اشاره : شهيد آيت الله صدوقي پس از تحصيلات و كسب علم و تقوي از محضر علماي بزرگ قم در سال 1330 . ش به شهرستان يزد مراجعت كرد.
ايشان ضمن مبارزات سياسي و حمايت از امام خميني و نهضت اسلامي مردم ايران با كمك هاي برخي علماي ديگر يزد به احياي مدارس علميه اين شهرستان پرداخت به منظور آشنايي با بخشي از اقدامهاي آن شهيد بزرگوار در راه احياي مدارس علميه يزد گفت و گويي با فرزند آن شهيد حجت الاسلام والمسلمين محمد علي صدوقي نماينده ولي فقيه در استان و امام جمعه يزد انجام داديم كه توجه شما را به آن جلب مي كنيم .
س : لطفا اجمالي از دوران تحصيل خود را بيان كنيد.
ج : من در سال 1328 در شهرستان قم متولد شدم در سال 1330 به اتفاق مرحوم والد به يزد مراجعت كرديم و در اين شهر ساكن شديم .
پس از خواندن دروس دبستان تحصيل درسهاي حوزوي را شروع كردم البته در كنار آن تحصيل دروس جديد را نيز ادامه دادم .
اولين كتابي را كه خواندم « نصاب » بود كه در مدرسه عبدالرحيم خان خواندم كه متاسفانه در حال حاضر تدريس نمي شود.
ادبيات را نزد شيخ غلامحسين ابوئي فرا گرفتم و پس از آن به قم رفتم و چند سالي در مدرسه شهيد حقاني به تحصيل اشتغال داشتم . و سپس به صورت آزاده به ادامه تحصيل پرداختم شرح لمعه را خدمت آقايان شب زنده دار و موسوي تبريزي آموختم و رسائل و مكاسب را نزد مرحوم آيه الله سيد محمد كاظم مرعشي فرا گرفتم . و كفايه را در درس آيه الله فاضل لنكراني شركت كردم .
خارج اصول را از محضر آيت الله وحيد خراساني استفاده بردم و خارج فقه را در درس آقاي منتظري حضور يافتم . تا اينكه با حوادث دوران انقلاب اسلامي مواجه شديم و توفيق ادامه تحصيل نيافتم و باتوجه به نيازهاي دوران انقلاب گاهي در يزد حضور داشتم و گاهي در تهران .
س : توضيحاتي در رابطه با سابقه حوزه علميه يزد بيان كنيد.
ج : شهرستان يزد داراي حوزه علميه با سابقه و بسيار قديمي است و شايد قدمت و سابقه آن به حدود پانصد سال قبل برگردد. مدارسي هم كه از گذشته باقي مانده نشان دهنده قدمت حوزه علميه يزد مي باشد.
حوزه علميه يزد در يك قرن اخير دو مرجع جهاني به عالم اسلام تقديم نموده است يكي مرحوم آيت الله سيد محمد كاظمي طباطبايي يزدي كه تحصيلات خود را در يزد شروع كرد و ديگري مرحوم آيت الله شيخ عبدالكريم حايري يزدي موسس حوزه علميه قم كه تحصيلات خود را از ميبد و اردكان آغاز نمود.
علماي بزرگ ديگري از اين خطه برخاستند همچون مرحوم داماد مرحوم فكور مرحوم حاج محمد تقي بافقي آقايان مدرسي ها آقايان علومي ها.
وجود اين بزرگان در يزد بيان گر اين است كه حوزه علميه يزد حوزه بسيار قوي و با اصالتي بوده كه اميدواريم روز به روز بر كيفيت آن افزوده شود.
س : يكي از فعاليتهاي شهيد آيت الله صدوقي در يزد احيا مدارس علميه بود حضرتعالي نقش ايران را در اين زمينه توضيح دهيد.
ج : يكي از خصوصيات شهيد صدوقي عشق به طلبه ها و توجه به تربيت آنها بود و احترام خاصي براي طلبه قائل بود و به گونه هاي مختلف مشوق آنها بود. به همين جهت دربرخورد با يك روحاني خيلي تواضع مي كرد و شخصيتي مانند ايشان اگر طلبه جواني را هم مي ديد براي ايشان خيلي مهم بوده او را احترام مي كرد. و اگر شخصي سخنراني خوبي داشت و يا تدريس خوبي داشت او را مورد تشويق قرار مي داد.
