گفت وگو با حجت الاسلام عبدالمجيد يزدي مدير كل اداره آموزش روحانيون قوه قضاييه
اشاره :
عدالت آرماني است كه انسان همواره خواهان آن است و امنيت و آسايش خويش را در پرتو آن جستجو مي كند. دستگاه قضايي در هر جامعه اي براي داوري عادلانه مسئوليتي بس خطير دارد و « قاضي » هم ملجا دادخواهان است وهم چهره سيستم قضايي هر جامعه .
رسالت قضاوت عادلانه و توصيه و تاكيد قرآن و سنت نسبت به آن مسئوليت حكومت اسلامي را صد چندان مي كند. در راستاي نيل به اين هدف مقدس يكي از اقدامات ضروري آموزش و تربيت قضات شايسته است كه اين مهم همان وظيفه سنگين اداره كل آموزش قضات روحاني قوه قضائيه است كه در قم و با جذب روحانيون و سپس آموزش آنان بدان اهتمام مي ورزند. براي آشنايي بيشتر با اين مركز آموزشي گفت وگويي با مسئول محترم آن جناب حجت الاسلام يزدي داشتيم كه تقديم حضور خوانندگان مي شود.
اداره كل آموزش قضات روحاني از چه سالي و در پي دست يابي به چه اهدافي تشكيل شد
ث بسم الله الرحمن الرحيم ـ اداره آموزش قضات روحاني كه رسالت اصلي آن جذب روحانيون و آموزش آنان است از سال 1369 در شهر مقدس قم آغاز به كار كرد و در سال 1379 به سطح اداره كل ارتقا يافت با توجه به اينكه طلاب مباحث اسلامي و متون فقهي را به صورت تفصيلي در حوزه ها مي خوانند براي كار در دستگاه قضايي نياز دارند مباحث حقوقي را آموخته و امور عملي مربوطه را بگذرانند.
در كنار اين اداره كل اداره جذب دانشجويان رشته حقوق براي كار قضايي افراد واجد شرايط را جذب و آموزش مي دهد. در اين اداره روحانيون علاقه مند پس از جذب به مدت يك سال تا پانزده ماه دوره آموزش را طي مي كنند و پس از آن به كار قضايي مشغول مي شوند. اين اقدام اساسي بدنبال احساس نياز نسبت به حضور روحانيون واجد شرايط در مسند قضا انجام گرفت . در سال هاي نخست استقرار نظام جمهوري اسلامي بخاطر فوريت هايي كه وجود داشت عده اي از مجتهدين واجد شرايط قضا با ابلاغ حضرت امام (ره ) مشغول كار شدند و بعدها مجراي ورود به دستگاه قضايي براي روحانيون اين اداره شد.
هم اكنون چه تعداد روحاني به كار قضاوت اشتغال دارند
ث براساس آماري كه در تاريخ 82 9 2 گرفته شد تعداد 6 948 قاضي در دستگاه قضايي انجام وظيفه مي كنند كه از ميان آنان فقط 1 558 نفر روحاني مي باشند و 5 390 نفر ديگر تحصيل كردگان دانشگاهي مي باشند يعني 22 42 درصد قضات روحاني و 77 57 درصد غير روحاني هستند .
عملكرد اين مركز آموزشي تاكنون چگونه بوده است
ث در اين مركز تاكنون چهل و يك دوره آموزش قضات برگزار شده كه اكثر آنها در قم و بقيه در استان هايي كه حوزه علميه قابل توجهي دارند مثل مشهد اصفهان تبريز اهواز و غيره برگزار شده است .
