گياهان به خصوص درخت نزد ايرانيان سنبل طراوت و آرامش و زيبايي بود. به دستور بسياري از فرمانروايان داخل قصرها را با گل و درختان مصنوعي تزئين مي نمودند. در دوران هخامنشي نيز تا قبل از تاخت و تاز اسكندر نمونه هايي از باغ ها را داريم كه قابل توجه هستند.
در آئين ايرانيان آب مانند گياه از عناصر مقدس و مورد پرستش بوده و ايزد يا فرشته خاصي به نام ناهيد يا آناهيتا براي نگهداري و حفظ آب داشته اند. پرستش يك عنصر معمولا نشانه ي نياز مردم به آن عنصر بوده و در دوران بعد نيز منسوخ نشده است . منظور از اين نياز نياز معنوي و نيازهاي مادي است .
آب اساسي ترين وسيله ايجاد باغ در ايران است . بنابراين منبع آن در اين زمينه حائز اهميت حياتي است .
يكي از مشخصه هاي مهم باغ ايراني تمايل زياد به نمايش آب در آن است . چگونگي استفاده از آب در باغ ايراني به شيب زمين بستگي دارد. اگر باغ مسطح باشد آب نماها خيلي كم شيب هستند و اگر شيب باغ زياد باشد آب نماها به صورت آبشارهاي كوچكي خودنمايي مي كنند. در اين موارد از سنگ مرمر « سينه كبكي » استفاده مي كنند كه آب را بيشتر نمايش دهد. تراش سنگ در سينه كبكي مثل موج آب است و سبب زيبايي بيشتر آن مي شود.
در كل در باغ هاي ايراني بيشترين استفاده از صداي آب تصاوير زيبايي ناشي از حركت آن و انعكاس نور مي شده است .
باغ هاي ادوار مختلف تاريخ ايران كه به باغ هاي تيموري باغ هاي صفوي يا شاه عباسي باغ هاي قاجار و باغ هاي سلطنتي تهران تقسيم بندي شده است .
نمونه هايي از باغ هاي ايران
1 ـ باغ ارم
2 ـ باغ دلگشا
3 ـ باغ فين كاشان
4 ـ باغ شمال تبريز
5 ـ باغ شاگلي تبريز
در كتب تاريخي جديد يزد نام 30 باغ به ميان آمده ولي متاسفانه اكنون بجز تعداد بسيار اندكي از آنها و تعدادي نيز به صورت صرفا نام باغ بر روي محلات چيزي نمانده است .
1 ـ باغ گلشن طبس
2 ـ باغ حافظي (طزرجان )
3 ـ باغ قصر آئينه
4 ـ باغ حجت آباد وزير
5 ـ باغ پهلوان پور مهريز

6 ـ باغ صدري تفت
باغ دولت آباد از نمونه باغ هاي بزرگ ايران و در رديف باغ فين كاشان و باغ شاهزاده ي ماهان است كه در سال 1160 هجري قمري (دوره زنديه ) بنا گرديده است . بادگير مرتفع و زيباي آن بلندترين بادگير شناسايي شده تاكنون مي باشد و عمارت هشتي آن داراي كاربندي وارسي هاي زيبايي است .
اين باغ بزرگ يكي از بنيادها و آباداني هاي محمدتقي خان مشهور به خان بزرگ سرسلسله خاندان خوانين يزد و مرد مقتدر عهد خويش است .
خان مذكور ابتدا قناتي با نام دولت آباد ايجاد كرد و سپس از آب آن قنات باغ دولت آباد را بوجود آورد.
عناصر تشكيل دهنده باغ دولت آباد عبارتند از چند دست عمارت شامل : عمارت تالار آئينه عمارت سردر عمارت بهشت آئين عمارت بادگير عمارت حرمخانه يا حرمسرا عمارت تهراني عمارت مستخدمين يا خانه ي خدم و حشم و آشپزخانه ها ديوان خانه به شكل مثمن ساباط آب انبار درشكه خانه اصطبل تابستانه و زمستانه و همچنين داراي قنات حوض ها و جداول آب متعدد در فضاي باغ است .
