بحران آذربايجان
91
دوشنبه 23 ارديبهشت
امروز صبح تقريبا ساعت هشت و نيم آقاي پيشه وري با طياره وارد فرودگاه تبريز گرديد. يك عده كه به عجله حاضر شده بودند از رئيس حكومت ملي استقبال به عمل آوردند. اغلب ادارات دولتي و مدارس پسرانه را براي اينكه در مراسم استقبال شركت نمايند تعطيل كرده بودند.
آقاي پيشه وري از ميان طاق نصرت عبور نموده و در حالي كه ده پانزده اوتوموبيل با وي حركت مي نمودند به عمارت خود آمده است . (وي ) با اشخاصي كه در موقع پياده شدن از طياره حاضر بودند صحبت نموده است و گناه عقيم ماندن مذاكرات را به گردن دولت انداخته است . ضمنا گفته است كه ما خيلي گذشت كرديم ولي دولت ايران به آن گذشت ها اكتفا نكرده بيشتر از آن گذشت ها را درخواست نمود كه ما به آن حاضر نشديم .
از لحن كلمات وي چنين استفاده مي شود كه در مذاكرات به كلي بسته نشده است چون وي به حاضرين گفته است كه رفع اختلاف ممكن است و ما مايل به جنگ نيستيم اگر چه آنها مايل هم باشند. اين صحبت ها را من از آقاي حاجي صديق السلطنه كه ناهار را با هم در يك جايي مهمان بوديم شنيدم . مشاراليه جزو حاضرين در فرودگاه بود و از استقبال مراجعت نموده به محل دعوت آمده بود.
آقاي قوام السلطنه اعلاميه اي داير به شرح جريان مذاكرات مابين دولت و نمايندگان آذربايجان صادر نمود كه راديوي طهران آن را نشر نمود. لحن اعلاميه بسيار ملايم و مودبانه بود. قوام السلطنه ميل خود را به حل مسالمت آميز بار ديگر اظهار نمود. بنا به اظهارات مشاراليه علت بي نتيجه ماندن مذاكرات درخواست هاي غيرقابل توفيق با قانون اساسي بود كه از طرف نمايندگان اهالي آذربايجان پيش كشيده شد و آن درخواست ها عبارت از اينها بود :
1 ـ تعيين والي از طرف مجلس ملي آذربايجان به عمل مي آيد.
2 ـ فرماندهان قواي نظامي و ژاندارمري از طرف مجلس ملي معين گردند.
3 ـ تقسيم اراضي املاك خالصه در ميان رعايا .
آقاي قوام السلطنه دو مساله اولي را خلاف قانون اساسي تشخيص داده و نسبت به مساله تقسيم اراضي خالصه ما بين رعايا هم اظهار مي نمايد كه اين مساله موقوف به تصويب مجلس شوراي ملي ايران است .
در اين اعلاميه آقاي قوام السلطنه خيلي مودبانه از هيئت نمايندگان آذربايجان خواهش مي كند كه طوري بكنند كه در موعد مقرر انتخابات آزاد به عمل بيايد تا اينكه امتياز نفت كه به دولت شوروي داده شده است به مجلس تقديم گرديده و به تصويب برسد. هم چنين در اعلاميه اظهار شده است كه هيئت نمايندگي براي دادن گزارش و اخذ تعليمات به تبريز رفته است .
راجع به اعلاميه رئيس الوزرا با آقاي فروغ صحبت نموديم . به عقيده مشاراليه كشيدن پاي روسيه در قضيه آذربايجان يك شاهكار سياسي است كه قوام السلطنه بكار برده است كه با اين ترتيب پيشه وري و رفقاي وي را مسوول تعويق تشكيل مجلس و تصويب قرارداد امتياز نفت معرفي مي نمايد. از آن طرف از اعلاميه به طور وضوح كشف مي شود كه صاحب آن به هيچ وجه حاضر به جنگ و اعمال قوه قهريه نيست و اين معني هم قهرا بر جسارت طرف مي افزايد و فايده شاهكار سياسي را خنثي مي نمايد.