چه خلا و كمبودي احساس شد كه چنين مركز آموزشي راه اندازي گرديد
ث باتوجه به اينكه روحانيون و طلاب در برنامه هاي آموزشي حوزوي با مسائل حقوقي درگير نيستند و كار قضايي هم براساس قوانين انجام مي گيرد و براساس اصل 167 قانون اساسي جمهوري اسلامي قضات محترم بايد احكام را براساس قانون صادر كنند اولين نياز براي روحانيوني كه بخواهند در دستگاه قضايي خدمت كنند آگاهي از قوانين و مقررات است و براتي همين هدف اين مركز آموزشي تشكيل شد تا روحانيون علاوه بر معلومات حوزوي و آگاهي و تسلط بر مباني و مسائل فقهي ـ قضايي نسبت به مسائل حقوقي هم آگاهي و اطلاعات لازم را داشته باشند تا در مرحله عمل موفق تر باشند.
آموزش ها در اين مركز در چه عرصه هايي صورت مي گيرد
ث باتوجه به اينكه آموزش خود نوعي ايجاد تغيير رفتار در افراد است در برنامه هاي آموزشي قضات روحاني تغيير در سه ساحت اتفاق مي افتد ساحت دانستن و بينش ساحت توانستن و كنش و ساحت خواستن و انگيزش . در عرصه دانستن ارتقا دانش حقوقي عزيزان را در نظر گرفتيم و در مدت آموزش 21 عنوان درسي گذرانده مي شود . مباحثي اصلي مانند آئين دادرسي كيفري آئين دادرسي مدني اجراي احكام كيفري و مدني حقوقي مدني و غيره و مباحثي كه در جنب كار قضات قرار مي گيرد مانند پزشكي قانوني پليس علمي و غيره در عرصه توانستن كه به بالا رفتن مهارت افراد مربوط است آقايان در طول مدت آموزش صبح ها به محاكم دادگستري مي روند و در كنار دست قضات كار مي كنند كه اين كار در واقع تطبيق آموخته هاي آنان با موارد و مصاديق است و در همين برنامه در اواخر دوره معمولا كار آموزها به مرحله اي مي رسند كه احكامي كه بدوا براي پرونده ها مي نويسند قضات همانها را منطقي متقن و متين مي دانند و همان را تاييد مي كنند و اين خود نشاندهنده موفقيت برنامه هاي آموزشي و زحمت و تعهد قضات روحاني مي باشد و نشان مي دهد چنين افرادي آمادگي و صلاحيت كار در دستگاه قضائي و مسند قضا را دارند.
در مقوله خواستن با توجه به سختي كار قضايي و پيچيدگي و اهميتي كه اين مسئوليت دارد بايد انگيزه افراد بالا باشد چرا كه قاضي متكفل مهم ترين شوون اشرف مخلوقات عالم است يعني متكفل جان مال و عرض انسان است . به همين خاطر قاضي بايد با شرايط و صفاتي مخصوص نيز انگيزه بالا مسئوليت قضاوت را بپذيرد. قضاوت در درجه اول وظيفه روحانيون است و از ميان آنان هم در مرحله اول بايد مجتهدين اين سمت را بپذيرند.
با توجه به اينكه براساس اصل 167 قانون اساسي قضات بايد احكام خويش را مستند به قانون صادر كنند و نتيجه اين قانون همان وحدت رويه قضايي است كه در همه كشورها جريان دارد چه تفاوتي بين قضات مجتهد و قضاتي كه مجتهد نيستند وجود خواهد داشت
ث تمام قضات ما منصوب و ماذون هستند و در حيطه نصب و اذن براساس قانون عمل مي كنند. ولي اصاله و با لذات قضاوت وظيفه مجتهدين واجد شرايط است . و در صورت نياز نظام به قاضي و عدم وجود مجتهدين به تعداد كافي از قضات غير مجتهد استفاده مي شود.