لذا باتوجه به علاقه اي كه ايشان نسبت به طلاب داشت بديهي است كه در تامين امكانات براي طلاب هم بكوشند.
از ابتدايي كه در سال 1330 به يزد مراجعه كردند باتوجه به وضعيتي كه روحانيت داشت و با عدم امكانات ايشان با كمك يكي ديگر از روحانيون به تعمير و بازسازي و ترميم مدارس اقدام كردند. و مدرسه خان را تعمير كردند. مدرسه عبدالرحيم خان كه در بازار و در محل بسيار حساسي بود از حالت مدرسه خارج شده بود و به صورت انبار و كاروان سرا درآمده بود با نبود بودجه ولي با پشتكار زياد ايشان بازسازي شد و مورد استفاده طلاب قرار گرفت و بار ديگر رونق يافت . معمولا درس و بحث ايشان هم در اين مدرسه برقرار بود.

مدرسه شامزاده كه يكي ديگر از مدارس بسيار خوب استان است هم از لحاظ مساحت و زيربناي آن و هم از نظر نوع و كيفيت ساختمان و هم از نظر حضور طلاب در آن اين مدرسه نيز ساليان زيادي بود كه رژيم گذشته از صورت مدرسه خارج كرده بود و چندين سال به عنوان بيمارستان پهلوي درآمده بود. و سپس استفاده هاي ديگر از آن مي شد و در اواخر هم گداها و افراد بي بضاعت را در آنجا جمع مي شدند. و گاهي نيز به عنوان محل جمع آوري زباله استفاده مي شد.
شهيد صدوقي تصميم به بازپسگيري اين مدرسه گرفتند و به اوقاف وقت تذكر دادند و در اين راه پشتكار نمودند تا مدرسه را از دست آنان خارج كردند و با هزينه هاي بالايي مدرسه را به شكل زيبايي بازسازي كردند و در اختيار طلاب قرار دادند.
در كنار اين اقدامات باتوجه به تابستانهاي گرم يزد و عدم امكان تحصيل در شهر حاج آقا مدرسه اي را در ييلاقهاي يزد بنا كردند كه طلبه ها از فرصت طولاني تابستان هم براي درس و بحث استفاده كنند. اين برنامه در حال حاضر نيز برقرار است و طلاب در تابستان ها براي تحصيل به آنجا مي روند و حداقل در آن محل مستقر هستند.
در واقع اين برنامه به صورت يك اردو هست كه طلبه ها هم از آب و هواي خوب استفاده مي كنند و هم به درس و بحث مي پردازند.
گروهي از طلاب بندرعباس و مناطق ديگر نيز به اين منطقه ييلاقي مي آيند و از فضا و هواي مناسب آنجا استفاده مي كنند.
در مدتي كه طلاب در اين مناطق هستند برنامه هاي خاصي دارند و اساتيدي نيز براي آنها در نظر گرفته مي شود. البته برنامه هاي آموزشي كمتري نسبت به ايام تحصيلي ترتيب داده مي شود. و امكانات لازم و غذا نيز در اختيارشان قرار داده مي شود. اين مدارس در سه منطقه ييلاقي دره بالا تزرجان و منشاد بنا شده است .
از ديگر اقدامات شهيد آيه الله صدوقي طرح تاسيس مجموعه بزرگي است كه در سال 54 ـ53 به فكر بناي آن در شهرستان قم افتادند كه در آن زمان خارج از محدوده شهر بود و بسياري از افراد اعتراض مي كردند كه چنين كاري نكنيد. ايشان مي فرمودند! « آينده خوبي دارد » .
دويست هزار مترمربع زمين تهيه كردند و ساخت آنرا شروع كردند كه در اوايل كار با ممانعت و سختگيري هاي دولت مواجه گشت و تعطيل شد.
ايشان در سال 56 كه تقريبا از ادامه ساخت اين مجتمع نااميد شدند نامه اي خدمت امام خميني نوشتند كه ما تصميم به ساخت چنين مجموعه اي داشتيم ولي ممكن نشد و در حال حاضر اين مكان به اينصورت باقي مانده است هرگونه شما صلاح مي دانيد عمل كنيم . امام در جواب نامه ايشان فرمودند : « شما يك سال ديگر صبر كنيد » !
