بحران آذربايجان
73
سه شنبه 13 فروردين
امروز به مناسبت اين كه سيزده عيد است روز تعطيل است . روز سيزده را كه در آذربايجان هم به همين نام موسوم است مردم به تفرج مي روند. غالبا به خارج شهر و گاهي هم تفرج بيشتري نموده به محل هاي نزديك دو سه فرسخي مي روند. در طهران و ظاهرا تمام شهرهاي فارسي زبان ايران اين رسم تفرج روز سيزده معمول است . در تبريز اين رسم تفرج در روز سيزده كاملا معمول است و تمام طبقات اهالي بر آن ملتزم هستند; مع هذا شيوع آن و اهميتي كه بر آن قائل هستند شايد به اندازه شهرهاي فارسي زبان مخصوصا طهران نبايد باشد. در صورتي كه در تبريز و اطراف آن به عيد نوروز و مقدمات آن از قبيل (چارشنبه ) آخر سال و مقارنات آن بيشتر از طهراني ها و فارسي زبانان اهميت مي دهند; اما در مورد سيزده عيد به پايه آنها نمي رسند. علت اين تفكيك در عمل به تشريفات شايد از اين جهت باشد كه اهالي آذربايجان مردمان علاقه مندتر به حيات فاميلي هستند و در تشريفات و اقامه جشن هاي ملي و قومي آن قسمت كه مربوط به حيات عائلي و خانگي است در اثر غريزه جبلي بيشتر طرف توجه واقع شده است . براي بچه ها پول (چارشنبه ) دادن و خريدن آجيل شب چارشنبه و اجتماع سر كرسي و تنقل نمودن آجيل و پختن پلو اينها همه مراسمي است كه در آن روح ارتباط فاميلي و ملاحظه درجات كه آن را هميارشي مي گويند مورد خوبي براي تجلي پيدا مي نمايد; اگر كسي تفرج هاي سيزده را در تبريز و طهران با هم مقايسه نمايد در آن مورد هم شايد بعضي فرق هاي كاشف از فرق هاي كاشف از فرق هاي روحي مابين دو نژاد تبريزي و طهراني كشف بنمايد. در طهران روح گردش سيزده عبارت از تفرج و نفس بيرون دادن و ملتذ شدن از صفاي باغ و دشت است ; در تبريز شايد اين معني هم ملحوظ است كه بچه ها را بعد از اين همه محبوسي و در خانه ماندن ايام زمستان يك تفرج و هواخوري لازم است .
آثار اين تفاوت در روحيه مابين دو نژاد را در چيزهاي ديگر هم ممكن است پيدا نمود و شايد شيوع برق و راديو در تبريز كه اسباب رفاه و تمتع فاميلي است و عدم شيوع تلفون كه پنجاه سال است در تبريز تاسيس شده است و براي ارتباط هاي خارج از فاميل لازم است يكي از علايم اين فرق روحي باشد. مخصوصا اگر ملاحظه بكنيم كه در مورد اين اختراعات اروپايي توجه و علاقه طهراني ها عكس تبريز است . در طهران اهميت تلفون خيلي بيشتر از راديو است . در مورد سيزده آب و هوا هم شايد مدخليت داشته است . در آذربايجان سيزده عيد هوا هنوز بهاري نشده است ; اغلب سال ها شكوفه هم در سيزده باز نمي شود. برف و باران هم غالبا تفرج و خارج شدن از خانه را دچار اشكال مي نمايد و ممكن است علت هاي ديگري هم باشد كه باعث شده اند سيزده در طهران با رونق تر باشد.
برف سنگين ديروز با هواي باز (بي ابر شب ) هواي زمستاني را عودت داده است . شب كاملا يخ بسته بود. مي گويند چون درخت ها در روز كه هوا گرم و ملايم بود تا شب كه موقع يخ بستن بود از رطوبت برف كاملا خشك شده بود لذا سرماي شب صدمه به سردرخت نمي زند; مع هذا بايد خبر رسمي از باغبان ها برسد كه واقعا سردرخت بي عيب است يا نه ; هواي امروز از حيث صافي و آرامي براي سير و تفرج روز سيزده مناسب است ; اگرچه سرد است و زمين هم پوشيده از برف است . اوضاع غيرعادي كه فعلا حكمفرما است لابد در نشاط جماعت براي اين جور تفريحات هم موثر خواهد بود.
عصري براي خالي نماندن عريضه با آدم خودمان مشهدي علي آقا از خانه بيرون آمديم تا سيزده بدر كرده باشيم . شهر تعطيل بود. تفرج كنندگان در رفت و آمد بودند. آفتاب و بادي كه مي وزيد بيشتر از نصف برف را ازبين برده بود.
مجلس ادبي معهود كه امروز بايستي منعقد بشود به مناسبت تصادف با سيزده يك روز جلو انداخته شد و ديروز دوشنبه منعقد گرديد. مهدي مجتهدي دو حكايت تاريخي از انگليسي به تركي ترجمه نموده بود خواند. مورد پسند واقع گرديد. طرفه عبارت از يك قصيده در وصف بهار از عمعق بود كه آقاي ]شهاب الدين ابوالنجيب م 542 يا 543 [بخارايي قاضي خواندند.
