بحران آذربايجان
58
جمعه 24 اسفند
راديو مسكو ابلاغيه منتشره در آمريكا را داير بر حركت قشون روس در ايران از تبريز به طرف طهران و هم چنين حركت به طرف سرحدات غربي ايران را تكذيب نمود. از آن طرف هم آمريكا ادعا مي كند كه اطلاعات تازه در تاييد خبرهاي سابق دريافت نموده است تا قول كدام يك صحيح باشند. رئيس جمهور آمريكا اظهار داشته است كه اوضاع به آن وخامت هم نيست كه تصور مي شود. حل اختلافات با مذاكره ممكن است . مستر بوين در مجلس مبعوثان نطق مبسوطي راجع به ايران ادا نموده و در آن از رفتار روس ها در ايران اظهار تاسف كرده و گفته است كه از من تحقيق مي نمايند كه انگليس سربازان خود را كه از ايران بيرون برده است . حالا كه روس ها به وعده خود وفا نمي كنند دوباره به خاك ايران وارد مي نمايند يا نه جواب اين است كه خير و در اين خصوص مذاكره هم به عمل نيامده است .
از اوضاع آذربايجان و وضع حكومت ملي اطلاعات مبسوطي ندارم و طريقي هم براي اطلاع كسب نمودن ندارم . با وجود اين يك مساله واضح است و آن اين است كه در اثر حوادث اخير از قبيل مراجعت بدون تحصيل نتيجه قوام السلطنه از مسكو و اغتشاشات طهران و خبر تقويت يافتن مجدد سپاه روس اميدواري طرفداران دولت مركزي نقصان يافته است و به اصطلاح در جبهه ارتجاع شكست ظاهر گرديده است . آثار آن در بازار هم نمودار شده چك هاي حواله به بانك ملي را از هر كسي كه حساب جاري از سابق با بانك ملي داشت با نزول توماني پنج شاهي يا شش شاهي مي خريدند. حالا نزول توماني شانزده شاهي است . مثل اينكه بازار از اين احتمال كه قوام السلطنه تبريز را پس گرفت و حساب مردم را پرداخت نمايد قدري مايوس شده است . اساسا بازار تبريز يك ميزان صحيحي براي تنزل و ترقي اشيا و امتعه ندارد. گاهي بعضي تنزل و ترقي در بازار تبريز ديده شده است كه خالي از غرابت نبوده و مبتني بر تصورات واهيه بوده است . در اواسط جنگ اخير راديو خبر داد كه طياره هاي ژاپون به كلكته بومب انداخته اند. فوري قيمت چاي در بازار ترقي فاحش نمود و تا يك ماه ادامه داشت .
در همه جاي دنيا حوادث سياسي و نظامي در قيمت اشيا و بورس ها اسباب تغيير مي شود اما در تبريز اين تغيير و تبديل ها از روي حدس هاي عوامانه بلكه كودكانه و مضحك به عمل مي آيد. ممكن است نشر قبوض خزانه و امتيازاتي كه حكومت ملي بر آن قائل است دوباره اسباب پايين رفتن نرخ نزول چك هاي حواله حساب هاي جاري بشود.
شنبه 25 اسفند
اخبار راجع به ايران به قدري زياد است كه جمع نمودن آنها و يادداشت نمودن براي من غير ممكن است . از همه مهمتر و نوشته شدنش واجب تر خبر راديوي لندن است كه راديوي تركيه هم نقل نمود. اين خبر كه از آژانس رويتر رسيده است به لحاظ موضوع و تاثير فوري كه در محافل علاقه مند ايجاد نموده است از حدود يك خبر ساده تجاوز نموده و شكل يك حادثه به خود گرفته است ممكن است دنباله پيدا بكند. مخبر رويتر با سپهبد احمدي وزير جنگ ملاقات نموده مشاراليه به مخبر اظهار داشته است كه قواي روس نسبت به چندي قبل سه برابر شده است . عده ساخلو كرج چهار مقابل گشته راجع به سمنان و شاهرود و مشهد كه روس ها تخليه آنها را خبر داده بودند گفته است كه قسمتي از قشون از آنجاها خارج شده اند و آن عده از قواي ايران كه براي تحويل گرفتن اين شهرها فرستاده شده بودند به واسطه جلوگيري روس ها در گرمسار متوقف شده بودند. حالا به طهران خواسته شده اند. وزير جنگ همچنين گفته است كه با شاه ملاقات نمودم و شاه فرمود كه قضيه دوباره به شوراي امنيت عرض خواهد شد. وزير جنگ باز علاوه نمود كه تدابير لازمه اتخاذ شده است و قواي ايراني حاضر هستند. اگر روس ها بخواهند وارد طهران بشوند دفاع خواهند نمود.