درست يكسال بعد يعني سال 57 بود كه به مسائل انقلاب و تضعيف دولت برخورد كرديم ايشان مجددا فعاليت هاي ساختمان سازي را آغاز كردند در حالي كه برنامه ها خيلي پيش رفت نكرده بود به شهادت رسيدند.
البته سعي كرديم طرحها و برنامه هاي ايشان ادامه يابد و لذا ساخت دو بلوكي كه در زمان ايشان شروع شده بود را تكميل كرده و به بركت نورانيت اين شهيد توفيق يافتيم كه ساختمان هاي ديگري را در كنار آنها بسازيم و تاكنون حدود پنجاه هزار مترمربع بنا در آنجا ساخته شده است اميدواريم كه اين كار همچنان ادامه يابد.
هم اكنون حدود دو هزار طلبه در اين مجتمع سكونت دارند.
مرحوم والد در كنار برنامه ها و طرحهاي عمراني كه در شهرستان يزد و قم انجام مي دادند در هر شهر و محل ديگري كه از ايشان كمكي خواسته مي شد معمولا دريغ نمي كردند از جمله مرحوم آيت الله محلاتي در شيراز تقاضاي كمك مالي كرد تا منزلي كه متعلق به سيد علي محمد باب بود را خريداري كنند. بهائيها قصد خريد اين منزل را داشتند و مرحوم محلاتي براي جلوگيري از اينكار تلاش كرد تا آنرا خريداري كند و تبديل به مدرسه علميه نمايد. شهيد صدوقي هم كمك كرد و آن خانه خريداري شد و به مدرسه علميه تبديل شد. آن شهيد بزرگوار به خاطر عشق و علاقه اي كه در تربيت طلاب داشت در اين امر كمك مي كرد.
همچنين آيه الله صدوقي محلي را به عنوان مكتب الزهرا براي خواهران بنا كردند كه در آن به تحصيل مشغول مي باشند البته با توجه به نياز بيشتري كه احساس مي شد سه سال قبل ساختمان بزرگتري در كنار ساختمان قبلي ساخته شد و دو سال قبل افتتاح شد و مورد استفاده خواهران قرار گرفت .
حركتي را كه شهيد صدوقي شروع كردند هيچگاه متوقف نشد چه در زمان مرحوم آيت الله خاتمي با ارشادات و حمايتهاي ايشان و با اجازاتي كه از حضرت امام (ره ) داشتيم برنامه ها ادامه يافت . پس از رحلت آيت الله خاتمي هم به امر امام و پس از ايشان با تاييد و تنفيذ مقام معظم رهبري برنامه ها ادامه پيدا كرد و همچنان دنبال مي شود.
در حال حاضر در شهرهاي ديگر استان همچون اردكان ميبد ابرقو و بافق نيز مدارس علميه وجود دارد و بر آنها نظارتي مي شود و كمك هايي به آنها داده مي شود. و در شهرستان انار كه از نظر جغرافيايي جز استان كرمان است مدرسه علميه اي وجود دارد و با يزد در ارتباط است كمك هايي به آنجا هم مي شود.
س : از زماني كه شهيد صدوقي به يزد مراجعت كردند چه تحولي در مدارس علميه يزد بوجود آمد :

ج : هنگامي كه شهيد صدوقي به حوزه علميه يزد آمد به عنوان چهره علمي و استاد و مدرس بنام حوزه علميه قم مطرح بود و با اينكه حوزه علميه يزد علماي بزرگي داشته و دارد ولي آمدن يك شخصيت علمي همچون ايشان با توجه به پشتكار و تيزهوشي كه در وي وجود داشت مي توانست باعث رونق باشد. به خصوص كه ايشان در آن زمان مسووليتهاي اجتماعي هم برعهده نداشت و تنها به تدريس مي پرداخت و براي ايشان مهم نبود كه چه كتابي را تدريس كند ايشان در يزد مكاسب رسائل كفايه و درس خارج مي گفتند و هر كتابي كه نياز بود تدريس مي كرد.
با حمايتهاي مادي و معنوي و علمي آيت الله صدوقي حوزه علميه يزد به مرور رونق پيدا كرد. بديهي است نقش انقلاب اسلامي را نيز در رشد و شكوفايي حوزه ها و گرايش جوانها به سمت حوزه ها را نمي توان ناديده گرفت .
