در قسمتهاي گذشته به معرفي مساجد امامزاده ها و آثار و بناهاي تاريخي استان آذربايجان غربي پرداختيم . اينك در آخرين قسمت به معرفي كليساهاي تاريخي اين منطقه باستاني كه از اهميت جهاني برخوردارند مي پردازيم .

كليساهاي آذربايجانغربي
اروميه ـ خبرنگار روزنامه جمهوري اسلامي : مسيحيان ايران كه در بيشتر شهرها و قصبات به صورت اجتماعي و فردي زندگي مي كنند داراي صدها كليسا و يا نمازخانه در سطح كشور با چند كليساي بزرگ و دير هستند در حال حاضر در ايران چهار دير وجود دارد. دو دير در آذربايجان و دو دير ديگر در اصفهان . لازم به ذكر است كه قبلا در ايران هفت دير وجود داشته كه تعدادي از آنها طي وقايع مختلف تاريخي از بين رفته اند. كليساي بزرگ استپانوس مقدس و تادئوس مقدس از جمله مهمترين كليساهاي ايران هستند كه هم اكنون نيز طي مراسم خاصي به مدت دو روز مراسم مذهبي در آنها برگزار مي شود. به غير از كليساهاي بزرگ ياد شده در سطح آذربايجان تعداد زيادي كليسا يا نماز خانه موجود است واز جمله مهمترين كليساهايي كه طي سالهاي اخير به همت مسئولين سازمان ميراث فرهنگي و مساعدت شوراي خليفه گري ارامنه و همچنين مسيحيان خارج از كشور مورد مرمت و يا بازسازي قرار گرفته اند مي توان به كليساهاي زرزر (چالدران ) قويس (خوي ) قره باغ (اروميه ) و گلپرچين (اروميه ) اشاره كرد.

كليساي طاطائوس مقدس (قره كليسا)
اين كليسا در شمال شرقي دشت چالدران و در كنار روستاي كليسا كندي واقع شده است . اين كليسا بر روي آرامگاه طاطائوس مقدس از مبشرين مسيحيت ساخته شده است . كليسا در اوايل قرن 14 ميلادي در اثر زلزله ويران و در سال 1319 ميلادي بازسازي شده و در زمان عباس ميرزا ساختمان سفيد رنگ به بخش قديمي (سياه رنگ ) الحاق گرديد. اين كليسا تماما از سنگهاي تراش دار و حجاري ساخته شده است . در مرداد ماه هر سال زائران ارمني براي اجراي مراسم مذهبي در اين كليسا گردهم مي آيند.

كليساي مهلذان خوي
در 10 كيلومتري جاده آسفالته خوي ـ ايواوغلي در روستايي به همين نام واقع شده است . كليسا متعلق به دوره صفويه بوده و مصالح به كار رفته در ديوارها از نوع قلوه سنگهاي نامنظم در ابعاد مختلف است . دور قوسها و گنبد مركزي با آجركار شده و گنبد مركزي و روشني بخش بنا مي باشد. محراب كليسا در ضلع شمالي بنا قرار دارد كه بر روي اندود گچ نقوش اسليمي و تصاوير مقدسين مسيحي به صورت رنگي ترسيم شده است .

كليساي مريم مقدس (زورزور)
اين كليسا در نزديكي روستاي بارون از بخش چالدران واقع شده و تاريخ بناي آن بين سالهاي 14 ـ1315 ميلادي توسط اسقف اعظم كليساي كاكائوس مقدس بنام ذكريا است .

اين كليسا يكي از مراكز مهم ديني و فرهنگي بود كه زير نظر عالي جناب هوانس يرز نقاش معروف به زورزورتسي اداره مي شد . در سال 1367 با احداث سد بارون و خطر غرق آن در آبهاي سد عمليات جابجايي به محل ديگري با ارتفاع حدود 110 متر و به فاصله 600 متري بر روي يك بر آمدگي صخره اي انجام گرفت .
كليساي قريس خوي

اين بنادر 40 كيلو متري جاده آسفالته خوي فيرورق چالدران در روستايي به همين نام واقع شده و قدمت آن به دوره ايلخاني مغول مي رسد. مصالح عمده به كار رفته در اين بنا سنگ حجاري شده و سنگهاي لاشه با ملات ضخيم ساروج با دانه بندي درشت مي باشد. طاقهاي نگهدارنده با سنگهاي حجاري شده به سبك جناغي و گنبدهاي آن با سنگهاي لاشه كار شده و داراي چهار ستون سنگي يكپارچه به شكل هشت ضلعي و زير ستون سنگي و سرستونها به سبك دور يك است .
كليساي مارت خنه اروميه

اين كليسا در 45 كيلومتري شمال اروميه در روستاي جمال آباد بخش انزل واقع شده و متعلق به دوره ساساني است . مصالح بكار رفته در اين بنا از نوع سنگ لاشه و ملات آن ماسه و آهك است .
ورودي كوتاه و باريك دارد و سقف پوششي آن از نوع طاق گهواره اي مي باشد . كليسا از زمينهاي اطراف حدود 2 متر پايين تر واقع شده و داراي محرابي جالب با دو اطاق جانبي متصل به آن است . جبهه بيروني و داخلي آن به وسيله نوعي گچ مخصوص بصورت لايه ضخيمي بندكشي گرديده است .