مساحت كل عرصه و اعيان اين باغ كه محصور است حدود 40000 متر مربع است . چند هكتار زمين نيز در ضلع غربي باغ به عنوان موقوفات باغ دولت آباد مي باشد.
قنات تاريخي عظيم و مهم دولت آباد با قدمتي بيش از دويست سال از احداث پنج رشته قنات تشكيل شده و از ارتفاعات مهريز سرچشمه مي گرفته و پس از مشروب نمودن بخشي از اراضي مهريز و به كار انداختن چند آسياب آبي و پس از طي بيش از 50 كيلومتر به يزد مي رسيده و آبادي هايي چند در اطراف يزد چون آبشاهي خرمشاه و باغ دولت آباد را آبياري مي كرده است . اما اين باغ در حال حاضر توسط چاه نيمه عميق مجاور باغ آبياري مي شود.
از مصالح شاخصي كه در بناهاي اين باغ استفاده شده سنگ مرمر است كه تماما از شهرمراغه آورده شده است . در اين امر جاي تعجب است زيرا سنگ مرمر يزد خود مرغوب بوده و هميشه شهرت داشته است .
در سندهاي مختلف مساحت زمينهاي باغ را 2000 جريب گفته اند .
هندسه زمين باغ به صورت يك مستطيل كشيده است كه تناسباتي معادل يك دوم دارد.
آب در باغ دولت آباد نيز خود را شديدا مطرح مي كند. معمار با بازي وصف ناپذيري بارها آب را به درون زمين برده و بيرون آورده است ابتدا آب را در زير بادگير در يك حوض يكپارچه فرو برده كه مي جوشد و از آن بالا مي آيد بعد از آن آب وارد حوض در وسط هشتي مي شود و از وسط هشتي به سه حوض كشيده ي دراز در سه شاهنشين مي رود.
در مقابل ارسي اتاق ها سه سينه كبكي وجود دارد. اين سينه كبكي به شكلي تراشيده مي شده اند كه موج ايجاد كرده و باعث بهتر نشان دادن آب در زمان كمبود آن مي شوند آب از هر سينه كبكي وارد يك حوض شده و از آنجا در جوي هايي در دو طرف ميان كرت جاري و به سر در مي رسيد وگاه آب در اين مرحله وارد آبگرداني زيبا مي شد. بعد از آن آب از زير سر در عمارت بيرون رفته و به يك استخر بزرگ 12 ضلعي مي رسيد و پس از آن به سه استخر بزرگ در سه طرف استخر اول رسيده از آنجا به خيابان ها و آبادي ها و سپس به مزارع مي رسيده است .
مولف جامع جعفري ذيل عنوان « ذكر قنات مباركه دولت آباد و ايراد وقفنامه آن از منشئات عالم رباني آقاسيد احمد اردكاني ... » و پس از عبارت پردازي هاي زياد مي نويسد :
... در زمينه آبشاهي ربع از قنات دولت آباد را مفروز نموده و به اولاد فرخنده نهاد خود بخشيده اند و سه ربع ديگر را به حومه آورده ربعي از آن سه ربع را به ضميمه باغ دولت آباد كه نيز ابنيه آن بزرگوارست با اراضي تابعه باغ مزبور وقف بر چهارده معصوم فرموده اند كه متولي شرعي آن (نام متولي را از نسخه ي خطي زدوده اند)...
باغ دولت آباد پس از محمدتقي خان رو به ويراني رفت و اگر چه دوباره مورد مرمت قرار گرفت ولي هيچگاه به روزگاران آباداني و دلگشايي عهد خان بزرگ نرسيد.
عمارت باغ عبارت است از عمارت بيروني كه در طرف شرق واقع و داراي حوضخانه و بادگير بلندي است . عمارت واقع در جهت غربي اندروني و عمارت سر در ايوان خانه بوده است . بادگير باغ دولت آباد كه به شكل منشوري ساخته شده است با ارتفاع 23 متر و 80 سانتيمتر مرتفع ترين بادگيري است كه تا به حال شناخته شده است .
باغ دولت آباد يزد در تاريخ 1346 12 23 به شماره ي 774 در رديف آثار ملي كشور قرار گرفته است .

با تشكر از گردآورندگان مهديه جمشيدي ـ عليرضا دهقاني