اگر فرض كنيم به تعداد قضاتي كه نياز داريم مجتهد آماده قضاوت داشته باشيم آيا آنها مي توانند براساس اجتهاد خويش داوري و فصل خصومت كنند آيا اين نظر با نظم اجتماعي در جوامع امروزي شدني است
ث در حال حاضر كه اسلام حاكم و فقيه جامع الشرايط مبسوط اليد است فرقي بين نحوه قضاوت كردن قاضي مجتهد و غيره وجود ندارد. در سيستم فعلي در سراسر كشور در صورتي كه پرونده اي به قاضي مجتهدي ارجاع شود كه قانون موجود در خصوص آن مورد برخلاف فتواي شخص او باشد او موظف است پرونده را به قاضي ديگري ارجاع دهد تا همه احكام صادره در كشور براساس قانون و براي همه محكومان به طور يكنواخت باشد. ولي در زمان قبض يد هر مجتهد جامع الشرايطي در حيطه قدرت خود و براساس نظرات اجتهادي خود عمل خواهد كرد. پس در جامعه اي كه ولي فقيه زمام امور را بدست دارد حكومت براساس نظرات ولي امر اداره مي شود و نظر او بايد مبناي حكم باشد چرا كه اگر در يك موضوع قضات متعدد براساس اجتهاد خود احكام مختلف و متفاوت صادر كنند مردم مي گويند اين بي عدالتي است ولي در سيستم فعلي قضاوت ها يكسان و وحدت رويه حاكم مي باشد.
پس تاكيد كردن روي شرط طلبگي خيلي لازم نيست و ظاهرا بايد مراجعه مجددي به ادله و منابع فقهي شود و فهم كارامدي پيدا كرد.
ثمقصود من از آن تاكيد به مسئله خواستن و ايجاد انگيزه در روحانيون براي پذيرش مسئوليت قضاوت برمي گشت . به هرحال چون مي خواهيم مهم ترين شوون انسان را كه اشرف مخلوقات است بدست قاضي بدهيم پس او بايد صفات عالي و شايستگي هايي داشته باشد كه در بخش علمي اجتهاد و قدرت استنباط يكي از بهترين اين اوصاف است و قاضي را در فهم مسائل به شكل صحيح خيلي كمك مي كند و در بخش عملي يكي از آن ويژگي ها عدالت است كه حتي برخي از علما عدالت را يك امر متواطي مي دانند نه يك مسئله مشكك و داراي درجات و جالب اينكه اين ديدگاه شبيه آن چيزي است كه در برخي از كشورهاي اروپايي وجود دارد. و آن اينكه اگر كسي بخواهد قاضي شود بايد معدل 20 داشته باشد و اندكي كمتر از 20 هم پذيرفته نيست چرا كه به همان اندازه احتمال خطا و اشتباه و تضييع حقوق افراد اجتماع در كارهاي او وجود دارد. در اسلام نيز شرط قضاوت عدالت است و اين شرطي است كه حتي براي رئيس جمهور و وزراي كشور نيز وجود ندارد.
كاري كه ما در برنامه هاي آموزشي مركز در بخش خواستن درنظر داريم اين است كه روحانيون محترم با احساس مسئوليت و انگيزه بالا به انجام وظيفه بپردازند. يادآور مي شوم كه برخي از آقاياني كه ورود بر دستگاه قضايي را پذيرفته و مشغول به گذراندن آموزش مي شوند در اثنا آموزش با مشاهده اهميت كار انصراف مي دهند و همين مسئوليت ما را سنگين تر مي كند تا در اين قسمت تلاش بيشتري داشته باشيم . ما سعي مي كنيم از اساتيد برجسته و با تقوا در درس هايي مانند اخلاق القضا و آداب القضا استفاده كنيم تا زمينه اي را در كارآموزان قضايي ايجاد كنند كه آنها بتوانند با انگيزه قوي و طهارت و تقوي سي سال در دستگاه قضايي خدمت كنند. ضمنا براي نيل به اين هدف در طي دوره عزيزان را خدمت مراجع بزرگوار و علما و اساتيد بزرگ حوزه مي بريم تا وظايف و مسئوليت خويش را از زبان آنان بشنوند و انگيزه قوي تري پيدا كنند و ملكه عدالت در آنها تثبيت شود.
