قسمت اول
(به مناسبت سالروز شهادت شهيد ثقه الاسلام تبريزي توسط استعمار روس )
از زمانيكه نهضت عدالت خواهي و جنبش تعالي طلبي و استعمارستيزي مردم مسلمان ايران با غوغاها و تبليغات و تحركات گروهي از غرب زدگان و عوامل پنهان و آشكار استعمار غرب منحرف شد و نام و عنوان مشروطه خواهي و مشروطه طلبي گرفت عميق ترين اختلاف و نزاع داخلي بين مردم ايران پديد آمد. اختلاف و نزاعي كه در طول تاريخ معاصر بي سابقه است و توان و نيروي حركت جامعه ايران را به طور مهلكي كاهش داد. اين اختلاف و نزاع هاي سياسي و اجتماعي توان فرسا علاوه بر اين كه چندين سال طول كشيد در بعد انساني و اقتصادي و اجتماعي و سياسي و فرهنگي نيز... ضرباتي به جامعه تازه به پا خاسته و اميدوار ايران وارد كرد كه از هر نظر سنگين و جبران ناپذير است .
همان طور كه اشاره شد در يك سوي اين اختلاف و نزاع گسترده غزب گرايان و عوامل و جاسوسان استعمار قرار داشتند كه تمام تلاش خودشان را بر اين متمركز كرده بودند كه حكومت غيرديني (مشروطه غربي به وجود آورند معيارهاي غربي را در ابعاد اجتماعي و فرهنگي بر جامعه ايران حاكم كنند دين و دينداران را منزوي نمايند. مردم را با مطرح كردن مسائلي مثل آزادي و رسيدن به اوج تجدد بفريبند و..
طبيعي است كه اين گونه تحركات گروه مذكور از طرف كساني كه به كيان دين و معيارهاي اصيل و تاريخي جامعه اسلامي ايران مي انديشيدند بي پاسخ نمي ماند و هر روز كشمكش بين دو طيف گسترده جامعه عميق تر مي شد گويي اساسا استعمارگران آن زمان عمدا از طريق عوامل غرب گرا و جاسوسان خود چنين اختلافات و مناقشات گسترده داخلي را به وجود آورده بودند تا به اهداف مورد نظر خود دست يابند. زيرا دو قدرت بزرگ استعماري آن زمان (روس و انگليس ) در اوج اختلافات و كشمكش هاي داخلي ايران يعني در حالي كه مردم ايران كاملا با يكديگر در گير شده بودند آن ها قرارداد تقسيم ايران بين خود را منعقد كردند. طبق اين قرارداد كه به قرارداد 1907 معروف است و در سال 1286 هـ . ش بين روس و انگليس منعقد شد. ايران به دو منطقه تحت نفوذ روس و انگليس تقسيم گرديد و هر يك از اين دو قدرت استعمارگر با هم توافق كردند به منطقه تحت نفوذ ديگر تجاوز نكنند و روس ها به نيمه شمالي ايران و انگليسي ها به نيمه جنوبي مسلط شوند و در منطقه تحت نفوذ خود بدون ترس از اعتراض يكديگر به هر كاري دست بزنند.
بعد از انعقاد قرارداد مذكور روس ها مرزهاي نيمه شمالي ايران از شمال خراسان تا مازندران و گيلان و آذربايجان را به تدريج و به بهانه هاي مختلف هدف تجاوز قرار دادند و سربازان خود را به داخل ايران فرستادند. به عنوان مثال حدود يك سال بعد از انعقاد قرارداد 1907 روس ها به اين بهانه كه جنگ بين مشروطه خواهان و مخالفان آن ها سبب ناامني در آذربايجان و تبريز شده است و اتباع خارجي اين منطقه در بي غذايي و ناامني به سرمي برند قشون خود را وارد آذربايجان و تبريز كردند. در سايرمناطق نيمه شمالي ايران نيز همين نوع بهانه ها را مطرح نمودند وسربازان خود را به حاشيه مرزها و يا درون مناطق مرزي آوردند. سال بعد نيز روس و انگليس به ايران پيشنهاد كردند كه اگر در اجراي مواد قرارداد 1907 همكاري كامل كند دويست هزار ليره وام از طرف روس و انگليس دريافت خواهد كرد! بالاخره در سال 1290 هـ . ش كه اختلافات و درگيري هاي داخلي جامعه ايران را كاملا ضعيف بدبين نسبت به يكديگر نااميد از بي نتيجه بودن نهضت مشروطيت و... كرده بود روس ها موضوع استخدام مورگان شوستر آمريكايي را بهانه قرار دادند و با بي رحمي و گستاخي تمام به آذربايجان حمله كردند.
