بحران آذربايجان
88
چهارشنبه 11 ارديبهشت
امروز كه اول مه است كه عيد كارگران است در تبريز هم كارگران تعطيل و نمايش داده اند. حمام ها هم به همين مناسبت تعطيل بود. براي مذاكرات با آقاي پيشه وري از طرف دولت آقاي (مورخ الدوله ) سپهر وزير پيشه و هنر و آقاي مظفر فيروز معاون پارلماني قوام السلطنه معين شده اند. هنوز خودآقاي قوام السلطنه با پيشه وري ملاقات ننموده است اما آقايان فيروز و سپهر با پيشه وري ملاقات مفصلي به عمل آورده اند. راديوي تركيه اطلاع داد كه مذاكرات به ترتيب رضايت بخشي پيش مي رود و با وجود اينكه احتمال تعيين پيشه وري به والي گري آذربايجان موجود است اشخاص صلاحيت دار از اظهار معلومات در اين باره خودداري مي نمايند. راجع به مذاكراتي كه اخيرا ما بين آقايان فيروز و سپهر از يك طرف و هيئت نمايندگي آذربايجان دارد اطلاع مي رسد كه آن مذاكرات عمدتا در اطراف مساله قشون آذربايجان ادامه دارد.
پنجشنبه 12 ارديبهشت
امروز رفتم به ديدن خانم قدس الحاجيه كه از طهران مراجعت نموده بود. اطلاعات تازه از طهران نداشت . مهاجرين آذربايجان ... در حال تحير در طهران بسر مي برند. از اوضاع آذربايجان اطلاع منظم و كامل ندارند. راه ها در كمال امنيت است ; هم قسمتي كه در تحت اشغال قواي دولتي است و هم قسمتي كه قواي دموكرات در تصرف دارد. قشون دولت در راه ديده نمي شود. در كوچه هاي قزوين گاهي با فرار قشون دولتي تصادف مي شد و همين قدر معلوم مي شد كه شهر در تصرف دولت است . آخرين نقطه اي كه در تحت اشغال قواي دولتي است محلي است بنام شريف آباد كه در چهار فرسخي قزوين واقع است . بنا به قول مشاراليها تا باسمنج يك نفر هم روس در راه نبوده است . تفتيش مسافرين و خشونت فدايي ها خيلي تخفيف يافته است . راديوي لندن خبر داد كه انتخابات در دهم ماه مه شروع خواهد شد. به موجب قانوني كه در مجلس چهاردهم تصويب گرديد مادامي كه قشون اجنبي در خاك ايران مقيم است انتخابات به عمل نخواهد آمد. از آن طرف انتظار مي رود كه تا ششم ماه مه دولت روس بيرون رفتن قشون خود را كليتا از خاك ايران اعلام نمايد. رئيس الوزرا براي تهيه مقدمات كار انتخابات دستورات لازمه را به وزير داخله داده است .
جمعه 13 ارديبهشت
راجع به مذاكرات مابين هيئت نمايندگي آذربايجان و دولت ايران از ناحيه ايران و آذربايجان اطلاعي به خارج تراوش نمي كند اما از راديوهاي خارجه اخباري مي رسد. از جمله راديوي تركيه خبر داد كه مذاكرات مابين طرفين ادامه دارد. از قرار اطلاعي كه راديوي تركيه داد دو رشته مذاكرات با پيشه وري و همراهان وي در جريان است . يكي همان مذاكراتي است كه به توسط مظفر فيروز و سپهر نمايندگان رسمي حكومت مركزي تعقيب مي شود; ديگري كه جنبه رسميت آن كمتر است مذاكراتي است كه مابين پيشه وري و رفقاي وي از يك طرف و ايكچيان و لنكراني و فرمانفرمائيان كه هر سه وكيل در مجلس چهاردهم بودند و صادق كه به استانداري آذربايجان انتخاب شده است از طرف ديگر جريان دارد. از نتيجه مذاكرات اطلاعي نرسيد و بنا به بعضي اطلاعات عمده اشكالات سر مساله قشوني است كه حكومت آذربايجان تشكيل داده است . پيشه وري و رفقاي وي مي خواهند كه اين قشون را در تحت اختيار خود نگاه دارند; در صورتي كه دولت مركزي ايران التحاق نظاميان آذربايجان را به قشون دولتي مي خواهد و پراكندن دسته هاي فراري را هم مطالبه مي كند.