اگر ممكن است سرفصل هايي كه در برنامه آموزش داريد را بيان كنيد ثداوطلباني كه پس از آزمون ورودي جذب مي شوند دو ترم دوره آموزشي تئوري و عملي آنان طول مي كشد و در اين مدت در ترم اول سه واحد آئين دادرسي مدني سه واحد آئين دادرسي كيفري دو واحد حقوق جزاي اختصاصي دو واحد حقوق جزاي عمومي سه واحد حقوق مدني دو واحد حقوق تجارت را مي گذرانند و در ترم دوم دو واحد اجراي احكام مدني دو واحد آشنايي با دادسرا و اجراي احكام كيفري دو واحد حقوق جزاي اختصاصي يك واحد امور حسبيه دو واحد حقوق ثبت دو واحد فقه يك واحد آداب القضا يك واحد پزشكي قانوني يك واحد تخلفات انتظامي قضات يك واحد كشف علمي جرم و پليس بين الملل را پشت سرمي گذارند. بايد يادآور شوم كه در اين بين برخي از درس ها مانند آئين دادرسي كيفري آئين دادرسي مدني دادسرا و اجراي احكام كيفري كه براي كار قضات فوق العاده مهم است ضريب 3 دارند و برخي درس هاي ديگر ضريب كمتري دارند البته سعي بر اين است كه بيشتر مباحث با رويكردي كاربردي آموزش داده شود و در امر تدريس هم از اساتيد شناخته شده و توانا كه سابقه طولاني كار قضايي دارند بهره ببريم .
همچنين در برنامه هاي آموزشي عملي آشنايي با امور دفتري دادسرا دادياري بازپرسي دادگاه انقلاب سازمان زندانها و بخش هايي كه قضات در كار قضايي با آنها سروكار دارند نيز گنجانده شده است .
در تدوين برنامه آموزشي براي پاسخگويي به نيازهاي جامعه تا چه اندازه از تجربه هاي موفق سيستم هاي كارامد قضايي ساير كشورها استفاده مي شود
ثدر سيستم هاي آموزشي پيشرفته ابتدا نيازسنجي مي شود و براساس نيازها مباحث علمي تدوين و عناوين درسي تهيه مي شود و اساتيد براساس سرفصل ها درس مي دهند. اين قاعده در برنامه هاي آموزشي قوه قضائيه هم رعايت شده است . ما براي موفقيت هاي بيشتر علاوه بر نيازسنجي مرحله ارزشيابي را داريم كه به صورت بسيار گسترده و با اهتمام زيادي بدان مي پردازيم . افراد تحت آموزش اساتيد را ارزشيابي مي كنند همچنين مديريت اداره كل و همكاران او را هم مورد ارزشيابي قرار مي دهند. در اين مرحله حتي پس از آنكه كارآموزان مشغول به كار مي شوند فرم هايي را براي روساي دادگستري استانها مي فرستيم تا نظراتشان را درباره قضات روحاني آموزش ديده در مركز در آن فرم هاي مخصوص درج كنند و به ما عودت دهند. اخيرا برنامه اي را اجرا مي كنيم و آن مصاحبه با افرادي است كه قبلا در اين مركز آموزش ديده اند و هم اكنون به كار قضايي مشغول مي باشند. همه اينها براي اين است كه نقاط ضعف كار كمتر شود و از بين برود و بر نقاط قوت آن افزوده شود.
