قسمت دوم و پاياني
محمدرضا بندرچي
در امثال و حكم عربي شهرت دارد كه « كلام الملوك
ملوك الكلام »
اين سخني به غايت حكيمانه است
نهج البلاغه
مولا اميرالمومنين كه الحق « اخ القرآن » نام گرفته نيز مصداق
عالي اين سخن حكمت آميز است
زيرا از زبان و قلم بزرگ
مردي تراويده كه درجهان سخنوري يگانه بوده كلامش سرآمد
كلام هاست از همين روي درباره اين اثر جاودانه گفته اند « فوق
كلام المخلوق و دون كلام الخالق » .
آري
امام مومنان در عرصه سخنوري
گوي سبقت از
همگان ربوده و توسن بلاغت را در ميدان فصاحت بي مهابا
تازانده و هيچ كسي ياراي هماوردي با او را ندارد
و نه تنها هم
كيشان امام متقين بر بي رقيبي وي اذعان دارند
بلكه سخنوران
غيرمسلمان هم بر اين امر گواهند
و جز اين نيست كه كلام امام
علي (ع ) مويد از جانب حق است و از زبان و قلمي تراويده كه در
شهر علم نبي (ص ) بوده است .
خوش تر آن باشد كه سر دلبران
گفته آيد در حديث ديگران
گذشته از گفتارهاي عرب زبانان
به مصداق « همدلي از
همزباني خوش تر است »
فارسي گويان نيز افزون بر تمايلات
شيعي كه خود موجب اهتمام آنان به كتاب مولاشده
چون ذاتا
اهل ذوق و عرفانند به سخنان زيبا و حكمت آميز گرايش دارند.
لذا نهج البلاغه در ميان ايرانيان
پس از قرآن
مكانت عالي را
بدست آورده و همواره در كنار كتاب الهي
زينت افزاي كاشانه هر
مسلماني است . در اين فراز بجاست به بررسي گفتارهايي از
دانشوران ايران زمين پيرامون كلمات عالي شان مولا علي (ع )
بپردازيم .
يكي از شارحان بزرگ فارسي نهج البلاغه مرحوم « ملاصالح
روغني قزويني » است كه در عهد شاه عباس دوم سليمان صفوي
مي زيسته و از مترجمان زبردست عصر خويش بوده و ترجمه ها
و شرح هاي او بر كتب مهمي چون نهج البلاغه
صحيفه سجاديه
و مثنوي رومي در دربار صفوي مقبوليت تام داشته است . وي از
شاگردان حكيم متبحر « ميرداماد » مي باشد . (19 ) مهم ترين اثر وي
« شرح نهج البلاغه » به فارسي است كه به گفته مرحوم شيخ آقا
بزرگ تهراني از سودمندترين و مفيدترين شرح هاي نهج البلاغه
است (20 ) كه البته چاپ هم شده است .
اين دانشي مرد
نهج البلاغه را جامع و عديم المثل و فوق
طاقت بشري دانسته است . (21 ) استاد علي دواني كه امروزه از
رجال شرح حال نويس مهم به شمار مي رود و تاليفات متعددي
در آثار و احوال دانشمندان دارد
برآنند كه نهج البلاغه خود
بهترين وسيله شناخت امام متقين علي (ع ) است . دانشمندان
معتقدند كه پس از قرآن دنياي اسلام كتابي از لحاظ ابعاد و
ارزشهاي اسلامي همچون نهج البلاغه در اختيار
ندارند . (22 )
گروهي ديگر نيز نهج البلاغه را به عنوان برگزيده سخنان
مولا
بيان گر اسلام راستين و ترجمان وحي خدا و برگردان
شيوايي قرآن مي دانند(23 ) و منشا اين دفتر حكمت را نيز قرآن
دانسته اند لذا همه حكمت ها و دستورات مندرج در آن را ملهم از
قرآن و رسول خدا(ص ) دانسته اند . (24 )
استاد دكتر سيدجعفر شهيدي كه امروزه از اديبان تراز اول
كشور ماست و استادي مسلم او در لغت و ادب عرب مورد تاييد
و تصديق همگان است و ترجمه شيوايش از نهج البلاغه مورد
احترام و استفاده اهل فضل و ادب است
اين كتاب عظيم را منبع
و سرمايه غني همه اديبان
شاعران
خطيبان و نويسندگان تاريخ
اسلامي دانسته و همه مطالب آن را يك گنجينه سرشار مي داند.