حمله به آذربايجان (به ويژه تبريز) در پي اتمام حجت 48 ساعته روس ها به ايران صورت گرفت . در تاريخ 8 آذر 1290 هـ . ش سفارت روسيه اتمام حجتي مبني بر اخراج مورگان شوستر پرداخت هزينه لشكركشي روسيه به ايران و عدم استخدام اتباع و مستشاران خارجي بدون اجازه روس و انگليس به ايران داد در پي اين اتمام حجت دولت ازمجلس خواست هر چه سريع تر اتمام حجت روسيه را تصويب كند و به دولت اجازه پذيرش آنرا بدهد. تلاش دولت در پذيرش اتمام حجت روسيه در حالي صورت مي گرفت كه مردم با وجود احساس نااميدي نسبت به عملكرد اهل حكومت و سياست آن زمان در بسياري از شهرهاي ايران به خشم و خروش آمده بودند و آماده دفاع از عزت دين و ميهن خود شده بودند. به عنوان مثال در تهران و شهرهاي بزرگ بازارها تعطيل شد و مردم در خيابان ها به تظاهرات و ابراز وجود پرداختند و به فرمان علما و روحانيان و ائمه جمعه و جماعات . براي جانبازي و مقابله با تهاجم روس آماده شدند. هنگامي كه خبر اين اتمام حجت به علماي بزرگ و مراجع تقليد و حوزه علميه نجف اشرف و كربلا رسيد. شور و حرارت مردم بيشتر شد. زيرا مراجع بزرگي مثل آيت الله آخوند ملامحمد كاظم خراساني و آيت الله شيخ عبدالله مازندراني و... فورا تصميم گرفتند خود را به ايران برسانند و از نزديك رهبري و فرماندهي دفاع عليه تجاوزات روس را برعهده بگيرند و اجازه ندهند دولت زبون و ذلت پذير آن زمان ايران عزت و شرف اسلامي و ميهني ايرانيان را لكه دار كند و اتمام حجت روسيه را بپذيرد. در پي اين تصميم عزتمندانه مراجع بزرگ شيعه به سرعت انبوهي از علما و روحانيان از نجف كربلا سامره و... به سوي ايران رهسپار شدند و در حالي كه هنوز بيش از دو ـ سه روز از اتمام حجت روسيه نگذشته بود شهرهاي كرمانشاه و... شاهد ورود روحانيان از عراق به ايران شد.
در اين زمان علما و روحانيان استفاده از اجناس و كالاهاي انگليسي و روسي را تحريم كردند همچنان كه واردات كالا از اين دو كشور را حرام اعلام نمودند. با پديد آمدن اين وضع شور و قيام مردم براي دفاع از عزت و شرف بعد ديگري به خود گرفت . مردم در تحريم كالاهاي روسي و انگليسي به قدري مصمم بودند كه حتي نوشيدن چاي را كه شديدا به آن عادت كرده بودند كنار گذاشتند. زيرا چاي و قند موجود در بازارهاي ايران توليد داخلي نبود و از روس و انگليس وارد مي شد. علاوه بر اين مردم تهران استفاده از راه آهن تهران ـ حضرت عبدالعظيم را كه تنها راه آهن در آن زمان بود تحريم كردند زيرا بخشي از سهام آن متعلق به روسيه بود. خلاصه اين كه قيام براي مقابله با تهاجمات روسيه به سرعت در تمام شهرهاي ايران گسترش يافت و ابعاد و جلوه هاي آن نيز چنان متعدد شد كه از تظاهرات خياباني تا تحريم كالاهاي روسي و ... را در برگرفت .