هم اكنون روحانيون زيادي در يزد مي باشند و همچنين تعداد زيادي از روحانيون يزدي در قم هستند كه از بركات شهيد صدوقي و علماي بزرگوار ديگري است كه در استان يزد بودند.
س : وضعيت فعلي حوزه علميه يزد از نظر تحصيلي و آموزشي را تشريح كنيد.
ج : مدارس با برنامه هاي شوراي مديريت حوزه علميه قم هماهنگي دارند و طبق برنامه هاي آنها پيش مي روند.
ج : يكي از مشكلاتي كه در حال حاضر در حوزه هاي علميه احساس مي شود اينكه توجه به نمره و به تعبير دقيقتر جايگزيني حافظه به جاي فهم و دقت عميق موجب شده كه به كميت اهميت بيشتري داده شود. برخي به دنبال اين هستند كه بخشي از كتاب كه در طول يك سال خوانده مي شود را بخوانند تا بتوانند آنرا در پايان سال امتحان بدهند.
به همين جهت توجه به درك و فهم مطلب و درس و دقت در آنها و وقت گذاشتن براي پيش مطالعه و مساله مباحثه تا حدي كم رنگ مي شود. و در نتيجه تحقيقي كه در گذشته انجام ميشد هم اكنون صورت نمي گيرد. شايد با حفظ مطالب نمره خوبي بدست آورند ولي آيا اين نمره نشاندهنده فهم خوب و دقت هم مي باشد قضاوت در مورد آن مشكل است .
ظاهرا اين مشكل فراگير و نسبت به همه شهرستانها وجود دارد.
مشكل ديگر جزوه ها و خودآموزهايي است كه منتشر مي شود اين امر به اصالت حوزه ضربه مي زند.
البته با همين وضعيت هم طلبه هاي محققي در رشته هاي گوناگون وجود دارد ولي با توقع و انتظار و نيازي كه در جامعه احساس مي شود فاصله مي باشد. بنابراين بايد براي كيفيت تحصيلي حوزه فكر و اقدامي كرد.
س : حوزه هاي علميه ما از يك سو اصالتهايي داشته كه بايد حفظ شود و از سوي ديگر مديريت حوزه علميه قم با توجه به پيش فرض ها و نيازهايي كه وجود دارد برنامه ريزي مي كند كه در مواردي داراي اشكالاتي است چگونه مي توان بين اين دو امر جمع كرد كه هم حوزه با اقتضائات و نيازهاي روز هماهنگ باشد و هم اصالتهايي همچون جنبه تحقيقاتي و علمي و قداستهايي كه وجود داشته از بين نرود
ج : به نظر من در مرحله اول بايد از تعداد طلاب حوزه علميه قم كه به اين شدت رشد كرده است تا حدي كم شود. در حال حاضر حدود چهل هزار طلبه و روحاني در قم وجود دارد كه رسيدگي به مسائل مالي و معيشتي و از همه مهمتر مسائل اخلاقي آنها مشكل است .
اگر مديريت حوزه علميه قم تدبيري بينديشد و حوزه هاي شهرستانها را تا يك سطحي با حمايت و برنامه ريزي هاي صحيح و دقيق تحت نظم و تربيت خاصي قرار دهد و حوزه هايي با هزار تا دوهزار طلبه تشكيل دهد رسيدگي به امور آنها راحت تر مي شود و كمبود استاد شهرستانها را هم از قم تامين كند.
مديريت حوزه مي تواند به گونه اي برنامه ريزي كند كه طلبه ها از پايه اول تا ششم در شهرستانها تحصيل كنند و براي ادامه تحصيل به قم بيايند و قم به پايه هاي بالاتر بپردازد.
يكي ديگر از مشكلات كمبود درس اخلاق است كه درس اخلاق نيازي است كه همه افراد در حوزه ها احساس مي كنند البته اساتيدي وجود دارد ولي متاسفانه دسترسي به آنها مشكل است . ما مكرر برنامه ريزي كرديم كه حداقل در هر ماه از يكي از اساتيد دعوت كنيم و از محضر آنها استفاده كنيم ولي موفق نشديم .
بايد جلسات درس اخلاق را در حوزه هاي علميه احيا كرد. و توجه بيشتري به مساله تهذيب و اخلاق و همچنين تحقيق شود.