وي مي گويد :
« پس از آن كه شريف رضي سخنان امام را از خطبه
نامه و
فقره هاي كوتاه گردآوري نمود سرمايه اي غني در دسترس اديبان
و خطيبان و مترسلان نهاده شد چنانچه ظاهرا توجه اديبان
ايراني به فقره هاي كوتاه سخنان امام
پس از تاليف كتاب
« مطلوب كل طالب من كلام علي بن ابي طالب » به وسيله رشيد و
طواط است . بحث در اين كه آيا همه اين خطبه ها و نامه ها
سخنان كوتاه (كلمات قصار) كه در مجموعه اي به نام نهج البلاغه
گردآمده گفتار علي (ع ) است و يا برخي از گفته هاي ديگران نيز به
نام حضرت
ثبت شده از قرن ها پيش آغاز شده و تا امروز به قدر
كافي پيرامون آن گفته و نوشته اند. آنان كه در سخن شناسي و نقد
ادبي نزد گويندگان عرب مكانتي دارند گواهي داده اند كه اين
گوهرهاي گرانبها همه به يك گنجينه تعلق دارد... پس از آن كه
مذهب تشيع در ايران رواج يافت به اطمينان خاطر مي توان گفت
كه شعر و شاعر و نثر از تاثير نهج البلاغه و گفتار علي (ع ) خالي
نيست » (25 )
فقيه و اصولي معاصر آيه الله جعفر سبحاني خبرهاي غيبي
نهج البلاغه را گواه بر اين دانسته كه امام (ع ) علاوه بر آگاهي هاي
حسي و عقلي از آگاهي سومي به نام الهام و تاييد الهي برخوردار
است و انسان به وسيله اين حس
شكننده مرزهاي زمان و مكان
و حجاب ماده مي باشد و با اين قوه
حوادث را پيش از وقوع
درك كرده و با آن حوادث ارتباط برقرار كرده و كاملا آن را لمس
مي كند. آگاهي از غيب و گزارش امام (ع ) از حوادث و رويدادهاي
پنهان و پوشيده خصوصا جريان هايي كه پس از شهادت وي رخ
داد يكي از ابعاد گسترده نهج البلاغه را تشكيل مي دهد و اين
خبرهاي غيبي گواه است كه امام علاوه بر آگاهيهاي متعارف از
آگاهي سومي برخوردار بوده كه هرگز نمي توان آن را از طريق
ابزاري به نام حس و عقل كشف كرد . (26 )
مرجع معاصر آيت الله مكارم شيرازي كه علاوه بر تبحر در
فقه و اصول
ترجمه اي شيوا از قرآن كريم و نهج البلاغه به جهان
معرفت عرضه كرده و معتقدند نهج البلاغه مرهمي بر دردهاي
جانكاه بشريت است عالي ترين روش آزادي انسانها را در ابعاد
مختلف مورد بررسي قرار مي دهد چرا كه منادي عدالت
اجتماعي است . اين كتاب در نوع خود بي نظير و براي هر زمان و
هر نسل
اثري مفيد مي باشد(27 ) .
عارف و فيلسوف يگانه استاد حسن زاده آملي كه در ادبيات
فارسي نيز تبحري ويژه دارند. اين كتاب را شجره طيبه اي كه
براي زندگي انسانها در تمام شئونات و برنامه ها راهنما و دليل
قويي است مي دانند. از ديدگاه استاد آملي اين كتاب
معجزه
گفتاري است چرا سيره امام علي (ع ) به دو معجزه فعلي و قولي
تقسيم مي شود. معجزه فعلي مانند كندن در قلعه خيبر
و معجزه
قولي كتاب گرانقدر نهج البلاغه است . (28 ) همو مي گويد : « در
سلسله معجزات قولي
قرآن مجيد است كه صورت كتبي
خاتم (ص ) است و معارف صادر از اهل بيت عصمت و وحي
چون نهج البلاغه و زبور آل محمد(ص ) صحيفه سجاديه و
جوامع روايي
تالي آن . (29 )
مرحوم عارف بي بديل آيه الله حاج ميرزاعلي آقا شيرازي كه
در زمان خود اسوه علم و تقوا بوده و امروزه براي آشنايان با
معارف اسلامي نامي آشناست از استادان و غواصان درياي
بي كران نهج البلاغه بوده است .