راديوي طهران فورا يعني يكساعت و نيم بعد از نشر خبر به زبان فارسي تكذيب خبر را نشر نمود. اطلاع داد كه سپهبد امير احمدي وزير جنگ نامه به اداره راديو نوشته و بي اطلاعي خود را از مذاكره مزبور اظهار داشته است و اين خبر را تحريك آميز شمرده بود. مضمون نامه تقريبا از اين قرار است :
راديوي انگليس خبر داده است (1 ) كه من اظهار داشته ام قواي روس زيادتر شده است (2 ) و قضيه ايران به شوراي امنيت احاله خواهد شد(3 ) و اگر قشون روس به طهران بخواهد وارد شود قواي ايران مدافعه خواهند نمود. هر سه قضيه را تكذيب مي نمايم و به هيچ وجه اين مطالب را من نگفته ام . راديوي طهران اين تكذيب نامه را از شب گذشته هي تكرار مي كند و شايد تا سه چهار دفعه ديگر هم تكرار بكند. حالا ما كدام يك از اينها را راست بدانيم و كدام يك را از مطالبي كه براي بعضي اغراض سياسي گفته مي شود كه فقط مصلحت در انشاي آن باشد بدانيم . از اين حيث چندان فرق نمي كند كه اين اخبار و تكذيب يك قضيه ساده خبر ودرست نبودن آن نبايد باشد. در زير كاسه نيم كاسه است .
راجع بازديد قشون روس در ايران روس ها مكررا تكذيب مي نمايند. انگليسيها و آمريكايي ها هم مكررا اثبات مي نمايند. خبر رسيده است كه چهار ميليون كاميون پر از سربازان روس با چند كاميون مهمات در چند ميلي جنوب غربي طهران ديده شده اند. راديوي آنكارا اطلاع مي دهد كه قشون روس از تبريز به سه سمت مختلف حركت نموده است : .1 خوي .2 مراغه و مياندوآب 3 . ميانه كه با راه آهن اش به طهران مرتبط است .
از طهران اطلاع مي رسد كه اهالي بناي مهاجرت به طرف جنوب گذاشته اند. قهوه خانه ها در طهران كه هميشه ازدحام مي شد حالا خالي است . شاه براي حضور در اجتماع جوانان ورزشكار ايران در اصفهان كه براي ورزش در آنجا حاضر خواهند بود به اصفهان مسافرت خواهد نمود. به عقيده محافل سياسي آمريكا حركات اخير روس ها در ايران يك اهميت شامل تري را دربردارد. تركيه و عراق در معرض تهديد واقع است و در اين ميان اسم معاون نفت موصل هم برده مي شود. اين قضاياي اخير كه در ايران اتفاق افتاده است مصري ها هم تشويش و نگراني انداخته است و به نظر مي آيد كه در جريان مذاكرات آينده انگليس و مصر بي تاثير نباشد.
در جواب يادداشت آمريكا به دولت روس درباره بيرون نبردن قواي خود از ايران روزنامه ايزوستيا ايراداتي به دولت آمريكا وارد نموده و در حقيقت جواب نقض داده است . يكي از آنها اين است كه آمريكا در جزيره كوبا مركز دريايي دارد و قشون آمريكا در مصر است . آمريكا مراكز هوايي در درياها تاسيس مي نمايد و قشون زياد مي گيرد. آمريكايي ها از مندرجات اين روزنامه حدس مي زنند كه دولت روس به ايرادهاي آمريكا با ايراد نمودن جواب خواهد داد.
دولت ملي آذربايجان اعلان نموده است كه هر كس راديو و ماشين تحرير دارد بايد براي تجديد جواز به اداره نظميه مراجعه نمايد والا راديو و ماشين او ضبط خواهد شد. خرازي ( ) يكي از مامورين با نفوذ نظميه اظهار نموده است : اين قرار براي كنترل ماشين هاي تحرير است و راديو طردا للباب ذكر شده است . و عمده اهميت دادن نظميه به ماشين تحرير از آن جهت است كه از نشر شب نامه ها كه اخيرا چند دفعه منتشر شده است جلوگيري نمايند. اين شب نامه ها كه ناشر آنها تا حال كشف نشده است شبانه به ديوارها چسبانده شده اند و مضمون آن بدگويي بلكه فحش به رژيم فعلي و روساي حكومت از قبيل آقاي پيشه وري و بي ريا بود.
معلوم مي شود كه اين شب نامه ها دولت را خيلي متاثر نموده است . دليلش هم علاوه بر تعقيب ماشين هاي تحرير آن است كه چند نفر را به اتهام نشر شب نامه توقيف نموده و يك شب نگاه داشته مرخص نموده اند. از جمله اين اشخاص چند نفر از جوانان اردبيلي ها بودند. يكي هم پسر سكوچي بود كه همه شان بعد مرخص شدند.