از ديگر مشكلات جنبه مالي و اقتصادي است . سطح زندگي افراد در گذشته با هم خيلي تفاوت نداشت . زندگي روال عادي داشت و آينده به گونه اي ـ كم يا زياد ـ تضمين شده بود در حالي كه در حال حاضر چنين نيست . گاهي طلبه نمي داند كه پس از ده سال تحصيل به كجا مي رسد اگر روبه منبر بياورد كه يكي از مشكلات حوزه به خصوص در شهرستان يزد با توجه به بافت مذهبي آن و برگزاري جلسات متعدد منبر همين مسئله است اگر طلبه اي چند سال درس خواند و كمي استعداد و بيان هم داشت ناخودآگاه به سوي منبر كشيده مي شود. و وقتي چنين شده تقريبا از درس و بحث جدا مي شود. و زندگي و تامين زندگي خود را در اين كار مي بيند و آينده اي براي خود نمي بيند به خصوص با شهريه اندكي كه داده مي شود و قادر به تامين زندگي نيست .
لذا بايد براي امور مادي طلبه ها فكري كرد تا چنين مشكلاتي به وجود نيايد. بدين منظور ما در يزد خانه هايي ساختيم و به مدت ده سال به طلبه ها مي دهيم تا در اين مدت با خيال راحت درس بخوانند و فكر آنها مشغول خانه اجاره اي نباشد.

شهيد محمدرضا بنائي
تاريخ شهادت : 1364 11 21
محل شهادت : ام الرصاص
نام عمليات : والفجر 8
... سلام بر رزمندگان كفر ستيز اسلام اين حماسه سازان و شيران روز و زاهدان شب عاشقان سختكوش مردان حق
...عزيزان هميشه و در همه جا خدا را در نظر داشته باشيد.
... حسينيان همچون مولاي خود حسين عليه السلام لبيك گويان در مقابل يزيديان ايستاده اند.
... به نداي حسين گونه رهبر انقلاب لبيك گوئيد.
...رهبر انقلاب را تنها نگذاريد.
... در نمازجمعه ها شركت كنيد.

شهيد سيدمحمد ابراهيمي
نام پدر : سيدرضا
تاريخ شهادت : 1365 11 8
محل شهادت : شلمچه
نام عمليات : كربلاي 5
... برادران عزيز ملاك خط مشي شما بايد خدا قرآن چهارده معصوم و امام عزيزمان خميني عزيز باشد.
... از امت شهيدپرور بخصوص همشهريان عزيز مي خواهم دست از اسلام امام و انقلاب اسلامي برنداريد و باحضور در صحنه پوزه لاشخوران شرق و غرب را به زمين بماليد و مواظب باشيد كه افراد منافق شما را فريب ندهند.

پاسدار شهيد احمد باغبانزاده
شهيدي از استان يزد
تاريخ شهادت : 1361 11 21
محل شهادت : فكه
نام عمليات : والفجر مقدماتي
نام پدر : اكبر
... درود بر شهيدان به خون غلتان كه درس شهادت را از آموزگار بزرگ دين حضرت اباعبدالله الحسين عليه السلام آموختند.
... سلام و درود به پدر و مادر عزيزم كه نداي حق را لبيك گفته و امر امام (و ولايت فقيه ) را اطاعت كرديد.
... اميدوارم كه خواهران و برادران اسلامي راه شهيدان را ادامه دهند
...مبادا لحظه اي از ياد و ذكر خدا غافل شويد.

پاسدار شهيد رضا برجي زاده
نام پدر : حسين
تاريخ شهادت : 1361 11 19
محل شهادت : خاك عراق (در عمليات تعقيب دشمن )
نام عمليات : والفجر مقدماتي
... سلام برمهدي موعود و سلام بر نايب برحقش خميني بت شكن كه با انقلاب خونين خود دست كثيف استعمار را از اين سرزمين كوتاه كرد و پرچم اسلام را در كشور به اهتزاز در آورد.
... نگذاريد سنگر شهيدان خالي بماند.
... من به شما وصيت مي كنم كه پيام آور شهيدان باشيد
... هركس عاشق خدا باشد تلاش مي كند تا دين او باقي بماند.