در تبريز هم فردا اعلاميه اي راجع به مذاكرات منتشر خواهد شد. وزرا و سران حزب دمكرات ها را براي استماع گزارش دعوت نموده اند. اعلاميه هم شايد عبارت از آن خواهد بود.
سه شنبه 24 ارديبهشت
امروز در روزنامه آذربايجان تفصيل ورود آقاي پيشه وري نوشته شده بود. عكس مشاراليه گراور شده بود. روز گذشته روزنامه در موقع ورود هيئت نمايندگي از طبع خارج شده بود. از آن جهت شرح كيفيت ورود و عكس باش وزير به شماره امروز مانده بود.
آقاي پيشه وري در تياتر ملي در ساعت هفت و نيم ظهر نطق بسيار مفصلي ايراد نمود كه به توسط راديوي تبريز منتشر گرديد. اين نطق كه چهل و پنج دقيقه طول كشيد يك گزارش بود از تفصيل مسافرت هيئت نمايندگي به طهران و تا اندازه اي هم جوابي به اعلاميه ديروزي آقاي قوام السلطنه بود. آقاي پيشه وري در ابتداي نطق خود فصلي راجع به تاريخ تشكيل فرقه دموكرات كه از شهريور امسال تاسيس شده و از تاريخ تشكيل حكومت ملي آذربايجان صحبت نمود.
چهارشنبه 25 ارديبهشت
راجع به نطق آقاي پيشه وري تفسيراتي به دست نيامد. شب گذشته به فاصله سه ساعت از نطق آقاي پيشه وري در راديوي آنكارا پارچه هايي نشر شد و اين هم لابد در اثر بودن دستگاه فرستنده راديو در تبريز است كه در آنكارا نطق را مستقيما اخذ نموده و چون به تركي بوده است بي زحمت ترجمه نشر نموده اند.
كم كم ساير اعضاي دولت ملي آذربايجان معروفيت پيدا مي كنند و نام هاي آنها در ضمن اخبار راديوهاي خارجي برده مي شود. از جمله راديوي تركيه بعضي مطالب از الهامي وزير ماليه و جعفر كاويان وزير جنگ نقل نمود.
چند روز است مخبر يك آژانس فرانسوي وارد تبريز شده است . در روزنامه نوشته شده بود كه به مخبر فرانسوي كه نامش ناپلئون ژكي است اجازه ورود به خاك آذربايجان داده شده است اما ده نفر مخبر انگليسي و آمريكايي در طهران هستند به آنها اجازه ورود داده نمي شود.
راديوي طهران اين خبر را كه شايع شده بوده است كه آقاي قوام السلطنه خيال استعفا دارد جدا تكذيب نمود.
پنجشنبه 26 ارديبهشت
راديوي طهران رسما اطلاع داد كه هيئتي به آذربايجان حركت مي نمايد كه در آنجا تحقيق نمايند كه قشون روس ايالت آذربايجان را ترك نموده اند. اعضاي هيئت عبارتند از : سرهنگ علوي و آقاي ورزي كه چندي قبل هم براي تحقيق در قضيه هولاسو به آذربايجان آمده بودند. آقاي احمد ملكي مدير روزنامه ستاره آقاي عميدي نوري مدير روزنامه داد. سرهنگ علوي گويا از آجودان هاي شاه است . آقاي ورزي هم گويا از منسوبين اداره نخست وزير است .
آقاي عميدي نوري مدير روزنامه داد از اقوام سپهسالار تنكابني است و داد يك روزنامه دست چپ است كه مخصوصا از اول طرفدار قوام السلطنه بود. چندي قبل از دست يك .... كتك مفصلي خورده است كه در آن وقت در طهران اسباب گفتگو شد. روزنامه ستاره هم يكي از روزنامه هاي نسبتا معقول طهران است اگر چه از دست چپ ها نيست اما از طرفداران قوام السلطنه است .
ممكن است اين هيئت از موقع استفاده نموده براي تهيه زمينه به مذاكرات آينده بين دولت ايران و حكومت آذربايجان بعضي تشبثات به عمل بياورد.