كليساي سورپ سركيس خوي
اين كليسا در محله قديمي شهر خوي معروف به كهنه محله واقع شده و قدمت آن به قرن 12 ميلادي مي رسد . اين كليسا در جريان حوادث جنگ اول جهاني ويران شد و زلزله سال 1930 ميلادي نيز خساراتي به آن وارد نمود. بناي كليسا عبارتست از يك مكعب مستطيل به عرض 18 متر و طول 32 متر ارتفاع ديوارها از خارج حدود 5 متر است . ديوارهاي چهارگانه از سنگهاي تراش دار گندمي آهكي ساخته شده است . شيوه سنگ كاري بسيار دقيق و ماهرانه صورت گرفته است . از روي از اره بنا به بالا ديوارها با آجر كار شده و پوشش طاق گنبد نيز آجري است . در محراب بر روي اندود گچ نقوش اسليمي و تصاوير مذهبي نقاشي گرديده است .

كليساي هفتوان سلماس
اين كليسا در 3 كيلومتري جنوب شهر سلماس در داخل روستاي هفتوان واقع شده است . اين بنا در اثر زلزله سال 1930 ميلادي خسارات سنگيني ديد و پس از اين تاريخ بازسازي گرديده است . بنا تماما از سنگهاي سياه آذرين تراشدار و با دقت خاصي كار شده است . گنبد مركزي آن به صورت هرم 12 ترك بوده و بنا بر روي چهار ستون سنگيني قرار گرفته است . در جبهه ورودي بنا چندين كتيبه به خط ارمني در ديوار كار گذاشته شده كه بناي اوليه آن را به قرن 13 و 14 ميلادي مي رساند. در محوطه كليسا تعداد زيادي قبور اسقفها با نوشته هاي ارمني و نقوش مذهبي وجود دارد.

كليساي مارگيوكيس سلماس
اين كليسا در 6 كيلومتري غرب شهرستان سلماس در روستاي خسروآباد واقع شده است . بناي اوليه اين كليسا مربوط به دوره ساسانيان مي باشد. صليب مقدس حضرت مسيح كه توسط خسروپرويز ساساني از اورشليم آورده شده بود در اين كليسا نگهداري مي شد كه در زمان پوراندخت جزو هدايا به دربار قسطنطنيه در قبال برقراري صلح بين ايران و روم اهدا شد. كليساي مذكور كه تماما از سنگهاي سياه آذرين تراشدار و با دقت خاصي كار شده است داراي چهار ستون سنگي و طاق و گنبد بوده است و در اثر زلزله 1930 ميلادي به صورت نيمه ويرانه در آمده است . در جبهه جنوبي و سردر ورودي دو كتيبه به خط آرامي هنوز باقي است .

كليساي مارگيور كيس گلپاشين اروميه
اين كليسا در 8 كيلومتري شرق اروميه در روستاي گلپاشين قرار دارد. مصالح به كار رفته در اين بنا تماما آجرهاي چارگوش است كه برج ناقوس آن نيز به شيوه خاصي كار شده و از دور نظر هر بيننده اي را بخود جلب مي كند . اين كليسا در سال 1905 ميلادي بر بقاياي كليساي قديمي بنا شده است . سقف پوششي آن چوبي است و بر روي چهار ستون چوبي قرار گرفته است ولي پوشش بالاي محراب گنبد آجري است كه بر روي طاقهاي جناغي كار شده است .

كليساي قره باغ اروميه
اين كليسا در روستاي قره باغ بخش انزل اروميه واقع شده است . بنا تماما از سنگهاي لاشه اي و قلوه سنگ كار شده است . كتيبه اي به خط ارمني بر سردر اين بنا قرار دارد كه قدمت آن را به دوره ايلخانيان مي رساند. اين بنا بر روي چهار ستون چارگوش سنگي از نوع لاشه قرار گرفته و ملات به كار رفته در آن از نوع ماسه و آهك است كه از خارج و داخل كليه قسمت هاي بنا با اندود ضخيمي از نوع گچ بندكشي شده است . طاقهاي كليسا به فرم رومي و پوشش گنبدها نيز باقلوه سنگهاي ريز و درشت كار شده است . محراب به طرف شمال و در طرفين آن دو اطاقك قرار دارند.

