بحران آذربايجان
70
پنجشنبه 8 فروردين
امروز صبح مطلع شديم كه آقاي حاجي ميرزا يوسف آقا مجتهدي شب ناگهاني وفات نموده است . رفتم به منزل مرحوم . عده اي از اقوام و آشنايان آن مرحوم براي تشييع حاضر بودند. چون بعضي ها ادعا كردند كه بدن هنوز سرد نشده است با وجود تاكيد دكترها كه تمام شده است احتياطا مراسم تغسيل و تجهيز به عصر ماند.
فوت مرحوم اسباب تاسف آشنايان شد. وي آدم خوب و علاوه بر آن كارآمد و مفيد بود. اخلاق آن مرحوم طوري بود كه كسي كه با وي ارتباط داشت مي توانست كمك و مساعدت وي را به حساب بياورد و با اطمينان سعي و كوشش وي در يك كاري اقدام نمايد. خداوند رحمتش بكند.
شوراي امنيت منعقد شد. كوميته سه نفري كه بنا بود راپورتي تهيه نمايد كاري انجام نداده بود. براي پيشنهادهاي مختلف بنا شد كه فردا فردا راي گرفته بشود. اول پيشنهاد روسيه راي گرفته شد و اين پيشنهاد داير به تاخير مذاكرات تا دهم آوريل بود و پيشنهاد روس با اكثريت هشت راي رد شد. در اول هم يك پيشنهاد ديگر روس داير به خارج نمودن مذاكره مساله ايران از پروگرام شورا رد شده بود. بعد از آن به پيشنهاد نماينده مصر داير به « دعوت نماينده ايران و استماع شكايت وي فوري اقدام بشود » راي گرفته و تصويب گرديد. نماينده روس از جلسه خارج گرديد. اعضاي ديگر شورا به اين حركت نماينده روس اعتنايي نكرده و مشغول تعقيب كار خود با جديت بيشتري گرديد.
نماينده مصر كه نامش محمد حسن پاشا است مشت خود را روي ميز كوبيده و گفت كه انظار تمام دنيا متوجه ما است . آقاي علا نماينده ايران را كه تا آن وقت در محل مخصوصي كه براي تماشاچي هاي معتبر معين شده است نشسته بود دعوت نمودند كه آمده مطالب خود را اظهار نمايد.
آقاي علا در ضمن بيانات خود اظهارات نماينده روس را كه گفته بود قراردادي ما بين ايران و روس بسته شده است جدا تكذيب نمود و اظهار كرد كه روس ها سه پيشنهاد به قوام السلطنه نمودند كه هر سه را قوام السلطنه رد نمود. آن پيشنهادها به قرار ذيل بودند :
1 ـ دولت ايران استقلال داخلي آذربايجان را به رسميت بشناسد. در مقابل سي درصد عايدات را آذربايجان به دولت ايران بپردازد. وزارت جنگ و خارجه نداشته باشد. ايران هم به كارهاي داخلي آذربايجان مداخله ننمايد.
2 ـ براي استخراج نفت هاي شمالي ايران شركت ايراني و روسي تشكيل بشود . 51 درصد سهام دست روس ها باشد .
3 ـ در بعضي شهرهاي ايران تا زمان غير محدودي قشون روس اقامت نمايد.
نماينده بولوني كه هميشه طرفدار روس است نماينده ايران را به استنطاق كشيده و چند سوال از وي نمود. قبل از جواب دادن نماينده ايران جلسه ختم گرديد و بنا شد براي روز جمعه يك جلسه سري تشكيل بدهند و در آن مساله ايران مذاكره نشود. نماينده روس در اين جلسه حاضر خواهد شد.
جمعه 9 فروردين
جلسه سري شوراي امنيت تشكيل شد و قرار بر اين گرديد كه يك ابلاغيه راجع به آن نشر بشود. در اين جلسه بنا بود كه مسائل راجعه به اصول مذاكره بشود و مساله ايران مورد مذاكره واقع نشود لذا حدس شده بود كه نماينده روس در اين جلسه حاضر بشود ولي اين حدس صائب درنيامد و نماينده روس در جلسه سري حاضر نگرديد. شورا هم بدون حضور نماينده روس جلسه را تشكيل و به مذاكرات خود ادامه داد. از ماهيت مذاكرات فقط نمايندگان شورا اطلاع دارند. امروز هم شورا جلسه علني تشكيل خواهد داد. روس ها در اين جلسه نيز حاضر نخواهند شد.