چهارشنبه 14 فروردين
امروز جلسه شوراي امنيت تشكيل گرديد. جواب هاي روس و ايران به مكتوب رئيس مجمع ملل خوانده شده ; نماينده روس در جلسه حاضر نبود. در جواب روس اظهار شده است كه براي تخليه ايران از قشون روس تفاهم بين ايران و روس حاصل شده است و قشون روس از بيست و چهارم مارس شروع به تخليه ايران نموده اند و مذاكرات راجع به امتياز نفت مربوط به تخليه ايران نيست . در جواب ايران اظهار شده است كه روس ها از مداخله نمودن در كارهاي داخلي ايران خودداري نمي كنند و همچنين سفير روس با رئيس الوزرا مذاكراتي نموده است . درخواست هاي روس از ايران تشكيل يك شركت نفت ايران و روس است كه سهم روس در آن 51 درصد و سهم ايران 49 درصد باشد. يكي هم به رسميت شناختن استقلال داخلي آذربايجان است . راجع به امتياز نفت قوام السلطنه اظهار داشته است كه امتياز از وظايف مجلس شوراي ملي است و تا مادامي كه قواي خارجي در خاك ايران موجود است مجلس نمي تواند انتخاب بشود. راجع به مساله آذربايجان هم رئيس الوزرا جواب داده است كه مساله آذربايجان يك مساله داخلي است و دولت ايران آن را موافق قانون اساسي حل خواهد نمود. نماينده ايران خاطرنشان نموده است كه قراردادي مابين ايران و روس بسته نشده است . نماينده آمريكا از علا سئوال نموده است كه چه مطلبي علاوه دارد نماينده ايران گفته است كه اگر روس ها شرط عدم حدوث امر غيرمترقب را از وعده خود بردارند و قول بدهند كه تا ششم ماه مه به كلي از ايران خارج بشوند موافق مي شوم كه در اين مساله عجالتا صحبتي در شورا نشود به شرط آنكه قضيه ايران جزو پروگرام شوراي امنيت باقي بماند. جلسه شورا ختم و بنا شد كه فردا ساعت 19 5 به وقت طهران دوباره افتتاح يابد.
خبر بعدي حاكي است كه اجزاي شوراي امنيت در منزل موسيولي رئيس مجمع جلسه سري تشكيل داده و درباره مطلبي كه راجع به مساله ايران بايد مذاكره بكنند به شور پرداخته اند. در طهران سفير روس از رئيس الوزرا جدا خواسته است كه براي دادن مهلت به روسيه كه در اثناي آن مذاكرات در شوراي امنيت متوقف بماند رئيس الوزرا اقدام نمايد. رئيس الوزرا هم بدون گرفتن تضمين از روس ها براي تخليه خاك ايران به د ادن مهلت حاضر نيست . جواب علا به نماينده آمريكا بايد مربوط به اين مذاكرات و درخواست مهلت باشد.
دو سه روز قبل قوام السلطنه تلگرافي به رئيس مجمع ملل مخابره نموده و نمايندگي و اعتبار مقام علا را تاكيد نموده است و در مذاكرات آينده هم اگر امر جديدي نرسد علا اختيار خواهد داشت كه هر اقدامي را كه صلاح مي داند به عمل بياورد و مطالب لازم را بگويد. اين تلگراف رئيس الوزرا حرف هاي چند روز قبل مظفر فيروز را كه گفته بود بعضي اظهارات علا مبتني بر حس وطن پرستي است و از خودش است جبران مي نمايد. قوام السلطنه با رفتار قرص خود كه با روس ها پيش گرفته است محبت مردم را در تبريز به خود جلب نموده است . اول كار كه قوام السلطنه روي كار آمد خيلي ها از اين بابت نگراني داشتند كه مبادا قوام السلطنه براي سازش با روس ها آذربايجان را فدا كند و استقلال داخلي و وضع فعلي آذربايجان را به رسميت بشناسد كه در آن صورت تمام اميدواري هاي مردم كه نوعا در تحت فشار حكومت آذربايجان هستند ازبين مي رفت . حالا كه مي بينند كه قوام السلطنه در مقابل درخواست هاي بي جاي روس ها به اين سختي ايستادگي مي كند بي اختيار براي وي آفرين مي گويند. چند روز قبل يكي از معمرين مالك هاي تبريز را ملاقات نمودم مي گفت : من خيلي مي ترسيدم كه قوام السلطنه ... بگذارد; اما حال مي بينم كه بد از آب درنيامد.
راجع به تخليه قشون از خاك ايران خبرهاي موثقي مي رسد. يك نفر از مخبرين جرايد انگليس كه با طياره از بالاي قزوين عبور نموده ديده است كه قواي روس از قزوين به طرف شمال در حال حركت است . خبرهايي از تخليه تبريز هم مي رسد. معلوم نيست كه تخليه تبريز را مثل قزوين از طياره مشاهده نموده اند يا به وسيله ديگري خبر تخليه را تحصيل نموده اند. مابين مردم مشهور شده است كه يك طياره ناشناخت بالاي تبريز پرواز نموده است . حدس مي زنند كه طياره انگليسي بوده است .
دولت ملي آذربايجان هم براي مقابله با وضعي كه در اثر بيرون رفتن قشون روس از ايران حاصل شد خود را حاضر مي نمايد. براي اين روز چهارشنبه كوميته هاي حومه فرقه دموكرات براي اجتماع دعوت شده است . روزنامه آذربايجان به دستم نرسيده است . اطلاع ندارم كه اجتماع در چه موضوعي گفتگو مي نمايد; ولي در شماره ديروز روزنامه آذربايجان نوشته شده است كه بايد اعضاي فرقه براي دفاع مسلح بشوند. گويا براي مذاكره مطالبي كه در مجلس ملي كه پانزدهم فروردين افتتاح مي شود اين اجتماع به عمل مي آيد. مذاكرات اجتماع حومه ها و همچنين تفصيل مذاكرات مجلس ملي را اگر چيزي در آن خصوص به دست آمد اينجا مي نويسم .