كليساي ماردانيال اروميه
اين كليسا در 25 كيلومتري شمال اروميه و در 10 كيلومتري شرق روستاي آده بر بالاي يك تپه باستاني متعلق به هزاره اول قبل از ميلاد بر ساحل رودخانه نازلوچاي بنا شده است .

كليسا متعلق به دوره ساسانيان بوده و تماما از سنگهاي رسوبي گندمي رنگ ساخته شده اين بنا در جريان حوادث جنگ اول جهاني به صورت نيمه ويران در آمد و سقف پوششي آن كه به صورت طاق گهواره اي بوده ويران شده بود در سالهاي اخير توسط اهالي مرمت و بازسازي گرديده است . ورودي كوتاه و محرابي با پوششي گنبدي و نماي طاق رومي به آن ويژگي خاص داده است .
كليساي فنائي خوي

بنا از نوع قلوه سنگ و سنگ لاشه است . قوسهاي جناغي آن از آجر و پوشش گنبدها سنگي است . محراب آن به طرف شرق بوده و بر روي اين كليسا در حومه شهرستان خوي در روستايي به همين نام در ميان خانه هاي روستايي قرار گرفته است . اين كليسا از نظر معماري و نقوش ترسيمي در بخش محراب با بناي كليساي مهلذان هم خواني دارد و تعلق آن به دوره صفويه را تاييد مي كند. مصالح عمده بكار رفته در اندود گچ نقوش اسليمي (گل بوته ) كار شده است . طرفين محراب داراي مقرنس كاري است .
كليساي مار صبر يشوع اروميه
اين كليسا در 30 كيلومتري شمال اروميه در روستاي موشي آباد بر ساحل درياچه اروميه واقع شده است . اين كليسا در سال 1880 ميلادي به سبك كليساي مارگيوكيس سپر غان بنا شده است . اين بنا تماما با آجرهاي چهارگوش ساخته شده و داراي چهار ستون چوبي با اندود گچ بوده كه در سالهاي اخير برداشته شده و موجباب تزلزل بنا را نيز به همراه داشته است . محراب آن رو به مشرق روبروي ورودي اصلي به صورت چهار طبقه نمايي خاص به اين بنا مي دهد.
كليساي پطرو سوپولس اروميه
اين كليسا در 10 كيلومتري جاده آسفالته اروميه ـ بندر گلمانخانه واقع شده و قدمت آن به قرن هشتم ميلادي مي رسد كه توسط مربختيشوع از پزشكان معروف هارون الرشيد خليفه عباسي بنا شده است . مصالح به كار رفته در اين بنا تماما از نوع سنگ لاشه و قلوه سنگ نامنظم است كه با ملات ماسه و آهك كار شده و با نوعي گچ قسمت بيروني و داخلي آن به صورت لايه ضخيم اندود گرديده است . ورودي اين بنا به طرف جنوب و داراي مقرنس كاري زيبايي از نوع گچ بوده و سقف آن سنگي و به صورت طاق گهواره اي است .
كليساي مارگيوركيس اروميه
اين كليسا در 35 كيلومتري شمال اروميه در روستاي سپرغان قرار دارد و در ضلع جنوبي آن يك كليساي حضرت مريم و يك كليساي حضرت سركيس قرار گرفته اند. اين كليسا در سال 1873 ميلادي بر بقاياي كليسايي نيمه ويران مانده از دوره ايلخانان مغول توسط كشيش اوگين مراگل بنا شده است . ساختمان كليسا از آجرهاي چهارگوش بنا شده و داراي چهار ستون چوبي با اندود گچ و سقف چوبي است . محرابي نيم دايره با نماي رومي و برج ناقوس چهار طبقه در بالاي ورودي آن ويژگي خاصي به آن مي بخشد.
كليساي حضرت مريم اروميه
اين كليسا كهن ترين كليساي ايران است كه بناي اوليه آن به قرن اول ميلادي بر مي گردد. كليسا در مركز شهر اروميه در خيابان خيام قرار گرفته و در طي قرون بارها مرمت و بازسازي گرديده است . ساختمان موجود آن متعلق به دوره ساسانيان مي باشد و داراي طاقهاي جالب و قرينه سازي كاملا زيباست كه با معماري آتشكده هاي ساساني قابل مقايسه است . بنا قبلا تماما از سنگ بوده است و در طول زمان و در پي حوادث تغييراتي در مصالح آن صورت گرفته است . اساسي ترين تعميرات در سال 642 ميلادي از سوي يك شاهزاده خانم چيني صورت پذيرفته است و در بين سالهاي 1910 ـ 1900 از طرف هيات ارتدوكسي روسيه الحاقاتي انجام گرفته و آخرين بار در سال 1944 ميلادي از روي ازاره به بالا ديوارهاي خارجي با آجر كار شده و طاق و گنبد آن با شيرواني پوشش يافته است .