و اما بهره گيري از تجربه هاي موفق ديگران رئيس محترم قوه قضائيه با توجه به رسالت خويش از طريق معاونت امور بين الملل با انجام كارهاي علمي تحقيقاتي از سيستم هاي قضايي ساير كشورها مطلع مي شوند و همچنين قضات و كارشناساني را به كشورهاي مختلف مي فرستد تا با شيوه هاي جديد و راهكارهاي موفق آنها آشنا شوند. در مرحله بعد دستور مي دهند دستاوردهاي مثبت در برنامه هاي آموزشي گنجانده شود. البته با توجه به انعطاف آئين نامه كارآموزي دست ما براي اجراي برخي از برنامه ها باز است كه با توجه به آن درس هايي مانند آموزش رايانه و اينترنت را براي كارآموزان قرار داديم . همچنين براي آشنايي قضات با مسائلي كه در آينده با آن سروكار دارند يك سالن آزمايشگاه و نمايشگاه دائمي را راه اندازي كرديم كه براي اولين بار در كشور اين اتفاق افتاده است . اساتيد محترم به همراه كارآموزان در اين نمايشگاه و آزمايشگاه حاضر مي شوند و كارآموزان بخش هاي عملي كار را فرا مي گيرند. در بحث تشخيص هويت عزيزان كارآموز روحاني با انگشت نگاري و ظاهركردن اثر انگشت آشنا مي شوند و گروههاي خوني را مي توانند تشخيص دهند و با مسائل پليس علمي آشنا مي شوند مواردي مانند اسناد و اوراق جعلي پلاك هاي تقلبي در بخش پزشكي قانوني مولاژهايي از بدن انسان را ملاحظه مي كنند تا مسائل ديات و جنايات وارده بر بدن را ملموس تر بياموزند. مسائل مربوط به جاسازي موادمخدر و اسلحه و مهمات در معرض ديد آنان قرار مي گيرد. همچنين با آلات و ادوات جرم اعم از اسلحه گرم و سرد آشنا مي شوند و انواع مشروبات الكلي و آلات قمار را از نزديك مشاهده مي كنند به هرحال عزيزان روحاني در اين بخش مسائل متنوعي كه در آينده كاري خود با آنها سروكار دارند و در پرونده ها با آن درگير مي شوند را از نزديك مشاهده مي كنند. يادآور مي شوم كه بازديد از اين نمايشگاه براي عموم قضات نيروهاي نظامي و انتظامي ضابطين قضايي دانشجويان حقوق و حتي گروه هاي مردمي با هماهنگي قبلي آزاد خواهد بود.
چند سالي است كه دوره تخصصي قضا در حوزه علميه قم تشكيل شده است آيا فارغ التحصيلان اين رشته هم بايد آموزش هاي مركز آموزش قضات روحاني را بگذرانند
ثمركز تخصصي قضا يكي از يادگارهاي ارزشمند آيت الله يزدي رئيس سابق قوه قضائيه مي باشد كه در اين طرح با توجه به تعاملي كه با حوزه علميه قم شد طلاب فاضل جذب اين مركز مي شوند و طي چهار سال درحالي كه بورسيه قوه قضائيه هستند مباحث حقوقي و فقهي و قضايي را مي گذرانند و سپس وارد دوره هاي كارآموزي اين اداره كل مي شوند. ولي با توجه به آشنايي قبلي آنان با بسياري از مباحث فقهي و حقوقي آموزش آنها فشرده تر و در مدت كمتري برگزار مي شود. البته اخيرا درباره بورسيه اين عزيزان مشكلاتي پيدا شده كه مسئولين در تلاشند تا آن ها را حل كنند و وضعيت آنجا به صورت كاملا قانوني درآيد.
اميدواريم از اين مركز آموزشي تخصصي براي تامين قضات كارآمد از ميان روحانيون بهترين بهره برداري ها صورت گيرد و از اين طريق تواناترين و لايق ترين افراد جذب قوه قضائيه شوند. همان طور كه ارزشيابي هاي انجام شده قضات فارغ التحصيل اين مركز را افرادي توانمند و باكيفيت بسيار بالا نشان داده است .انشاالله
و آخر دعوانا ان الحمدلله رب العالمين
با توجه به سختي كار قضايي و پيچيدگي و اهميتي كه اين مسئوليت دارد بايد انگيزه افراد بالا باشد چرا كه قاضي متكفل مهم ترين شئون اشرف مخلوقات عالم است يعني متكفل جان مال و عرض انسان است . به همين خاطر قاضي بايد با شرايط و صفات مخصوص و نيز انگيزه بالا مسئوليت قضاوت را بپذيرد.