشكر نمود. بعضي جملات كه داراي مفهوم روشني نبود و قابل همه گونه تعبيرهاي تناقض بود ذكر نمود. محور نطق عبارت از اين بود كه مملكت به منزله ظرف براي تمام چيزهاي مطلوب و داراي مصالح عامه است . اگر آن از بين برود لابد آن چيزها هم از بين خواهد رفت چنان كه با رفتن هر ظرف مظروف هم از بين مي رود و گفت كه بايد ديانت و زبان حفظ بشود و از اين قبيل مطالب مبلغي بيان نمود. ديگر توضيح نكرد كه مرادش از مملكت كدام است . ايران يا آذربايجان و ايضا آن حرف هاي لاطايل يا « سارساماخ » چنان كه عين تعبير خودش است كدام است حرفهاي آذربايجان يا ايران . مراد زبان فارسي است يا تركي . منظره جالب توجهي بود. در تمام مدت نطق نسبتا مفصل آقاي صفوت علما كه در صدر مجلس نشسته بود با يك عده كه در صف ايشان بودند همان طور نشسته به نطق آقاي صفوت گوش مي دادند. سايرين ايستاده تا دم در مسجد چند صف تشكيل داده بودند. آقاي صفوت در ميان جماعت سربرهنه و موهاي سفيد و با كت و شلوار سياه نطق مي نمود. بعد از ختم نطق علما هم خداحافظي نموده از مسجد خارج گرديده و از آقاي صفوت و كلكته چي كه بيرون در مسجد ايستاده بود خداحافظي نموده و رفتند.
قتل سردار صفوت اسباب گفتگو و تفسيرهاي زيادي گرديده است . از عقيده ها كه من شنيدم وگويا از همه بيشتر شايع است اين است كه صفوت و قاتل وي هر دو به امر روساي حكومت ملي به قتل رسيده اند و هر دو مورد سوظن حكومت واقع شده بودند. اين طور تبينات براي كشف باطن قضايا خيلي موافق مذاق اهل تبريز و شايد اهل ايران است كه مخصوصا از بيان و كشف حقيقت ساده خوششان نمي آيد و مثل اين كه در هر حادثه كه پيش مي آمد مي خواهند يك سر غامض را در آن كشف نمايند. ولي من به نظرم همان تبيين اولي كه نزاعي مابين دو نفر نظامي واقع شده و يكي از آنها ديگري را به قتل رسانده است به قبول و باوركردن مناسب تر است . مخصوصا كه قاتل از قرار معلوم مست هم بوده است ولي اين جور حل قضيه به درد عامه مردم كه طالب اسرار و رموز هستند نمي خورد. از قرار معلوم خود آقاي صفوت پدر مقتول تابع جريان شده و عقيده اش بر اين باشد كه پسرش واقعا به تحريك حكومت كشته شده است . شنيدم وقت دادن خبر حادثه ناگوار به عبدالله زاده كه پسر وي هم صاحب منصب است گفته است كه نوبه من رسيد نوبه شما هم خواهد رسيد. من همچو تصور مي كنم كه در صحبت هاي امروزي آقاي صفوت بعضي علايم اين سو ظن را مي شود پيدا نمود چون نطق آقاي صفوت با وجود اين كه مبهم و غيرصريح بود مع هذا بعضي اشارات داشت كه مطالبي از آن فهميده مي شود و روي هم رفته سخن هاي ذووجهين وي بيشتر به عقايد وطن پرستان و ايران خواهان قابل انطباق بود تا به مطالب دموكرات ها. من عقيده ام بر اين است كه اگر آقاي صفوت به آن درجه مصاب نبود نمي توانست آن نطق را بكند. مثل اين كه شدت مصيبت در ذهن وي يك نوع مصونيت جلوه داده است كه از عاقبت حرف ها نمي ترسد.
شوراي امنيت كه ديروز اجلاس نموده بود به مساله ايران رسيدگي نمود. نماينده روس چنان كه سابق گفته بود حاضر در جلسه نگرديد. نامه قوام السلطنه مشعر بر اينكه قشون روس ايران را تخليه نموده اند خوانده شد. استيونس نماينده آمريكا اين راپورت را كافي ندانسته و درخواست نمود كه مساله ايران جزو دستور شورا باقي بماند. اين درخواست را نماينده انگليس هم پشتيباني نمود. نماينده لهستان درخواست اخراج مساله ايران را از دستور شورا تقديم نمود. نماينده فرانسه هم موقعي براي تقديم فرمول حدوسط پيدا نموده درخواست كرد كه تا يك هفته اگر درخواستي براي مذاكره مساله ايران به شورا واصل نشود مساله به خودي خود از دستور شورا خارج بشود. اين فرمول حد وسط كه در واقع اعمال كامل نظر روس ها در مساله بود چون كه معلوم شده است كه ايران ديگر درخواستي به شورا نخواهد فرستاد رد گرديد. بالاخره شوراي امنيت به اكثريت نه راي تصويب نمود كه تا چند روز ديگر مساله مسكوت بماند. نماينده ايران آقاي حسين علا هم در جلسه حضور داشت . نماينده لهستان براي اثبات طرفداري خود از نظر دولت روس بعضي توضيحات از نماينده ايران خواسته است و اين حركت نماينده لهستان در نظر سياسيون تركيه مثبت اين معني است كه ايران و لهستان هيچ كدام استقلال حقيقي ندارند.
ابراز جسارت از طرف علا كه بعضي حقايق را كشف نموده است وي را مورد ستايش سخنگوي سياسي راديوي تركيه قرار داده است . سخنگوي مزبور آرتام علا را از وطن پرستان صميمي محسوب داشت . در مقابل روزنامه آذربايجان يك مقاله كه همه آن با خط درشت نوشته شده بود و پر از فحش و افترا بود مخصوص علا نموده بود و ضمنا تقي زاده را هم دربدي و مضرت ملحق به علا نموده بود. در آن مقاله كه گويا به قلم خود آقاي پيشه وري بود اعدام علا از قوام السلطنه خواسته شده است .
يك هيئتي از آذربايجان به تهران رفته است كه با معيت مامورين دولت ايران به محل وقوع حوادث اخيره رفته و مانع از بروز وقايع جديده بشوند تا اين كه مذاكرات راجع به حل قضيه آذربايجان مابين آقاي قوام و حكومت آذربايجان با آسودگي ادامه يابد. اين هيئت در تحت رياست آقاي جودت وزير كار است . آقاي آذربادگان حاكم مراغه و علي زاده نماينده مخصوص پيشه وري از اعضاي هيئت هستند. از طرف دولت ايران هم سرلشكر رزم آرا ماموريت يافته است . اين هيئت با مشاراليه به محل وقوع حوادث رفته و به انجام وظيفه خواهند پرداخت .
