بحران آذربايجان
قسمت 85
چهارشنبه 4 ارديبهشت
شب گذشته راجع به اين مساله كه قضيه ايران در پروگرام شوراي امنيت بماند يا نه در شورا راي گرفته شد و در نتيجه در مقابل سه راي با هشت راي طلب روسيه داير به خارج نمودن قضيه از پروگرام رد گرديد. اوقات گروميكو از نتيجه راي ها تلخ گرديد. اظهار نمود كه هر وقت قضيه ايران مطرح بشود در جلسه شورا شركت نخواهد نمود.
دولت هايي كه به خارج شدن مساله از پروگرام راي داده اند عبارت هستند از : روسيه لهستان و فرانسه . آن كه لهستان است در سياست مخصوصا سياست خارجي تابع روسيه است ; استقلال حقيقي ندارد. آن كه فرانسه است آن هم براي اينكه مقام دولت معظمه خود را حفظ يا اعاده بكند. قرار گذاشته است كه در منازعات سياسي نه كاملا طرفدار آنگلوآمريكن و نه طرفدار كامل روسيه باشد و استقلال سياسي خود را گاه با موافقت با اين و گاه با موافقت آن حفظ نمايد. در مورد اين قضيه معلوم مي شود كه نوبه موافقت با روسيه بوده است .
دو نفر از اعضاي پارلمان انگليس كه به طهران آمده بودند كه اوضاع ايران را مطالعه نمايند حالا به انگلستان مراجعت نموده اند و مطالعات خود را در روزنامه ديلي تلگراف محافظه كار و ديلي هرالد سوسياليست نشر مي نمايند. اظهار نموده اند كه هم از مسكو و هم از سفارت روس در طهران طلب اجازه مسافرت به آذربايجان نمودند اما جوابي به ايشان داده نشد.
نماينده محافظه كار كه نامش ژنرال هداست در روزنامه ديلي تلگراف مي نويسد كه ايران فشار روس و انگليس را براي حفظ استقلال خود لازم مي شمارد. راجع به رئيس الوزراي ايران مي نويسد كه قوام السلطنه يك سياستمدار محيلي است ; به تركي عثماني (قورناز) كه سابقا معروف به طرفداري از آلمان بود; حالا به طرفداري روس معروف است ; ولي به عقيده نماينده انگليس وي نه طرفدار آلمان و نه طرفدار روس است بلكه طرفدار ايران است كه سعي مي كند استقلال مملكت خود را حفظ نمايد. راجع به وضع اداري ايران هم بعضي معلومات داده است . مي نويسد كه زارعين ايران وضع زندگاني بسيار بدي دارند و اراضي زراعي دردست ملاكين بزرگ است كه در عمارات عاليه بسر مي برند. مامورين دولت هم مي گيرند.
هر دو نماينده در اين عقيده متفق هستند كه تنها حزب معتبر ايران حزب توده است كه از مسكو دستور اخذ مي نمايد. نماينده كارگر نسبت به قوام السلطنه اطمينان ندارد. سوال مي كند كه آيا قوام السلطنه خواهد توانست كه استقلال ايران را حفظ بنمايد يا اينكه اقدامات وي فقط اسباب اين خواهد شد كه مجلس دست چپ انتخاب بشود كه خود قوام را از كار بياندازد.
پنجشنبه 5 ارديبهشت
امروز معلوم شد كه دو نفر نماينده ديروز با طياره از طهران وارد تبريز شده اند. يكي از نماينده ها صاحب منصب نظامي است . گويا سرهنگ عادلي يا سرهنگ عدل است ; ديگري را هم مي گويند كه مظفر فيروز است . مسافرها در گراندهوتل منزل نموده اند. خبري هم منتشر است كه آقاي صادق پادگان منشي حزب دموكرات نمايندگي حكومت آذربايجان را در مذاكرات آينده به عهده خواهد داشت .
همشيره آقا ميرزا عبدالحسين مجتهدي كه يكماه قبل به طهران رفته بود ديروز با همان طياره كه نمايندگان طهران را آورد مراجعت نموده است . امروز رفتم به ديدن مشاراليها كه از اوضاع طهران و مسافرين مهاجر كسب اطلاع نمايم . بنابه اظهارات مشاراليها اعلاميه قوام السلطنه در محافل آذربايجاني ها به طور مختلف تلقي گرديده است . اكثر آنها آن را رضايتبخش مي دانند; ولي يك عده هم آن را تسليم و از دست دادن آذربايجان مي دانند. آقاي جمال امامي از اين دسته دويم است . خيلي از مسافرين فراري خيال دارند مراجعت نمايند و منتظر نتيجه مذاكرات فعلي هستند كه به عقيده ايشان تا دو هفته معلوم خواهد شد.
امين اعظم از خانواده امين برادر معتمدالتجار و سرلشكر محمود امين كه چند سال قبل در كردستان به قتل رسيد ديروز در تبريز فوت نموده است . امروز عصري مجلس ترحيم در مسجد خواجه علي اصغر برپا بود. رسولي وزير اقتصاد حكومت آذربايجان كه قرابت با مرحوم داشت از واردين پذيرايي مي نمود. من هم به فاتحه رفتم . مردم از هر طبقه مي آمدند. چيز تازه كه جلب توجه مي نمود فدايي هاي مسلح بود كه دم در مسجد و در حياط مسجد با تفنگ و فشنگ ديده مي شدند.
خانواده امين سيد و اصلا از اهل اصفهان هستند. از هفتاد سال تقريبا به اين طرف در تبريز ساكن هستند و خانواده ي با آبرو و موجه هستند. عده اي از افراد اين خانواده به جهت تجارت مدتي در اسلامبول متوقف شده و از آن جهت كسب تجدد نموده اند و در انقلابات مشروطه از طرفداران مشروطيت و افكار جديده بودند; ولي نوعا مردمان قابل و چيز فهم بودند. تجاوزي از ناحيه ايشان به مردم وارد نشد و در عكس العمل هاي ضد انقلاب كه بعدها به عمل آمد اين خانواده چندان آسيبي نديد. معتمدالتجار در اوايل مشروطيت چند دوره وكيل بود. در دوره چهارم مجلس هم از تبريز وكيل شد. دكتر رفيع خان امين كه در اين سي سال اخير شايد از همه اطباي مسلمان بيشتر شهرت پيدا كرد برادر ديگر مرحوم امين اعظم است كه حالا در طهران مشغول طبابت است .