در همان حال كه در شهرهاي ايران شور و غوغا برپا بود و مردم براي رفتن به عرصه دفاع و جبهه نبرد لحظه شماري مي كردند و پي در پي آمادگي خود را اعلام مي نمودند شهرهاي مذهبي و شيعه نشين عراق نيز حال و هواي ديگري داشت . در اين شهرها علما و مراجع و روحانيان گروه گروه به سوي ايران حركت مي كردند و يا اين كه آماده حركت مي شدند. حتي مردم عادي و كسبه و كشاورزان و عشاير شيعه نيز با مشاهده اوضاع . آماده عزيمت شدند ولي مراجع بزرگ اعلام كردند كه فعلا آن ها عراق را ترك نكنند ولي در هر حال آماده و منتظر جهاد باشند.
آيت الله آخوند ملامحمدكاظم خراساني كه در صدر مراجع و علماي بزرگ قرار داشت مي دانست مردم ايران براي ورودش به اين سرزمين و به دست گرفتن رهبري دفاع لحظه شماري مي كنند. به همين سبب علماي نجف و سامرا و كربلا و كاظمين را براي حركت به سوي ايران متحد نمود و مقرر كردند كه همه علما شب چهارشنبه برابر با 21 ذيحجه 1329 ق در مسجد سهله حاضر شوند و در آن جا پس از دعا و توسل به حضرت ولي عصر(عج ) از طريق كربلا و كاظمين به سوي ايران حركت كنند. آيت الله ملاعبدالله مازندراني هم رهسپار بغداد شد تا امور مربوط به آن جا را عهده دار شوند و روحانيان و علما را براي عزيمت آماده نمايند.
براي حركت به سوي ايران علما و مراجع ذيل با هم متحد و يكصدا شده بودند : آيت الله آخوند محمدكاظم خراساني آيت الله ملاعبدالله مازندراني آيت الله ميرزا محمدتقي شيرازي آيت الله صدر آيت الله سيدمحمد كاشي آيت الله محمدعلي خوانساري آيت الله شريعت اصفهاني آيت الله سيدعلي تبريزي آيت الله شيخ محمدحسين قمشه اي آيت الله سيدمصطفي كاشاني آيت الله شيخ عبدالهادي بغدادي آيت الله آقارضا تبريزي و...
شب سه شنبه يعني همان شبي كه صبح آن قرار بود آيت الله آخوند ملامحمد كاظم خراساني به سوي سهله حركت كند جمعي از علما را به حضور طلبيد و سفارش هاي لازم را كرد ودستور داد اسباب و وسايل سفر را به سوي سهله حركت دهند.
بعد از آن كه خبر حركت قطعي مرجع بزرگ شيعه به سوي ايران در همه جا پخش شد استعمار روس و انگليس در وحشت افتاد و اين دو ابرقدرت آن زمان در موضع انفعالي قرار گرفتند. به همين دليل همه امكانات امنيتي و جاسوسي خود را بسيج كردند تا به نحوي مانع حركت آيت الله آخوند محمدكاظم خراساني شوند زيرا يقين حاصل كرده بودند كه اگر اين مرجع بزرگ وارد ايران شود. براي استعمار روس و انگليس چيزي غير از شكست خفت و ذلت باقي نخواهد ماند. به تعبير آيت الله آقانجفي قوچاني مسلم شده بود كه با حضور آيت الله آخوند ملامحمدكاظم خراساني در ايران دوره تفاخر و دست اندازي و به خود نازي غرب و فرنگ به پايان خواهد رسيد و عصر تفاخر و مباهات شرق اسلامي فرا خواهد رسيد.
خلاصه اين كه تا نيمه هاي شب شب سه شنبه (شب حركت به سوي سهله ) حال آيت الله محمدكاظم خراساني كاملا طبيعي بود و هيچ مشكلي در جسم و روح ايشان مشاهده نمي شد. حتي ايشان در آن شب تهجد و اعمال بعد از نيمه هاي شب را نيز به خوبي انجام دادند. اما در ساعت هاي بعد از نيمه شب حال مرجع بزرگ شيعه ناگهان دگرگون شد و وضعيت بحراني در احوال ايشان بروز كرد. نزديكان آيت الله محمدكاظم خراساني با پيش آمدن اين وضع از ايشان خواستند حركت به سوي ايران را به تاخير اندازد ولي آن مرجع بزرگ نپذيرفتند و اظهار فرمودند : به هر نحوي كه ممكن است بايد حركت كنيم و نگذاريم از شور و حرارت جهاد عليه استعمار و متجاوزان كاسته شود.