شنبه 14 ارديبهشت
مابين مردم شايع شده است كه مذاكرات بين دولت ايران و
هيئت نمايندگي آذربايجان به انجام رسيده و موافقت حاصل شده است . مستند اين شايعه هم راديو لندن است كه گويا در پروگرام انگليسي خود خبري به اين مضمون نشر نموده است . راديوي آنكار خبر داد كه قبل از رفتن پيشه وري به طهران يك معاهده دولتي بين آذربايجان و كردستان به مدت بيست سال منعقد شده است . طرفين همديگر را به رسميت شناخته و روابط اقتصادي مابين خود برقرار خواهند نمود و در مقابل حمله مشتركا به دفاع خواهند پرداخت . عهدنامه را از طرف آذربايجان آقاي پيشه وري و از طرف كردستان قاضي محمد امضا نموده است .
در تبريز گفتگو مي شود كه در آن قسمت از كردستان كه متصل به آذربايجان است اوضاع مختل است . يك عده زخمي از آن طرف ها به تبريز آورده اند و يك عده هم فدايي با اوتومبيل از تبريز به محل حادثه فرستاده شده اند. گفته مي شود كه منشا حادثه عبارت از زد و خوردي است كه مابين دو طايفه از كردها به وقوع رسيده است . اين شايعه ثابت نيست ; اگر چه محتمل است . چون قاضي محمد اين جور نيست كه در تمام كردستان مطاع و نافذالكلمه باشد.
يكشنبه 15 ارديبهشت
امروز يكي از روزهاي تاريخي تبريز بود. بازار تعطيل بود. بعضي از ادارات رسما تعطيل بود. بعضي هم در اثر تعطيل بازار و ادارات ديگر قهرا تعطيل شده بود. قشون روس امروز تبريز را تخليه مي نمايند. ازدحام به قدري زياد بوده است كه رئيس صندوق بانك نتوانسته است از ميان جمعيت راهي پيدا نموده و خود را به بانك رساند. وضع را با تلفون رئيس بانك رسانده و بانك هم وضع را اين جور ديده و بازار هم كه تعطيل بوده قرار بر تعطيل گذاشته است .
چند روز بوده است كه قسمت هاي مختلفه قشون روس از شهر خارج مي شدند. آن قسمت از قشون روس كه امروز شهر را تخليه نمودند همه سوار اتوموبيل ها بوده اند. سواره نظام قبلا رفته بوده است . تقريبا دويست كاميون متعلق به روس ها از تبريز به طرف روسيه حركت نموده كه بيشتر آنها با اثاثيه قشون بار شده بود. مابقي را هم سالدات ها سوار شده بودند. ژنرال كلينسكي فرمانده قشون روس طرف مهر و محبت مشايعت كنندگان واقع گرديده است . مردم از هر طرف به سمت وي هجوم آورده و با وي دست مي داده اند.
تمام مردم شهر شاد بودند. اكثر به آن جهت شاد بودند كه روس ها را عمده مسبب فشار چند ماه اخير مي دانستند. خيلي از مردم در خود يك سبكي و نشاط كه غير معهود بود حس مي كردند. يك نفر از اهل بازار را شنيدم كه مي گفته است بگذار روس ها بروند به تنهايي جواب ده دموكرات را مي دهم .
شب گذشته هم در عمارت بلديه كه حالا مجلس ملي در آن جا گرفته است مهماني مفصلي براي توديع صاحب منصبان روس برپا بود بيشتر از بيست نفر از صاحب منصبان روس مدعو بودند. سيصد نفر مهمان سر ميز شام نشسته بوده اند. نطق هايي هم ايراد شده است . بعضي ها هم اشعاري گفته بوده اند كه آنها را سر ميز شام خوانده اند. ژنرال كلينسكي هم كه فرمانده قواي روس در تبريز بود نطقي به زبان روسي ايراد نموده است . بعد از وي يك صاحب منصب از اهل قفقاز نطقي به زبان تركي ايراد نموده است كه ظاهرا ترجمه نطق فرمانده بوده است .
صاحب خانگي و اداره پذيرايي مهمانان به عهده آتش خان بيات ماكو محول بوده است كه رئيس بلديه تبريز است . آتش خان از فاميل اقبال السلطنه ماكويي است كه در زمان امير لشكري عبدالله خان طهماسبي دستگير و در تبريز در گذشت . مشهور است كه مسموم شد.