اين طرز رفتار روس ها تاثير نامطلوبي در محافل آنگلو آمريكن بخشيده است . از مستر پپر كه از اعضاي مجلس سناي آمريكا است سوال شده است كه در خصوص رفتار روس ها چه فكر مي نمايد در جواب گفته است يك ناخوشي در جهاز دوران دم (گردش خون ) مناسبات بين المللي .
ديروز هيئت وزراي ايران در اطاق نخست وزير در وزارت خارجه تشكيل جلسه داد و تا مدتي جلسه ادامه داشت . ساعت 8 بعد از ظهر آقاي فيروز معاون رئيس الوزرا به مخبرين جرايد و آژانس هاي اخبار درباره مذاكرات شوراي امنيت و صحبت هاي آقاي علا نماينده ايران توضيحاتي داده است . آقاي مظفر فيروز گفت كه مساله ايران كه در شوراي امنيت كه در لندن منعقد شده بود مطرح گرديد. قرار بر اين شد كه دولتين ايران روس با مذاكرات مستقيم ما بين خودشان رفع اختلاف نمايند و نتيجه را به شورا اطلاع بدهد. روي همين قرار هم آقاي قوام السلطنه به مسكو رفتند و در آنجا با احترام فوق العاده پذيرايي از ايشان به عمل آمد. متاسفانه در اثر سو سياست هاي بيست ساله اخير دولت ايران وضع طوري شده بود كه موافقتي ما بين دولت ايران و دولت روس به عمل نيامد. بعد كه شوراي امنيت در شهر نيويورك مفتوح گرديد آقاي علا مامور بود كه نتيجه مذاكرات بين دولتين را به اطلاع شورا برساند و آقاي علا هم به وظيفه خود عمل نموده است . اگر در اين ضمن آقاي علا بعضي مطالب هم اظهار نموده است در اثر وطن پرستي بوده است . در مقابل سوالات ديگر مخبرين جرايد گفت كه چيزي ديگري ندارم كه اظهار نمايم .
اين بار دويم است كه ارجاع مساله ايران را كه شكايت از عدم تخليه قشون خاك ايران از طرف قشون روس و مداخله روس ها در امور داخلي ايران است به عنوان دادن اطلاع از نتايج مذاكرات قلمداد مي شود. حالا اين تبديل اسم براي اين است كه روس ها قانع بشوند كه ايران شكايتي از آنها ننموده و فقط بنا به تعهد سابق نتيجه مذاكرات را به شورا اطلاع داده است و اگر روي همين فكر باشد روس ها هم قانع خواهند شد يا نه امري است علي حده كه بايد تحقيق بشود. بهر حال اين فايده از اين كنفرانس مطبوعات حاصل است كه دولت از دهان يك نفر مامور رسمي خود اقدامات نماينده ايران را در شوراي امنيت تصويب و آن را قانوني معرفي مي نمايد و عجالتا خطر تبري دولت از نماينده خود و نيمه كاره ماندن شكايت مرتفع مي شود.
در اثناي اين مذاكرات سياسي خبرهايي هم از تخليه اراضي ايران مي رسد. بنا به يك خبري كه از طهران مي رسد روس ها منظما مشغول تخليه خاك ايران هستند و مازندران به كلي تخليه شده است اما اين كه بيرون رفتن قشون روس تا چه حد خواهد شد مورد حدسيات و انديشه هاي مختلف است . بعضي ها مي گويند كه روس ها حاضر نخواهند شد كه از تمام نقاط ايران قشون خود را بيرون ببرند و آنجاها را هم كه خبر تخليه آن مي رسد گويا به تصرف ايران نمي دهند يك نفر صاحب منصب ستاد (اركان حرب ) ايران گفته است كه قواي ايران تا صدور امر ثانوي اجازه ندارند كه به نقاط تخليه شده وارد بشوند.
ژاندارم هاي ايراني خبر داده اند كه پانزده نفر از افراد قشون روس در كرج باقي هستند. خبر ديگر حاكي است كه قواي روس از ميانج و زنجان به طرف قزوين حركت نمودند كه از آنجا به طريق بحر خزر به روسيه بروند.