استاد شهيد مطهري كه خود نهج البلاغه شناسي بزرگ است
در مكتب اين دانشور
زانوي تعلم بر زمين زده و با عالم شگفت
كتاب حكمت آميز علي (ع ) آشنا شده است وي مي گويد : او يك
نهج البلاغه مجسم بود
مواعظ نهج البلاغه در اعماق جانش فرو
رفته بود. براي من محسوس بود كه روح اين مرد با روح
اميرالمومنين (ع ) پيوند خورده و متصل شده
است . (30 )
جالب اين كه آشنايي و پيوند اين عارف با نهج البلاغه از
طريق مرحوم شهيد مدرس بوده است . به گفته ميرزاعلي آقا
شيرازي « مدرس » نخستين كسي بوده كه تدريس نهج البلاغه را
در حوزه هاي علميه رسمي كرد و اين كتاب گرانسنگ را متن
درسي براي تعليم قرار دارد . (31 )
مدرس زندگي عجيبي داشت
در تمام عمر طلبگي را ترك
ننمود
در مراجعت از نجف روزهاي پنج شنبه هر هفته براي
طلاب درس اخلاق مي گفت و مبناي درسش نهج البلاغه بود. يك
روز به درس ايشان رفتم
چنان حاضرالذهن
عبارات
نهج البلاغه را از بر مي خواند و از كتب بزرگان شعر و ادب و
ادبيات عرب
ضرب المثل مي آورد كه من علاقمند شدم و مدتي
به درس ايشان مي رفتم . وي مي گفت بالاترين كتاب
نهج البلاغه
است
بخوانيد و به ديگران ياد بدهيد. به هر حال مشوق من در
نهج البلاغه
مدرس بود . (32 )
حاج ميرزاعلي آقا شيرازي بر اين باور بود كه جاذبه و بلنداي
كلام امام علي عليه السلام چون قرآن
دل آدمي را روشني
بخشيده و انديشه را جهت داده و روح را مفرح مي نمايد.
امام خميني (ره ) بر اين باورند كه : « نهج البلاغه پرتوي پر
فروغ از قرآن و ترجمان آن است و تراوش روحي ملكوتي است
كه به حق عبدالله بود و اثري است مفيد و سازنده براي بيدار
نمودن خفتگان در بستر غفلت دارويي است براي شفاي آنان كه
به بيماريهاي دل و امراض روان مبتلايند و مرهمي است براي
افرادي كه از دردهاي فردي و اجتماعي در تب و تاب هستند و
خلاصه سخنش اين بود كه نهج البلاغه در بين افراد طالب حق و
مشتاق مصونيت و مغزهاي نوراني
مشتري دارد و شايسته
نيست چنين اثري محجوب و مهجور بماند بلكه بايد جرعه هايي
از آن را به كام تشنگان فرو ريخت . (33 )
يكي از خوشه چينان خرمن وي مي گويد : آقا ميرزاعلي
ممكن بود لب به سخن باز كند و از مضامين نهج البلاغه حضرت
علي (ع ) چيزي بر زبان نياورد(34 )و همچنين وي آن چنان بر
مطالب اين كتاب تسلط داشت كه خطبه هايي را از بر و بدون
مراجعه به كتاب مي خواند و به حالتي توضيح مي داد كه
مستمعين را منقلب مي كرد و آنان را به خود
مي آورد . (35 )
مرحوم ميرزاعلي آقا شيرازي
« سيد رضي » را دانشمندي
بلندقدر مي دانست كه با تدوين نهج البلاغه چراغي فروزان فرا
راه جامعه اسلامي قرار داد تا در قرون متمادي و اعصار متوالي
راهنماي جوامع انساني به راه راست و نيل آنان به كمالات
شايسته و فضايل انساني و تكامل علمي و عقلي باشد و از اين كه
عده اي در اصالت چنين اثري شك مي كنند و گويي عاملي از
رسوبات رشك آلود و لجاجت از آنان برمي خيزد
رنج مي برد و
در برابر اين شكاكان كه بي هيچ برهان يا هدف سالمي در صحت
سند نهج البلاغه و انتساب محتواي آن به امام علي (ع ) ترديد
كرده اند كوشيد تا منابع و مراجعي كه اين نسبت را ثابت مي كنند
بيابد و توفيق اين اثر ثمين را مسجل كند . (36 )
در انتها به مصداق خاتمه المسك بجاست سخناني از استاد
شهيد مرتضي مطهري ذكر كنيم كه خود ابتدا با تدوين كتاب
جامع « سيري در نهج البلاغه » اين اثر گرامي را به نسل جوان
شناسانيد.