در شماره گذشته صفحه ويژه استان يزد مندرج در روزنامه 15 دي ماه جاري اولين بخش از معرفي مسجد جامع كبير يزد به چاپ رسيد كه در اين شماره دومين بخش و آخرين قسمت از معرفي قسمتهاي اين مسجد از نظرتان ميگذرد :
مناره ها : ارتفاع مناره ها 50 متر است كه يكي از آنها داراي دو راه ورودي و خروجي مجزاست . دو مناره بين سال هاي 930 ـ 985 هجري قمري به دستور « آقا جمال الدين محمد » معروف به مهتر جمال كه در عهد شاه طهماسب صفوي وزارت يزد را برعهده داشت ساخته شد. امامناره ها در سال 1313 هجري قمري فرو ريخت و دوباره تجديد بنا شد . بر مناره ها آيه ي معراج وان يكاد بسم الله الرحمن الرحيم الله اكبر الله اعظم و... نقش شده است و در متن مناره محمد و علي به كوفي بنايي تكرار شده است .
كرياس : كه همان هشتي ورودي پس از سردر است . به آن دهليز هم گفته مي شود. اين قسمت از بناي مسجد گنجينه اي از لوحه هاي سنگي از ادوار مختلف است كه شامل فرامين و مقررات حكومتي گزارش تعميرات و الحاقات در بناي مسجد وقف نامه ها و... مي باشد. برخي از اين لوحه ها بازگوي متون اسنادي هستند كه اصل كاغذي آنها بر اثر حوادث زمان از بين رفته است و نسخه آنها حتي در متون كتاب ها هم كمتر يافت مي شود. از اين رو از اهميت بالايي براي تحقيق در تاريخ اجتماعي و مدني ايران برخوردار هستند.
سقف دهليز گنبدي شكل است و با رنگ اشكالي هندسي بر آن رسم كرده و نماي آجركاري زيبايي به آن داده اند. در دوره ي زير سقف كتيبه اي به رنگ آبي و خط نسخ بر گچ و مورخ 777 هجري قمري هست كه متاسفانه خرابي و سائيدگي به آن روي آورده است .
شبستان تابستاني : شامل سه قسمت است كه ايوان اصلي به طول 20 متر و عرض 14 متر در وسط و دو شبستان كه مخصوص عبادت بانوان هستند در طرفين قرار دارند. شبستان شرقي (سمت چپ ) همانطور كه اشاره شد در سال 777 هجري قمري به دستور شاه يحيي مظفري ساخته شده است و محرابي ساده با كاشي كاريهاي زيبايي دارد و شبستان غربي در زمان حكومت « امير غياث » ساخته شده است كه در قسمت بالا داراي پنجره هاي شبكه دار و شاه نشين هايي با كاشي هاي عصر تيموري است .
اما آثار موجود در ايران اصلي به ترتيب از قسمت خارج به داخل عبارتند از :
كتيبه ي كاشي معرق و به خط نسخ در دور طاق كه شامل نام 12 امام است .
در قسمت فوقاني دو طرف ستونهاي ورودي دو مربع و به خط كوفي عبارت « الملك الله » نصب شده است .
كتيبه ي كاشي معرق به خط نسخ بر بالاي سرستون كه در سمت راست يادي از شاهرخ ميرزا شده است و در سمت چپ از سني فاطمه همسر امير چقماق كه تاريخ 836 هجري قمري را دارد .
زير ستونهاي دو طرف ايوان كه از سنگ مرمر است و بر روي هر يك به خط نسخ « عجلوا بالصلواه قبل الموت » نقر شده است .
از ابتداي قسمت خميده ي طاق ايران و از طرف راست آن كتيبه اي به خط نسخ خوش كه شامل سوره ي فتح است . شروع و در دوره ي حياط دور مي زده و در طرف دست راست تمام مي شده كه از قسمت حياط چيزي باقي نمانده است .
در قسمت ايوان به كوفي بنايي السما خداوند به شكل جهادگران و پيچ در پيچ كتيبه شده است .
دو قطعه كاشي كاري معرق مندرج با آجرهاي ضربي با نقش گل و بوته كه بر جرزهاي صفه قرار دارد و از قسمت هاي بسيار جالب و هنرمندانه است .
در قسمت زير گنبد آثار زيادي به چشم مي خورد كه برخي از آنها به شرح زير هستند :
در دوره ي طاق گنبد و متصل به خميدگي آن سوره ي اسرا به خط نسخ كتيبه شده است .
زير طاق به كوفي بنايي و كاشي فيروزه اي الله اكبر تكرار شده است .
داخل مقر نس ها كلمه « محمد » « علي » تكرار شده است .
زير گوشواره ها كلمه « الله اكبر » به خط كوفي تكرار شده است .
