گفتاري از حجت الاسلام والمسلمين محسن قمي در موضوع آسيب شناسي وحدت حوزه و دانشگاه
شايد طبيعي باشد كه پس از بيش از بيست سالي كه طرح مسئله « وحدت حوزه و دانشگاه » در پيام نوروزي امام خميني (ره ) در سال 1359 مي گذرد از منظر بيروني به كاركردها نگاه كنيم و دچار آفات نگاه ميداني نباشيم .
درباره توفيق و عدم توفيق مسئله وحدت حوزه و دانشگاه سه ديدگاه مطرح است :
1 ـ برخي اين مسئله را ناكام تلقي مي كنند و آن را غيرمفيد و حتي غيرممكن مي دانند.
2 ـ گروهي با نگاه مثبت اقدامات انجام شده را موفق ارزيابي مي كنند.
3 ـ گروه ديگرـ كه اكثريت مي باشند ـ معتقدند ما در موضوع وحدت اين دو مركز معرفتي دچار كاميابي ها و ناكامي هايي بوده ايم .
علت اين تشتت در ارزيابي چند چيز است :
الف ) نبود يك تعريف جامع از وحدت حوزه و دانشگاه ; در اين مسئله تلقي هاي متفاوت و حتي متضادي ارائه مي شود كه شامل رويكرد اخلاق گرا ساختارگرا ايدئولوژيك اجتماعي سياسي و تطبيقي مي شود.
در اين ميان يك رويكرد تلقي حداكثري از مسئله وحدت مي باشد كه معتقد است بايد الگوي وحدت وضعيت حوزه هاي علميه شيعه در گذشته باشد و با همين نگاه وحدت در اهداف مسائل روش ها ساختار آموزشي ـ پژوهشي و نظام حاكم بر ايندو مركز را پيگيري كنيم . اگر هدف از وحدت اين بود كاميابي ها ناچيز و اندك بوده است . اما اين نوع تلقي منجر به نفي هويت حوزه و يا دانشگاه مي شود و چون مقبوليت اجتماعي نداشت كاميابي آن نزديك به صفر مي باشد.
از سوي ديگر رويكرد حداقلي مي گويد صرف حضور حوزويان و دانشگاهيان در مراكز يكديگر براي تحقق وحدت آنان كافي است . ولي بايد توجه داشت كه رفت وآمد صرف نمي تواند هدف طرفداران اين نظريه باشد چرا كه قبل از اعلام امام (ره ) اين رفت و آمدها ـ كم و بيش ـ وجود داشته است . پس بايد يك تلقي جديد از تعامل حوزه و دانشگاه داشته باشيم تا اعتماد و باورمندي ايندومركز به توانمندي همديگر بوجود آيد و حتي بتواند آنان را توانمندتر كند. امروز ما بيش از هر زمان ديگري نيازمند تدوين منشور وحدت حوزه و دانشگاه هستيم تا علاوه بر مباحث نظري راهكارهاي عملي اي كه ما را به هدف برساند را مشخص كند و از انعطاف لازم برخوردار باشد و با شرايط اجتماعي و جهاني وفق يابد و مقبوليت پيدا كند. در اين منشور لازم است نقاط قوت و ضعف حوزه ودانشگاه شناخته شود و راههاي برطرف كردن نقاط ضعف و قوي تر كردن نقاط قوت نيز ديده شود.
ب ) وجود آرمان ها و ايده هاي متفاوت تاثيرپذيري حوزه فرهنگ از حوزه اقتصاد سياست و مسائل جهاني باعث شد تا ارزيابي هاي ما از مسئله وحدت حوزه و دانشگاه دچار تشتت شود.
ج ) خلط بين سه مقوله وحدت حوزه و دانشگاه اسلامي شدن دانشگاهها و اسلامي شدن علوم از ديگر عوامل است . اين سه مقوله گرچه هم پوشاني دارند و از يك هسته مشتركي بهره مند هستند ولي سه مقوله مي باشند. بله امروزه مسئله وحدت حوزه و دانشگاه با مسئله علم و دين دين حداقلي و دين حداكثري و رابطه دين و سياست پيوند خورده است ولي در هر حال بايد حدود هر مسئله اي حفظ شود و از خلط بين مسائل پرهيز نمود.
د) گسترش كمي وكيفي حوزه و دانشگاه امروز با توجه به گسترش چشمگير و سريع حوزه و دانشگاه هم از نظر كمي و هم به لحاظ كيفي و پراكندگي و تنوع در هر دو بخش ارزيابي ها نيز دچار پراكندگي و تشتت شده است .