از نظر مطهري (ره ) نهج البلاغه چندين دنيا دارد : دنياي زهد
و تقوا
دنياي عبادت و عرفان
دنياي ملاحم و مغيبات
دنياي
سياست و مسئوليت هاي اجتماعي
دنياي حماسه و
شجاعت ... (37 )
امتياز نهج البلاغه براي فردي كه سخن شناس باشد و زيبايي
سخن را درك كند نياز به توضيح و توصيف ندارد. اساسا زيبايي
درك كردني است
نه وصف كردني نهج البلاغه پس از حدود
چهارده قرن براي شنونده امروز همان لطف و حلاوت و
گيرندگي و جذابيت را دارد كه براي مردم آن روز داشته
است . (38 )
اما اين وصف ها چون دريا پايان ندارد :
در نيابد حال پخته هيچ خام
پس سخن كوتاه بايد والسلام
پانوشت ها :
19 ـ ريحانه الادب
مدرس تبريزي
كتابفروشي خيام
ج 1 و 2
ص .343
20 ـ الذريعه
ج 14
ص .128
21 ـ حكمت اسلام
مولا صالح روغني قزويني
بنگاه ترجمه و
نشر كتاب
1354
ص .12
22 ـ نگاهي كوتاه به زندگي پرافتخار سيد رضي
دواني
علي
تهران
بنياد نهج البلاغه
1360
ص .232
23 ـ همان
ص .50
24 ـ همان
صص 51 ـ .50
25 ـ يادنامه كنگره هزاره نهج البلاغه : بنياد نهج البلاغه
1360
ص .221
26 ـ يادنامه كنگره هزاره نهج البلاغه
ص 163
27 ـ همان
ص .178
28 ـ انسان كامل در نهج البلاغه
حسن زاده آملي
حسن
مندرج
در يادنامه كنگره هزاره نهج البلاغه ـ ص .50
29 ـ همان
ص .50
30 ـ عدل الهي
مطهري
مرتضي
صدرا
تهران 1378
ج 10
ص .49
31 ـ شهيد مدرس ماه مجلس
گلي زواره
غلامرضا
تهران
سازمان تبليغات اسلامي
ج 1
ص .54
32 ـ مدرس مجاهدي شكست ناپذير
باقي
عبدالعلي
قم
نشر
تفكر
ج 1
ص .159
33 ـ پيام امام خميني به كنگره نهج البلاغه .
34 ـ طبيب جسم و جان
انجمن آثار و مفاخر اصفهان
(مندرج
در يادنامه حاج ميرزاعلي شيرازي )
ص .90
35 ـ همان
ص .42
36 ـ ناصح صالح
گلي زواره
غلامرضا
ص .170
37 ـ سيري در نهج البلاغه
مطهري
مرتضي
ص .7
38 ـ همان
ص .7
*****
شكوفه هايي از بوستان نهج البلاغه
|
ث مناقب اهل البيت (ع )
جليل نجفي يزدي
قم : نصايح
666 ص
ج اول
وزيري .
ث مناقب علي بن ابي طالب (ع ) و ما نزل من القرآن في
علي
احمدبن موسي ابن مردويه
محقق : عبدالرزاق محمدحسين حرزالدين
قم : دارالحديث
428 ص
وزيري .
ث مناقب مرتضي در مناقب شاه اوليا اميرالمومنين علي
مرتضي (ع )
محمد صالح بن عبدالله كشفي ترمذي
مصحح : كورش منصوري
تهران : روزنه
560 ص
وزير .