كليساي مارسركيس اروميه
اين كليسا در 5 كيلومتري جنوب شهر اروميه در روستاي كليسا كندي بر دامنه تپه ماهورهاي معروف به سير بنا گرديده است . بناي اين كليسا متعلق به نيمه اول قرن هفتم ميلادي بوده و ارتفاع آن از كف 7 متر ورودي كوتاه رو به شرق دارد و محراب آن رو به شمال است . اين بنا با سنگهاي لاشه اي محلي با ملات ضخيمي از ماسه و آهك ساخته شده است و داراي دوبخش جداگانه با ورودي واحد است . بخش نخست آن مارسركيس و بخش ديگر آن بنام مارباكوس است . در پشت بخش مارباكوس اطاقك كوچكي است كه گاهي ديوانگان و افراد رواني را با هدف بهبودي در آنجا نگهداري مي كنند.
كليساي ماريوحنا اروميه
اين كليسا در 24 كيلومتري شمال اروميه در داخل روستاي آده واقع شده و بناي موجود در سال 1280 شمسي بر بقاياي كليساي مانده از دوره ايلخانان مغول بنا شده است .
ساختمان كليسا با آجرهاي چهارگوشه به سبك كليساهاي سپرغان و موشي آباد ساخته شده و در داخل داراي چهارستون چوبي است كه سقف چوبي بر آنها قرار گرفته است . ورودي اين كليسا در ضلع غربي آن است كه بر بالاي آن برج ناقوس چهار طبقه قرار گرفته و منظره زيبايي به بنا بخشيده است .
كليساي مارتوما اروميه
اين كليسا در 30 كيلومتري غرب شهر اروميه در بخش ترگور روستاي بالولان واقع شده است و تاريخ بناي آن مربوط به دوره ساسانيان مي باشد. مصالح آن تماما از سنگهاي لاشه اي در ابعاد و اندازه هاي مختلف است كه با ملات ضخيمي از ماسه و آهك كار شده است . ورودي كوتاه دارد كه از خارج با سه پله به كف راه دارد ظاق پوششي آن با سنگهاي لاشه و قلوه سنگ به صورت گهواره اي ساخته شده و محراب آن رو به شمال با نماي طاق رومي ويژگي خاصي به اين بنا مي بخشد. در سمت شرق محراب اطاق تعمير قرار دارد كه به محراب و بخش اصلي بنا راه دارد.
كليساي ماريوحنا اروميه
اين كليسا بر بلندترين نقطه كوه مشرف بر روستاي گويلان در 40 كيلومتري شمال اروميه ساخته شده است . اين بنا از سنگهاي محلي ساخته شده ورودي كوتاه و تنگ دارد كه انسان به زحمت وارد بنا مي شود. اين كليسا متعلق به دوره ساسانيان است . محراب آن رو به شرق و ورودي آن رو به جنوب است . از اين مكان فقط به عنوان زيارتگاه و اعتكاف راهبان روستاهاي همجوار استفاده مي گرديد. ابعاد بنا كوچك ارتفاع آن كم و محرابي محقر دارد.
كليساي حضرت مريم ـ موانا اروميه
اين كليسا در 32 كيلو متري غرب اروميه در بخش ترگور در روستاي موانا قرار دارد. ديوارهاي جانبي كليسا با سنگهاي لاشه تراشدار و منظم ساخته شده از ازاره به بالا و طاق پوششي آن با آجرهاي چهارگوش به طرز زيبايي ساخته شده است . ديوارهاي جنوبي و شمالي با طاق نماهايي به عمق 30 سانتي متر به داخل بنا را حالت خاصي بخشيده اند. محراب آن با دو پله از كف بنا جدا مي شود و داراي نمايي رومي مي باشد. كتيبه اي به خط آرامي در ضلع شمالي تاريخ بناي آن را به سال 1879 ميلادي مي رساند .
كنيسه كليميان
اين بنا در محله نجاران روبروي شيره پزخانه در كنار بازار قديمي شهر اروميه واقع شده و تنها كنيسه استان آذربايجانغربي محسوب مي شود. كنيسه مذكور با آجرهاي چهارگوش و سقف پوششي آن از چوب ساخته شده است كه در قسمت مركزي آن در ميان چهار ستون چوبي محراب مربع شكل با دو پله از كف بنا بالاتر قرار گرفته است .