بالاي سردر گاه هاي زير گنبد « علي » به كوفي تكرار شده است .
در قسمت بالاي محراب و در دو طرف آن دو گل به شكل شبدر از كاشي معرق نصب است كه در درون آن چهار « علي » و « بسم الله الرحمن الرحيم » ـ شهدالله انه لااله الاالله خيرالرازقين » نصب شده است .
در قسمت پيشاني محراب « آيه ي 78 و قسمتي از آيه 79 سوره ي اسرا » به خط كوفي و همين دو آيه البته به طور كامل به خط نسخ و شهادتين به خط نسخ درشت و « دوازده امام به خط نسخ ريز به خط « مولانا كمال الدين بن شهاب الدين » كتيبه شده است كه تاريخ آن بايد در حدود 863 و 875 هجري قمري باشد.
بر روي دو ستون لبه ي محراب داخل دوگل هشت ضلعي به قطر ده سانتي متر كتيبه اي از كاشي معرق وجود دارد كه در طرف راست نام سازنده و در سمت چپ تاريخ ساخت محراب قرار دارد.
در قسمت گنبد نقش هاي هندسي شكل از كاشي تعبيه شده است و در يكي از آنها كه در جهت قبله گنبد است نام بناي گنبد رقم شده است .
بر قسمت پائين جرزهاي قسمت زير گنبد شمسه ها و ترنج ها و گلهاي بسيار زيبا كه از طرح هاي هندسي و نقش هاي گل و بوته و از كاشي معرق است جلب نظر مي كند.
لازم به ذكر است كه در دو طرف محراب ايوان اصلي راهرويي است كه به محل عبادت زنان راه پيدا مي كند و اين بدان دليل بوده است كه زنان چنانكه از امام جماعت سئوالي داشته اند از ميان مرد نامحرم عبور نكنند.
در شاه نشين ها و دالان هاي متصل به ايوان مخصوصا در سمت چپ آثاري از قبيل گچكاري سنگهاي مرمر حكاكي شده چند كاشي معرق و محرابي از كاشي معرق موجود است كه برخي از آنها مربوط به قرن نهم هجري قمري هستند.
گرمخانه در سال 1240 هجري قمري در سمت غرب صحن مسجد شبستاني زمستاني توسط شاهزاده محمدولي ميرزا حاكم يزد ساخته شده است كه داراي 48 ستون است .
صحن : طول صحن پنجاه و سه متر و عرض آن بيست متر است كه در قسمت شمال و جنوب آن دو پاياب قرار دارد كه از يكي آب زارچ و از ديگري آب محمودآباد مي گذشته است و اكنون خشك است .
از اصولي كه در شهرسازي اسلامي معمولا رعايت مي شده درون گرايي در ساخت مساجد جامع بوده است . بدين معني كه افراد براي رسيدن به مسجد بايد از كوچه ها و بازارچه هاي بعضا مسقف عبور مي كرده اند . فرد در حين عبور از اين مسيرها هيچ اثري از مسجد نمي ديده است . اگرچه مي دانسته كه به مسجد مي رود پس از پشت سر گذاشتن اين مسير ناگهان خود را در برابر سردر و مناره هاي رفيع مسجد مي ديده و عظمتي بي كران رااحساس مي كرده است . متاسفانه شهرداري فعلي اين ويژگي را از ميان برده است وضعيتي كه امروز مسجد جامع در آن قرار دارد ابهت سابق آن را مخدوش كرده است زيرا شخصي كه در ابتداي خيابان مسجد جامع قرار بگيرد از همان اول مسجد را مي بيند و هرچه بيشتر به آن نزديك شود حالت ابهتي كه در ذهن او بود كاسته مي شود. اين در حالي است كه در گذشته آن طور كه از نقشه هاي قديمي پيداست مسير منتهي به مسجد از چند بازارچه سرپوشيده تشكيل مي شده است .
از خصوصيات منحصر بفرد ديگر در اين مسجد عدم وجود تزئينات در پشت سردر است كه اين امر باعث مي شود فرد براي خروج از مسجد تشويق نشود و برعكس مسير به سمت ورود به گونه اي است كه به فرد اينگونه القا كند كه قدم در زيبائي هايي مي گذارد.
با تشكر از گردآورندگان مهديه جمشيدي عليرضا دهقاني و حامد فتاحي