ث منتخب نصايح نهج البلاغه (عربي
فارسي
فرانسه ...)
مترجم : بهمن نوعدوست
محمد نوعدوست
اصفهان : يكتا
80 ص
رقعي .
ث « منشور مديريت » : نگرشي تطبيقي به فرمان امام علي (ع )
به مالك اشتر
محمد مقيمي
تهران : كتاب مهربان نشر
66 ص
وزيري .
ث مواضع سياسي حضرت علي (ع ) در قبال مخالفين
جلال درخشه
تهرانك سازمان تبليغات اسلامي
شركت چاپ و نشر
بين الملل
236 ص
وزيري .
ث « نور هدايت » : شرح چهل حديث از امام
علي (ع )
گردآورنده : محمدصادق وحيدي
تهران : بوستان توحيد
152 ص
رقعي .
ث « نوش و نيش » ك طنزهاي شيرين و گزنده در
نهج البلاغه
حسين بيات
تهران : خورشيد
104 ص
رقعي .
ث نهج البلاغه
گردآورنده : محمدبن حسين شريف الرضي
مترجم : جواد فاضل
تهران : افراسياب
616 ص
وزيري .
ث نهج البلاغه
مترجم : محمد دشتي
قم لاهيجي
768 ص
جيبي
ث نهج البلاغه
مترجم : محمد دشتي
قم : سيدجمال الدين اسدآبادي
960 ص
وزيري
ث نهج البلاغه
مترجم : محمد طهماسبي
تهران : هنرنما
1376 ص
وزيري .
ث نهج البلاغه
مترجم : علي حسيني
تهران : آبيار
1378 ص
وزيري .
ث نهج البلاغه
مترجم : جعفر شهيدي
تهران : اوج علم
960 ص
وزيري .
ث نهج البلاغه
مترجم : كاظم عابديني مطلق
قم : فراگفت
1056 ص
وزيري .
ث نهج البلاغه
مترجم : محمد طهماسبي
قم : جام جوان
960 ص
وزيري .
ث نهج البلاغه
مترجم : محمد طهماسبي
تهران : هنرنما
1376 ص
وزيري .
ث نهج البلاغه
گردآورنده : محمدبن حسين شريف الرضي
مترجم : حسين انصاريان
تهران : پيام آزادي
912 ص
وزيري .
ث وحدت جوامع در نهج البلاغه
عبدالله جوادي آملي
گردآورنده : سعيد بندعلي
قم : اسرا
150 ص
پالتويي .
ث نامه امام علي (ع ) به مالك اشتر
مترجم : كاظم ارفع
تهران : قدر ولايت
64 ص
رقعي .
ث ولايت علي (ع ) در قرآن كريم و سنت
پيامبر(ص )
مرتضي عسكري
قم : دانشكده اصول دين
140 ص
رقعي .
ث ولايت و امامت اميرالمومنين (ع )
محمدحسين صفاخواه
تهران : آمه
38 ص
رقعي .
ث هدايت و سياست در پرتو گفتگوهاي
اميرالمومنين (ع )
تهيه و تنظيم : مهدي عبداللهي
قم : پيام امام هادي (ع )
324 ص
رقعي .
ث « هدايتگران راه نور » : زندگاني امير مومنان امام علي بن
ابي طالب (ع )
محمدتقي مدرسي
مترجم : محمدصادق شريعت
تهران : محبان الحسين (ع )
216 ص
ج دوم
رقعي .
ث هماي رحمت
گردآورنده : عليرضا رجبي
تهران : ميثاق
128 ص
رقعي .
ث ياد اميرالمومنين علي (ع )
حجت الله والا
تهران : اژدهاي طلايي
64 ص
وزيري .
ث « ياوران ولايت »
فريبا انيسي
تهران : برگ زيتون
112 ص
رقعي .
ث يتيم نوازي امام علي (ع )
عباس عزيزي
قم : سلسله
72 ص
رقعي .
ث يك پلك تحير
محبوبه زارع
قم : بوستان كتاب قم
128 ص
رقعي .
ث يكصد و ده درس زندگي از سيره حضرت
علي (ع )
گردآورنده : حميدرضا كفاش
تهران : عابد
104 ص
رقعي .
| |