پاسداشت پنجاه ويكمين سالگرد ارتحال حضرت آيت الله حجت
رضا يعقوبي
دوشنبه 29 دي ماه 1382 پنجاه ويكمين سالگرد درگذشت مظهر تقوا و پرهيزكاري اسوه متانت و صبر و وقار و نمونه بارز شهرت گريزي حضرت آيت الله العظمي آقاسيدمحمد حجت كوه كمري است . براي پاسداشت مقام اين عالم متقي كه در زماني نه چندان دور از گردانندگان حوزه علميه قم و مرجع تقليد ميليونها نفر در جهان تشيع بود مرور كوتاهي داريم بر زندگي اين عالم رباني . باشد تا بهانه اي گردد كه خاطرات آن بزرگوار در اذهان مطلعين بويژه شاگردان و مقلدان و دودمان بزرگوار حجت زنده شده نسل امروز نيز از اين خرمن پربار توشه گيرند.
نام و نسب خانواده
يكي از ستارگان آسمان علم و اجتهاد و از مراجع تقليد بزرگ قرن چهاردهم هجري قمري حضرت آيه الله العظمي آقاسيد محمد حجت كوه كمري (قدس سره الشريف ) موسس مدرسه مباركه حجتيه در قم مي باشد.
آيه الله العظمي حجت (ره ) در شهر تبريز چشم به جهان گشودند و روز ميلادشان طبق نقل كتاب ريحانه الادب بيست ونهم شعبان سال 1310 قمري بوده است .
خانواده آن مرحوم از خانواده هاي اهل علم و فضل و سيادت مورد توجه مردم و محل مراجعه ايشان در مسائل و مشكلات مذهبي بود.
فعاليت هاي علمي
الف ) تحصيل :
آيه الله العظمي سيدمحمد حجت (ره ) بخشي از تحصيلات خود را در تبريز گذراندند ايشان دروس ادبيات فقه و اصول رياضيات فلسفه طب قديم تجريد فيزيك و شيمي را نزد بزرگان علما و دانشمندان فاضل تبريز فرا گرفتند كه در اين بين غالب تحصيلات فقهي و اصولي خود در حد سطح را نزد والد گرانقدرشان گذراندند.
آن عالم جليل القدر از استعدادي سرشار هوش ذكاوت سرعت انتقال و درك و فهم فوق العاده اي برخوردار بوده و تحصيلات خود در حد سطح را با سرعت زياد و در مدت كوتاهي طي نمودند از خود ايشان نقل شده كه فرموده بودند : بنده تمام كتاب رياض معروف به شرح كبير را نزد والد معظم خود خواندم و هر دو جلد شرح لمعه را هم (كه بدون استاد و با مطالعه فرا گرفته بودم ) در تبريز دو دوره تدريس نموده ام .
آن مرحوم پس از تكميل مقدمات و سطوح و فنون ادبيات و متون متداول آن روزگار در سن بيست سالگي و در سال 1330 قمري به نجف اشرف هجرت فرمودند .
در حوزه نجف ابتدا درس فقه را در حوزه درس سيد محمدكاظم يزدي (ره ) صاحب عروه تفقه نموده درس اصول را در محضر سيدعصر خود حاج ملافتح الله شريعت اصفهاني (ره ) كه از نوادر اماميه بودند تلمذ كرده و دو علم رجال و حديث را هم در محضر سيد ابوتراب خوانساري (ره ) فرا گرفتند علاوه بر اينها در حوزه درس مرحوم شريعت اصفهاني از دروس فقه و حديث و رجال ايشان هم بهره ها بردند.
بزرگان ديگري كه آيه الله حجت (ره ) از حوزه درسي ايشان بهره هاي فراواني بردند عبارتند از :
1 ـ حاج شيخ علي قوچاني (ره ) (صاحب حاشيه بر كفايه )2 ـ شيخ علي گنابادي (ره ) 3 ـ ميرزاحسين نائيني (ره )4 ـ سيد محمد فيروزآبادي (ره ) 5 ـ حاج آقا ضيا عراقي (ره ) .
آيت الله حجت در دوران تحصيل بسيار پرتلاش و سخت كوش و در درسها موفق بودند در مورد سخت كوشي و تلاش پي گير ايشان همين بس كه از ايشان نقل شده : « در طول هر سه سال ـ يا چهار سال ـ يك مرتبه تمام كتاب هاي درسي معمول حوزه از مقدمات تا كفايه را به دقت مطالعه و دوره مي كنم . »
ايشان در سال 1349 قمري از نجف عازم ايران شدند و در شهر مقدس قم رحل اقامت افكنده و مورد توجه آيه الله حائري يزدي (ره ) موسس حوزه و بزرگان فضلا و افاضل حوزه علميه قم قرار گرفتند.
ب ) تدريس :
همانطور كه بيان شد آيه الله العظمي حجت از زماني كه در تبريز به تحصيل در دروس سطح اشتغال داشتند تدريس را آغاز كرده و تا قبل از بيست سالگي شرح لمعه را دو دوره تدريس نموده بودند.
