بحران آذربايجان
75
جمعه 16 فروردين
جلسه شوراي امنيت شب گذشته ساعت 19 5 به وقت طهران در نيويورك منعقد گرديد و راجع به قضيه ايران موفق به اخذ قرار گرديد. بنابراين شد كه تا ششم ماه مه مساله ايران در شورا مذاكره نشود كه تا آن وقت قشون روس به موجب وعده خودشان خاك ايران را به كلي تخليه خواهند نمود. در ششم ماه مه شورا مساله ايران رسيدگي خواهد نمود و در اين مدت هم اگر حادثه غير مترقبي روي بدهد كه احتمال داشته باشد كه در كار تخليه ايران مدخليت دارد شورا مجددا به مساله ايران رسيدگي خواهد نمود و ممكن است كه به درخواست روس و ايران با يك دولت ثالثي دوباره وارد مساله گردد.
اين قرار كه گويا در اثر پيشنهاد برنس وزير امور خارجه آمريكا اتخاذ شده است تا اندازه اي جمع بين الحقوق نموده است . از يك طرف قبول درخواست روس است كه تعويق مذاكره را خواهش كرده بود و از يك طرف مبتني به وعده قطعي تخليه بلاشرط ايران است كه مقصود ايران هم همين است و چون قضيه هنوز از پروگرام شورا خارج نشده است نقطه نظر انگليس و آمريكا هم تامين مي شود كه هر وقت خواستند قضيه را تعقيب مي نمايند. نماينده دولت روس در جلسه حاضر نبوده است .
راديوي طهران خبر انعقاد قراردادي را كه مابين ايران و روس منعقد شده است منتشر نمود. شب گذشته سه ساعت بعد از نصف شب اعلاميه اي به امضاي آقاي قوام السلطنه و آقاي سادچيكوف سفير كبير روس در كاخ وزارت خارجه رسيده است . در اعلاميه ذكر شده است كه براي رفع نمودن سو تفاهم حاصله از سياست بيست ساله مذاكراتي مابين آقاي قوام السلطنه در دولت روسيه شروع و در طهران توسط وي و سفير كبير روس ادامه يافت و در كليه مسائل موافقت حاصل گرديد. در مسائل ذيل با ترتيبي كه ذكر مي شود توافق بين طرفين به عمل آمده و قيد گرديده است .
1 ـ از تاريخ 24 مارس تا يك ماه و نيم تماس قشون روس بلاقيد و شرط خاك ايران را ترك خواهند نمود.
2 ـ از تاريخ 24 مارس تا هفت ماه قانون يك شركت استخراج نفت ايران و روس به مجلس شوراي ايران براي تصويب تقديم خواهد شد.
3 ـ مساله آذربايجان كه از مسائل داخلي ايران است با ترتيب مسالمت آميزي براي اجراي اصلاحات لازمه با خود اهالي آذربايجان مذاكره و حل خواهد شد. در وقت امضاي اعلاميه آقاي مظفر فيروز و سه نفر از اعضاي سفارت روس هم حاضر بودند. اين خبر مهم به زودي در دنيا منتشر شد راديوهاي لندن دهلي و آنكارا خبر را به مستمعين خود رسانيدند. قوام السلطنه بياناتي ايراد نموده و اظهار كرد كه بعد از اين قرارداد ديگر براي ارجاع قضيه به شوراي امنيت احتمال كمي مي ماند.
مظفر فيروز در حضور عده اي از مخبرين جرايد خارجي بعضي توضيحات در خصوص قرارداد جديد داده است . راجع به قضيه نفت شاهزاده فيروز اظهار نمود كه اين قرارداد با قانون تحريم دادن امتياز به خارجي ها منافات ندارد چون كه در اين قرارداد فقط دادن امتياز را در نظر گرفته است نه اينكه خود امتياز است . در خصوص اندازه سهم ايران در اين شركت از شاهزاده سئوال شده است . جواب داده است كه جزئيات مساله بعد تعيين خواهد شد.
راجع به مساله آذربايجان كه بيشتر از همه احتياج به توضيح داشت توضيح شاهزاده مطلب را براي من واضح ننمود. معلوم نشد كه مقصود از « با خود اهالي آذربايجان مذاكره و حل خواهد شد » چيست . اهالي آذربايجان همين حكومت آقاي پيشه وري است يا يك موضوع ديگري است . شايد در مقام توضيح شاهزاده روشن تر از اين بيان نموده است و ابهام از ناحيه راديوي طهران پيش آمده است . اين جور تغيير لهجه نه از سياست عمومي ايران و نه از عمل به وظيفه نمودن راديوي طهران بعيد نيست . اين خبر چون روز جمعه منتشر شده است كه ادارات و بازار تعطيل است اثر آن روز شنبه معلوم خواهد شد. ولي ما بين مردم يك سرور حس استراحتي كه شبيه به ساكت شدن يك درد در بدن است به نظر مي رسد.
از چهار ماه به اين طرف در چهار كنفرانس يا اجتماع مساله ايران مذاكره شده است كه به هر ماه يك كنفرانس اصابت مي كند. كنفرانس مسكو بعد شوراي امنيت در لندن كنفرانس قوام السلطنه با روس ها در مسكو و بالاخره جلسه شوراي امنيت در نيويورك . تمام اين كنفرانس ها را ملت آذربايجان با بيم و اميد از راه راديو و روزنامه تعقيب نمود. در آخر هيچ يك از آن كنفرانس ها يك مطلب واضح و نتيجه مثبتي دستگير مردم نگران و در زير فشار آذربايجان نگرديد اما اين قرار داد كه غفلتا خبر آن منتشر گرديد اقلا نسبت به خروج روس ها بعد از يك ماه از ايران اطلاع واضحي به علاقمندان مي دهد. در خصوص تخليه ايران هم خبرهاي رسمي مي رسد و هم چنين خبرهايي راجع به ورود قواي ايران به نقاطي در تحت اشغال روسها بود رسيده است . كرج را قواي ايران اشغال نموده است .
راديو خبر داد كه چهارده كاميون حامل ژاندارم هاي ايران وارد قزوين گرديد. ستون اعزامي قواي ايران وارد گرمسار گرديد. گرمسار همان قشلاق سابق است در سر راه مشهد واقع است . در نوشهر كه گويا همان چالوس مازندران يا نزديك آن است سپاهيان روس از اهالي توديع نموده و حركت نموده اند.
در خود تبريز هم روس ها با جديت مشغول جمع نمودن سيم هايي كه خودشان كشيده بودند مي باشند. رسما راديوي طهران خبر داد كه تلگرافات به مقصد تبريز و زنجان قبول مي شود.
مهندس محسن طباطبايي برادر سيد ضيا الدين طباطبايي به امر دولت توقيف شده است . جرمي كه راديو براي وي بيان نمود اين بود كه مشغول تحريكات بوده است .اين جور جرم هاي كش دار « مشغول تحريكات » يا « اقدامات بر عليه امنيت كشور » و از قبيل آنها از زمان پهلوي به يادگار مانده است و اين تعبيرات مبهم را درباره كساني كه مي خواهند قرارش را بگذارند به كار مي برند. عمده جرم محسن طباطبايي اين است كه برادر سيد ضيا است اما اين توقيف ها اگر چه خوش آيند محافل دست چپ است اما براي انتخابات آينده به فال نيك گرفته نمي شود.
