بحران آذربايجان
قسمت 90 شنبه 21 ارديبهشت
امروز پنج ماه از تاسيس حكومت ملي آذربايجان مي گذرد من نمي دانم كه حكومت در اقدامات خود موفق شده است يانه و اساس بادوامي گذاشته شده است يا نه ولي اين قدر مي دانم كه در قلوب اهالي جاگير نشده است و اين حكومت قبول عامه ندارد. سهل است كه منفور هم هست . گذشته از منفوريت حكومت فعلي عامه مردم آن را قابل دوام نمي دانند و مثل يك حادثه ناگوار موقتي تلقي مي نمايند. حالا مردم در اين قضاوتي كه درباره حكومت ملي مي نمايند مصيب هستند يا نه مطلب علي حده است كه بعدها مكشوف خواهد گرديد.
مذاكرات ما بين هيئت نمايندگي آذربايجان و دولت مركزي ايران مثل اين است كه خوب پيشرفت نمي كند. راديوي طهران سكوت عادي خود را حفظ مي نمايد ولي از راديوهاي خارجه مخصوصا راديوي تركيه خبرهاي فراواني راجع به موضوع مي رسد. از قرار اطلاع راديوها درخواست هاي پيشه وري مبالغه آميز است و با قانون اساسي ايران وفق نمي دهد و از آن جهت است كه مذاكرات پيشرفت نمي كند و به قول راديوي تركيه به بن بست رسيده است و مهمترين اختلاف در قضيه قشون و ماليه آذربايجان به ظهور رسيده است .
راديوي لندن گويا خبري منتشر نموده است كه اسباب خوشوقتي ما بين علاقمندان به دولت گرديده است و به موجب آن خبر قوام السلطنه اظهار نموده است كه در صورت حاضر نشدن زمامداران فعلي آذربايجان به قبول راه حل موافق قانون اساسي به قواي مسلحه متوسل خواهد شد.
راديو خبر داد كه يك ملاقات ديگري مابين قوام السلطنه و پيشه وري به عمل آمده است . سادچيكوف سفير كبير روس هم در مجلس ملاقات حاضر بوده است . سفير روس سعي مي نموده است كه قوام السلطنه امتيازات بيشتري در حق آذربايجان قائل بشود ولي قوام السلطنه قبول نكرده است .
در آذربايجان هم به توسط تشكيلات دموكرات بعضي فعاليت ها به عمل مي آيد و به واسطه اعلان هايي كه به ديوارهاي شهر مي چسبانند افراد حزب را به حضور در حومه ها دعوت مي كنند. در حومه ها نطق هايي از طرف ليدرها و وزراي كابينه ايراد مي شود. در اين روزها لحن چند نفر از ناطقين نسبتا ملايم بوده است و مثل اين است كه مي خواهند افكار عامه را براي قبول تربيت حلي كه احتمالا در طهران اتخاذ خواهد شد حاضر نمايند تا در صورت منجر نشدن مذاكرات به سازش و تمكين از قانون اساسي بغتتي و غير منتظره نباشد. آقاي حاجي ميرزا علي شبستري از جمله ناطقيني بوده است كه در زمينه مناسب بودن سازش باحكومت طهران صحبت نموده است .
در يك حومه ديگر آقاي يوسف عظيمي وزير عدليه هم اظهاراتي نموده است ولي از قرار معلوم نطق مشاراليه چندان مورد قبول مستمعين واقع نگرديده است . بعضي افراد افراطي حزب به نطق وزير عدليه كه در زمينه لزوم سازش باحكومت طهران بوده است اعتراض نموده اند. چنين مشهور است كه عظيمي از دست افراطيون كتك هم خورده است . اگر چه رسيدن كار تا اينجاها كه وزير كتك بخورد مورد شك است و ممكن است كه از تخيلات اهالي شهر كه عموما از دولت آذربايجان و زمامداران آن خوششان نمي آيد باشد ولي در اين خصوص كه در داخل فرقه و داخل حكومت ملي بعضي عناصر افراطي موجود است كه با سازش با دولت مركزي به كلي مخالف است شكي نيست و اين دسته از دمكرات ها با اقدامات اخير پيشه وري چندان موافق به نظر نمي رسند و جسته جسته از آنها كلماتي صادر مي شود كه كاشف از بي اعتمادي آنها نسبت به پيشه وري مي باشد. آنها خيال مي كنند كه در مذاكرات بين قوم و پيشه وري آنها وجه مصالحه قرار خواهند گرفت . حادثه عظيمي قاعدتا مربوط به وجود همين روحيه در بعضي دمكرات ها است .
يكشنبه 22 ارديبهشت
امروز اضطراب شديدي در ميان اهالي و مخصوصا در بازار حاصل بود. راديوها خبر داده اند كه مذاكرات مابين نمايندگان آذربايجان و دولت ايران مقطوع شده است . از آن طرف هم قوام السلطنه بنا به قول راديو اظهار نموده است كه در صورت عقيم ماندن مذاكرات به قوه جبريه متوسل خواهد شد. مردم با جمع نمودن اين دو مقدمه نتيجه را كه عبارت از جنگ و كشته شدن نظامي هاي اجباري است حتمي مي دانستند.
در بين دمكرات ها و فدايي ها هم هيجان و به اصطلاح عصبانيت كمتر از سايرين نبود چون آنها هدف اول اختلال كارها هستند. براي عصر دعوت به ميتينگ در هواي آزاد شده بود. براي استقبال پيشه وري و رفقاي وي طاق نصرتي بسته شده است . در حقيقت همان طاق را كه براي مشايعت قشون روس بسته بودند روي آن را برگردانده اند.
يك جهت ديگر تشويش مردم هم از اين جهت بود كه خيال مي كردند در صورت اشتداد اختلاف مابين طهران و تبريز دمكرات ها كه قهرا تهييج مي شوند بر فشار خود نسبت به مردم مي افزايند و به تهمت طرفداري از دولت طهران به آزار اشخاص برمي خيزند.
به هر صورت اضطراب مردم بعد از ظهر قدري تخفيف يافت . راديوي طهران بعد از ظهر خبر آژانس انگليس را كه توسل به قوه جبريه را به قوام السلطنه نسبت داده بود تكذيب نمود. با رفتن يكي از مقدمه ها نتيجه كه احتمال جنگ و خونريزي بود قهرا از بين رفت مردم نفس راحتي كشيدند. راديوي طهران در نشريه هاي خود تكذيب نامه قوام السلطنه را هي تكرار نمود كه ديگر هيچ شبهه در چگونگي باقي نماند. راديوي طهران اظهار نمود كه آژانس در]گفته است [انگليسي گفته است كه آقاي نخست وزير صورت عقيم ماندن مذاكرات به قوه جبريه متوسل خواهد شد. اين خبر تحريك آميز اساسا دروغ است و چنين اظهاري از طرف نخست وزير نشده است .
وزارت جنگ هم خبر به بمباردمان مهاباد و قراي اطراف آن را به توسط طياره هاي ايران كه آن خبر را بعضي راديوهاي خارجي داده بود تكذيب نمود. با وجود اين تكذيب ها قطع شدن مذاكرات مسلم است . راديوها خبر دادند كه آقاي پيشه وري با همراهان خود به فرودگاه طياره رفته است كه به طرف تبريز حركت نمايد. در فرودگاه در نتيجه مذاكراتي كه با مامورين دولت ايران نموده است مجددا به طهران برگشته است . گفته مي شود كه مراجعت به جهت مساعد نبودن هوا براي پرواز طياره بوده است .