اما ناگهان قلب مرجع بزرگ شيعه كه قلب همه شيعيان بود به هنگام طلوع فجر از تپش افتاد. باز هم به تعبير آيت الله آقانجفي قوچاني ناگهان هشتاد ميليون شيعه و بلكه ششصد كرور (سيصد ميليون ) مسلمان بي پدر شدند و پشت امت اسلام شكسته شد و هيبت اسلامي از دل كفار و متجاوزان بيرون آمد و...
در همان ساعت كه اين واقعه بسيار حزن انگيز اتفاق افتاد بسياري يقين كردند كه عوامل و جاسوسان استعمار آيت الله آخوند ملامحمدكاظم خراساني را مسموم كرده اند از حركت ايشان به سوي ايران و مبارزه بي امان با استعمار جلوگيري نمايند.
گرچه تكاپوي شورانگيز و عزتمند علما و روحانيون و مردم متدين ايران و عراق براي مقابله با تهديدات و تهاجمات استعمار روس بخش عمده اي از روند قيام عمومي اقشار مختلف مردم را در معرض انظار جهانيان قرار داده بود ولي اين قيام به همين حد محدود نبود و در مجلس شورا نيز روحانيان و نمايندگان متعهد و متدين شور و غوغايي به پا كردند. استعمار روس و انگليس اصلا انتظار نداشتند مجلس شورا نيز به محلي براي مقابله با اتمام حجت روس تبديل شود زيرا گمان آن ها اين بود كه مجلس شوراي مشروطه مظهر تمام عيار و اساسي ترين نهادي است كه طبق الگوي حكومتي غرب در ايران پديد آمده است و بعد از شهادت آيت الله شيخ فضل الله نوري و انتخاب نمايندگان جديد مجلس ميزان غرب گرايي و پذيرش ذلت در برابر غرب و استعمار بيش از مجلس اول است و طبيعتا عناصر غرب گراي مجلس دوم به راحتي مي توانند مجلس را نيز با دولت در پذيرش اتمام حجت 48 ساعته روس همراه كنند . اما اين واقعه بر خلاف انتظار روس و انگليس اتفاق نيفتاد و روحانيان مجلس و معدودي از افراد و متدين و متعهدي كه در مجلس حضور داشتند. با نطق هاي آتشين خود توانستند زمام مجلس را به دست بگيرند و اجازه تصويب و موافقت مجلس با اتمام حجت روس را ندهند. در اين زمان روحانيان بزرگي مثل آيت الله مدرس و شيخ محمد خياباني و... با استواري به پا خاستند و با پذيرش ذلت مخالفت كردند. نطق ها و تكاپوهاي شيخ محمدخياباني و آيت الله مدرس و ... چنان مهيب و مستدل و حساب شده بود كه فضاي مجلس دگرگون شد و نمايندگان غرب گرا مجبور به سكون و سكوت شدند و برخي نمايندگان ديگر نيز احساس غيرت كردند و يا اين كه از جان و وجهه و آبروي خود در ميان مردم ترسيدند و خود را مخالف پذيرش اتمام حجت روس وانمود كردند.
مورگان شوستر كه در آن زمان شاهد ماجرا بوده است در بخشي از كتاب خود درباره تاثيرگذاري نطق روحانيان مجلس بر ديگر نمايندگان چنين مي نويسد :
صمصام السلطنه كه رئيس الوزرا بود با ايراد نطقي از نمايندگان مجلس خواست به دولت اختيارات تمام و كامل بدهند تا اتمام حجت روس را بپذيرد. اين نطق در سكوتي مرگبار ايراد شد. پس از پايان نطق صمصام السلطنه همچنان سكوت و بهت بر 76 نفر از نمايندگان حاكم بود . نمايندگاني كه از پير و جوان و پزشك و تاجر و شاهزادگان و اشراف تشكيل شده بود و همه آنها از ترس مثل چوب خشك شده بودند. در اين لحظه ناگهان يك روحاني و يك عالم محترم اسلامي برخاست و طي نطقي گفت : « شايد مشيت خداوند بر اين قرار گرفته است كه آزادي و استقلال را به زور از ما بگيرند ولي سزاوار نيست ما با دست خودمان اين امر را امضا كنيم و سند ذلت خودمان را تصويب كنيم » اين موضوع سبب شد ديگران هم جرات پيدا كنند و نطق هايي در رد اتمام حجت روس ايراد نمايند.