در نجف هم در كنار تحصيل و خوشه برداري از خرمن بزرگان و بعد از مستغني شدن از ايشان به تدريس دروس سطح و خارج وتاليف اشتغال يافته و در سالهاي آخر سكوت در نجف در مسجد شيخ انصاري (ره ) و مقبره ميرزاي شيرازي (ره ) حوزه تدريس خارج برپا نمودند. درس ايشان از جمله مجالس بسيار پربار و مورد استفاده علمي و عملي به حساب مي آمد و عده زيادي از فضلا و مبرزين و بزرگان حوزه نجف در درس ايشان حاضر مي شدند.
فعاليت هاي حوزوي
در طول سالهاي رياست عظماي آيه الله حائري يزدي (ره ) بر حوزه علميه قم آيه الله العظمي سيدمحمد حجت (ره ) از اصحاب و ياران و معاونين ايشان بودند و همراه با دو سيد بزرگوار يعني آيه الله العظمي حاج سيد محمدتقي خوانساري (ره ) و آيه الله العظمي سيد صدرالدين صدر موسوي (ره ) عمده كارهاي حوزه از جمله تدريس خارج و امور مربوط به شهريه و... را اداره مي كردند و مورد علاقه محبت و نظر خاص آيه الله حاج شيخ عبدالكريم (ره ) قرار داشتند. علاوه بر اينها آيه الله حائري (ره ) در هفته هاي آخر عمر شان آيه الله صدر (ره ) و آيه الله العظمي حجت (ره ) را به وصايت برگزيده و براي رسيدگي به كارهاي طلاب و امور حوزه تعيين فرمودند. و راسا محل اقامه جماعت و محل درس و بحث و دفتر شهريه خودشان را به آيه الله العظمي حجت (ره ) واگذار كردند.
مرجعيت
مرجعيت آن فقيه كامل در ايران بعد از ساكن شدن در قم مطرح شد : ايشان بعد از ورود به قم اولين كاري كه انجام دادند نگاشتن حاشيه بر كتاب وسيله النجات نوشته عموي گراميشان حضرت آيه الله حاج سيدحسين كوه كمري (ره ) بود كه بعد از اين كار مقام اجتهاد و فقاهتشان توسط فضلاي حوزه درك شد و اندك اندك آوازه شان گسترش يافت و مقلدين بسياري يافتند.
پس از ارتحال حاج شيخ عبدالكريم حائري (ره ) عده كثيري از مقلدين آن عالم كامل هم به آيه الله حجت (ره ) رجوع نمودند خاصه بعد از درگذشت دو مرجع بزرگوار يعني آيه الله اصفهاني (ره ) و آيه الله قمي (ره ) مردم به صورت گروه گروه از ترك فارس كرد و مليتهاي مختلف جهان به خيل مقلدين ايشان پيوستند بطوري كه در بين ترك ها و آذربايجاني ها مرجعيت مطلق و در بسياري از شهرهاي تهران و اصفهان و همدان و خراسان و... مقلدين بي شماري داشتند و اين در حالي بود كه جناب ايشان از رياست و زعامت ديني گريزان بودند.
آثار برجاي مانده از آيت الله العظمي حجت (ره )
آنچه بعنوان باقيات الصالحات از آيه الله العظمي حاج آقا سيدمحمد حجت كوه كمري (ره ) بر جاي مانده از مواردي است كه در روايات به آن اشاره شده :
الف )بناي پابرجا
ب ) آثار قلمي و تاليفات
ج ) فرزند صالح
د) شاگردان
الف ) بناي پابرجا
بزرگترين اثر وجودي و از باقيات الصالحات حضرت آيه الله حجت (ره ) مسجد و مدرسه مباركه حجتيه مي باشد كه در قسمت مركزي شهر مقدس قم در زميني به وسعت ده هزار مترمربع براساس نقشه ارائه شده توسط علامه طباطبائي به شكلي زيبا و متناسب با محيط تحصيلي ساخته شده و در زمان تاسيس تا چندين سال تمام امكانات مورد نياز (اعم از مدرس ـ كتابخانه ـ حجره ـ آب انبارـ آشپزخانه و...) را دارا بوده است .
اين مدرسه از زمان تاسيس تاكنون هزاران طلبه فاضل و مبلغ زبردست و صدها مجتهد و مرجع تقليد را تربيت كرده و به جهان اسلام تحويل داده است و هم اكنون سالياني است كه از مراكز اصلي تربيت طلاب مليتهاي مختلف جهان اسلام در مركز جهاني علوم اسلامي قرار گرفته و اخيرا با استقرار مدرسه عالي فقه و معارف اسلامي در آن محل رتق و فتق امور مربوط به بيش از چهار هزار نفر از طلاب و فضلاي علوم اسلامي در 4 سطح تحصيلي حوزه مي باشد.
ب ) آثار قلمي و تاليفات :
ثمره چندين سال مطالعه و تحقيق در علوم مختلف كتابهاي متعددي است كه يا چاپ شده و چشم انتظار محققين و مولفين و مدرسين براي بهره برداري است و يا چاپ نشده و منتظر اهل خير است تا آنها را از خطر فراموشي و ضايع گرديدن نجات بخشند.