اما در كنار اين مشكلات و ناكامي ها اين نظريه و تلاش هايي كه براي اهداف آن انجام شده با كاميابي هاي نسبي نيز مواجه بوده است كه در حوزه هاي حكومتي پژوهشي فرهنگي و اجتماعي قابل مشاهده است كه به برخي از آنان اشاره مي شود :
الف ) اصل پيروزي انقلاب اسلامي مديون وحدت حوزه و دانشگاه است . چرا كه وحدت حوزه و دانشگاه تعبير ديگري از پيوستگي نخبگان جامعه است كه اين پيوند علامت مثبت در جامعه است . همچنانكه گسست آن آفت محسوب مي شود. در دو قرن اخير ايران هر جا پيوستگي بين نخبگان بود مردم سود بردند و هر جا گسست بوجود آمد ضررش متوجه مردم شد. جنبش تنباكو نهضت مشروطه خواهي جنبش ملي كردن صنعت نفت و در راس همه آنها پيروزي انقلاب اسلامي همگي محصول اين وحدت و پيوستگي و اثرگذاري بر توده مردم و پيام رساني در ميان آنان بوده است . از اين رو تكيه اصلي حضرت امام در سال 1356 اين بود كه روحانيون و دانشگاهيان وحدت داشته باشند و از گسست به شدت پرهيز داده بودند. و همين دورانديشي امام زمينه پيروزي را فراهم كرد.
ب ) تداوم انقلاب اسلامي ; تداوم نظام اسلامي در اين ربع قرن در عرصه هاي سياسي حكومتي قضائي و تقنيني جزو كارنامه نسبتا موفق وحدت حوزه و دانشگاه مي باشد و جز با تعامل درست ايندو مركز مهم و هم فكري نخبگان جامعه اين توفيق حاصل نمي شد. امروز كه بشريت از همه مكاتب سرخورده است و در بحث هاي پست مدرنيستي شاهد ناكامي ليبراليسم سوسياليسم و مدرنيسم و حتي زير سوال بردن مفهوم رهايي مي باشيم . اما در همين حال عطش جهاني به اخلاق و معنويت روزافزون مي شود و در اين جهت به انقلاب اسلامي ايران به عنوان يك الگو نگريسته مي شود.
نظر امام اين بود كه حوزه ودانشگاه پس از پيروزي انقلاب اسلامي يك قدم به جلو حركت كردند و در اين فضا مي بينيم كه در مقايسه با ديگر مراكز و اصناف حوزه ودانشگاه بيشترين شهيد را در دوران دفاع مقدس تقديم كردند. پس تاكنون تداوم اين نظام اسلامي مديون اين تعامل بوده و در آينده هم اينگونه مي باشد.
ج ) تبادل استاد و دانشجو ميان حوزه و دانشگاه و اجراي طرح هاي مشترك تحقيقي و پژوهشي بخصوص در قلمرو علوم انساني از ديگر موفقيت ها بوده است . امروز اين تبادل شكل گسترده تري گرفته است و همين نسل جديد حوزه و دانشگاه مي توانند حاملان اين آرمان مقدس و تحقق بخشندگان بر آن باشند.
د) شكل گيري گروه هاي آموزشي و پژوهشي كه سبب پديدآمدن موسساتي شدند. مانند دانشگاه امام صادق مفيد باقرالعلوم امام خميني و موسسه پژوهشي حوزه و دانشگاه .
هـ) گسترش نگاه تطبيقي ; در گذشته نگاه پوزيتويستي بر دانشگاهها حاكم بود كه پيرو نگاه جهاني بوده است . اما امروزه ديگر اينگونه نيست و نگاه ارزشي كردن علم و دانش شكل گرفته است .
و) طرح وسيع و گسترده علوم انساني و اجتماعي در حوزه هاي علميه ; امروزه گرايش طلاب جوان به طرح علوم انساني يكي از كاميابي ها مي باشد . حدود 12 رشته علوم انساني در سطح تحصيلات تكميلي در برخي از اين مراكز دائر شده كه قدم مثبتي است .
برگزاري همايش ها و ميزگردهاي علمي تلاش مشترك در توليد انديشه و نشر مجله و كتاب تدوين دروس معارف اسلامي در برنامه آموزشي دانشجويان در مقطع كارشناسي از جمله كاميابي ها بوده است .
با توجه به اين مسائل و نظر به تنوع كارهايي كه در اين رابطه انجام شده است بايد عملكردها به صورت جداجدا و نيز به صورت كلي مورد ارزيابي قرار گيرد.
بايد به اين حقيقت توجه داشت كه اقدامات انجام شده تا زماني كه احساس نياز به وحدت حوزه و دانشگاه در اين مراكز و در اجتماع به يك باور عمومي تبديل نشود ثمربخش نخواهد بود. با بخشنامه به هدف نمي شود رسيد. در اين راستا نيازمند فرهنگ سازي جدي هستيم و بايد نگاهها در حوزه و دانشگاه و جامعه به اين سمت حركت كند.
در پايان يادآوري مي كنم كه نبايد موفقيت هاي شكوهمند بدست آمده را كوچك شمرد و البته اگر خواهان تداوم انقلاب اسلامي هستيم بايد بر وحدت حوزه ودانشگاه اصرار بورزيم و در راستاي آرمان امام بزرگوار حركت كنيم . بايد اعتماد حوزه و دانشگاه نسبت به هم بيشتر شود كه الان رشد خوبي ندارد. بكوشيم عوامل و زمينه هاي وحدت درون زا و مثمرثمر را فراهم آوريم .