خلاصه اين كه اقليت با ايمان و مصمم مجلس توانستند اكثريت را تحت تاثير قرار دهند و پس از نبرد پارلماني شورانگيز كاري كنند كه مجلس به دولت پاسخ رد بدهد و اتمام حجت روس را نپذيرد. البته اين اقدام مجلس فقط مرهون تلاشهاي درون مجلس نبود بلكه فضاي عمومي جامعه و اظهارات و دستورات صريح مراجع بزرگ و تظاهرات پي در پي مردم عليه اتمام حجت روس نيز در اين اقدام مجلس بي تاثير نبود. فشار عمومي مردم به مجلس تا حدي بود كه حتي زنها نيز در گروه هاي بزرگي كه صدها نفر را شامل مي شد در حياط و كنار مجلس اجتماع مي كردند و با اصرار از رئيس مجلس و نمايندگان مي خواستند زير بار ذلت نروند و به دولت اجازه پذيرش اتمام حجت روس را ندهند. نوشته اند در يكي از آن روزهايي كه در مجلس بحث اتمام حجت روسيه در جريان بود صدها تن از زنان در حالي كه چادر به سر داشتند و كاملا خود را پوشانده بودند به مجلس شورا رفتند و با تهديد از نمايندگان خواستند به دولت اجازه پذيرش اتمام حجت روسيه را ندهند.
با مطرح شدن اتمام حجت روسيه و همدستي انگليسي در اين موضوع كالا و اجناس روس و انگليس چنان تحريم شد كه مردم از خوردن چاي نيز خودداري كردند و فرمان علما را با دقت اجرا نمودند. حتي استفاده از راه آهن حضرت عبدالعظيم نيز تحريم شد. از سوي ديگر صدها تن از زنان محجبه تهراني مجلس را محاصره كردند و به نمايندگان هشدار دادند كه زير بار ذلت نروند و اتمام حجت را نپذيرند.
زماني كه تكاپوي شديد علما و مردم مومن ايران براي مقابله با تهاجم استعمار اوج گرفت و آمادگي دفاعي جامعه به حد بسيار بالايي رسيد غرب گرايان و دولت مرعوب آن زمان به جاي آن كه از آمادگي و شور عمومي مردم در جهت عزت و استقلال كشور استفاده كنند با استعمارگران همدست و همنوا شدند و ضمن پذيرش ذلت اتمام حجت روسيه به مبارزه با افراد و كانون هاي ضداستعماري جامعه پرداختند.
بعد از آن كه روسيه تزاري به ايران اتمام حجت 48 ساعته داد همه مردم و روحانيان و علماي بزرگ شيعه در ايران و عراق به پا خاستند و ايران يكپارچه شور و قيام عليه استعمار شد. در همان حال كه بزرگاني مثل آيت الله مدرس و شيخ محمد خياباني در مجلس به قيام و تشجيع نمايندگان پرداختند مراجعي مثل آيت الله آخوند ملامحمدكاظم خراساني آيت الله شيخ عبدالله مازندراني و... نيز موضوع عزيمت به ايران و حضور در عرصه نبرد با استعمار را فورا پي گيري كردند .
مورگان شوستر : در حالي كه 76 نماينده مجلس از ترس مثل چوب خشك شده بودند ناگهان يك روحاني و عالم محترم اسلامي برخاست و خطاب به نمايندگان گفت : « شايد مشيت خداوند بر اين قرار گرفته است كه آزادي و استقلال را به زور از ما بگيرند ولي اين سزاوار نيست ما با دست خودمان اين امر را امضا كنيم و سند ذلت خودمان را تصويب نماييم . » اين سخن كوتاه جرات عجيبي به مجلس داد تا اتمام حجت روسيه را رد كند.