در اين بخش اسامي تعدادي از كتابهاي ايشان را كه در مدارك تاريخي مثل « آثار الحجه » و « ريحانه الادب » به آنها اشاره شده نام مي بريم :
1 ـ رساله في الاستصحاب
2 ـ حاشيه بر كفايه
3 ـ كتاب البيع
4 ـ كتاب الصلاه
5 ـ حاشيه بر عروه الوثقي
6 ـ حاشيه بر كتاب « وسيله النجاه » اثر مرحوم آيه الله آقا سيدحسين ترك كوه كمري (ره )
7 ـ كتاب الوقف
8 ـ جامع الاحاديث و الاصول
9 ـ لوامع الانوار الغرويه في مرسلاه الاثار النبويه .
در بين اين كتابها مهمترين آنها كتاب « جامع الاحاديث و الاصول » مي باشد كه در آن تمامي احاديث شيعه كه در دسترس اين فرقه حقه قرار دارد جمع آوري شده و معاني و مقاصد احاديث و جمع بين متناقضات آنها و مطالب رجالي مهم و اسناد روايات بيان گرديده كه در جاي خود كتاب بي نظيري است .
اين عالم دين علاوه بر تاليف در تصحيح كتاب هم همت بلندي داشتند از جمله كتابهايي كه با تلاش ايشان تصحيح شد و در اختيار علاقمندان قرار گرفت كتاب « تفسير تبيان » اثر شيخ طوسي (ره ) بود كه بعد از تصحيح در دو جلد بزرگ چاپ گرديد.
ج ) اولاد و فرزندان :
از حضرت آيه الله العظمي سيدمحمد حجت كوه كمري (قدس سره ) فرزندان رشيدي باقي ماند كه دوتن از ايشان در زمان حيات پدر بزرگوارشان از فضلاي حوزه به شمار مي رفتند و بعدها هم منشا خيرات و آثار فراواني گرديدند. اين دو بزرگوار آيه الله آقاسيدحسن و آيه الله آقا سيدمحسن حجت بودند كه بعد از پدر عظيم القدرشان دامن همت به كمر زده و آثار والد معظم از جمله مدرسه حجتيه را حفظ كرده و درب خانه ايشان را كه بيت علم و تقوا بود به روي عاشقان باز و چراغ آن را روشن نگاه داشتند.
د) شاگردان :
از حوزه تدريس آيه الله العظمي سيدمحمد حجت (ره ) فضلاي برجسته و دانشمندان عالي مقام و علماي بزرگ و مجتهدين با عظمتي ظهور كردند كه در شهرها و بعضا كشورهاي مختلف پرتو افشاني نموده و مي نمايند.
اسامي برخي از اين بزرگواران كه امروزه در بين عام و خاص مردم شهرت دارند از اين قرار است :
آيه الله علامه طباطبايي (ره )ـ آيه الله آقاسيدحسن حجت (ره ) ـ آيه الله آقا سيدمحسن حجت (ره )ـ آيه الله سيدحسين بدلاـ آيه الله ميرزاابوطالب تجليل تبريزي ـ آيه الله امام موسي صدر(ره )ـ آيه الله حاج شيخ مرتضي حائري يزدي (ره ) ـ آيه الله حاج شيخ جعفر سبحاني ـ آيه الله العظمي سيستاني ـ آيه الله العظمي مكارم شيرازي ـ آيه الله العظمي نوري همداني ـ آقاسيدمحمد مهدي دستغيب شيرازي ـ آيه الله العظمي علوي گرگاني ـ آيت الله العظمي ملكوتي ـ آيه الله اميني و تعداد زيادي از اعاظم و بزرگان حوزه كه براي جلوگيري از تطويل اين مختصر با اعتذار از محضر شريفشان نام آنها ذكر نشد.
حادثه درگذشت :
آيه الله العظمي حجت (قدس سره ) اين بزرگ مرد زهد و تقوا و پرهيزكاري و عارف رباني و مجتهد صمداني تا ظهر روز دوشنبه سوم جمادي الاول سال 1372 قمري (مصادف با 29 دي ماه 1331 شمسي ) در اين سراي فاني درنگ داشتند در اين روز بعد از اذان ظهر و قبل از شروع اقامه نماز كساني كه در اطراف حرم مطهر حضرت معصومه (س ) و حومه آن صداي بلندگوهاي حرم به گوششان مي رسيد چنين خبري را شنيدند :
توجه كنيد! توجه كنيد! اهالي محترم قم توجه كنيد! از قرار خبر واصله الساعه حضرت آيه الله العظمي آقاي حجت رحلت فرمودند.
از حوزه تدريس آيت الله سيد محمد حجت فضلاي برجسته و دانشمندان عالي مقام و علماي بزرگ و مجتهدين با عظمتي ظهور كردند كه در شهرها و كشورهاي مختلف پرتوافشاني نموده و مي نمايند.