دو سه روز قبل راديوي تركيه خبر داد كه در شيراز زلزله سختي واقع شده است و خرابي ها وارد شده است عده مقتولين معلوم نيست . زلزله تا بوشهر هم حس شده است . از راديوي طهران هيچ راجع به اين قضيه اطلاعي نرسيد از هيچ كس ديگر هم نشنيدم كه اين خبر را اخذ كرده باشد. كم كم براي خود من هم شك عارض شده است كه واقعا من اين خبر را از راديو شنيده ام يا در خواب ديده ام كه اين خبر را مي شنوم و الله اعلم .
قضيه ماليات بر عايدات هم هر كس را كه مبتلا مي شود ديگر تا آخرش نرسد ول كن معامله نيست . آقاي حاجي ميرزا خليل آقا مجتهد هم در اين زمينه ها گرفتاري دارد. از روي حسابي كه نموده اند تقريبا ده هزار تومان از ايشان ماليات مطالبه مي كنند. امروز صبح مرا دعوت نموده بودند كه اگر از رفقا كسي باشد كه با وزير ماليه ارتباط داشته باشد به توسط وي مطالب حقه و قانوني خود را شرح بدهد. من هم كسي را نمي شناختم كه با وزير چنان ارتباطي داشته باشد. علاوه بر اين وزير خودش هم چندان نفوذي در اين قسمت ها ندارد. عمدتا نفوذ در كوميسيون تشخيص عايدات است كه در كوميسيون هم از همه با نفوذتر حاجي زين العابدين رحيم زاده باكوچي است . بعضي ها هم سختي گيري ها را به او نسبت مي دهند. گويا با وجود سخت گيري آدم بد و بي حساب نيست . چون من شخصا با دكتر نجمي كه برادر زن رحيم زاده است آشنايي سابق دارم . دكتر هم با وي همكار و رفيق هم است قرار گذاشتيم مشاراليه را ملاقات نموده و مطالب قانوني و حق آقاي حاجي ميرزا خليل آقا را به او شرح بدهيم تا از قضيه درست مطلع شده بعد از آن هر طور قانون و وجدان وي حكم مي كند عمل نمايد. مطالب را به دكتر اخوي خودم بيان نمودم . بنا شد با دكتر نجمي ملاقات و قرار قضيه را ترتيب بدهند.
روزنامه آذربايجان صورت قرايي را كه به تقسيم گذاشته شده است مرتبا نشر مي نمايد. شماره .... ده در شماره ... رسيده است . اول خالصه ها صورت مي شد. بعد خالصه هايي كه در زمان پهلوي فروخته شده بود صورت شد. حالا به آن ده هايي كه تقريبا هفتاد يا هشتاد سال قبل در زمان ناصرالدين شاه قاجار معامله شده است نوبت رسيده است . اين جور ده ها را خالصه انتقالي مي گفتند و مثل ساير املاك مابين مردم خريد و فروش مي شد. فقط تفاوتي كه با ساير املاك داشت اين بود كه ديواني املاك خالصه انتقالي خيلي سنگين بود. بعدها گويا در زمان مستشاري دفعه اول دكتر ميليسپو به موجب قانوني املاك خالصه انتقالي همگي باز خريد شد يعني اشخاص كه از آن خالصه هاي انتقالي در دستشان بود مبلغي به اقساط به دولت پرداخت نمودند و ملك خودشان را دوباره از دولت خريداري نمودند و اثرش آن شد كه ديواني خالصه انتقالي به حد املاك معمولي گرديد.
بعد در زمان پهلوي كه ماليات ارضي الغا شد تفاوتي در بين خالصه انتقالي و املاك معمولي محفوظ نگرديد. حال كه ده هايي را كه يك وقت خالصه انتقالي بوده و به همان عنوان به معرض تقسيم گذاشته شده است در حقيقت فقط اسما خالصه مي گويند با ساير ده ها ابدا فرقي ندارند از هشتاد سال به اين طرف با ارث و معامله دست به دست گرديده است فرق گذاشتن مابين خالصه هايي كه پهلوي در هفت هشت سال قبل فروخته است با ساير املاك اگرچه آن هم با عدالت چندان وفق نمي دهد ولي منطقي براي آن مي توان تصور نمود; ولي فرق گذاشتن مابين خالصه هاي انتقالي و املاك معمولي نه موافق عدالت و منطق است و نه هم با وضع فعلي عملي است ; مگر اين كه غرض دولت هم همين باشد و با اين مانور ساير املاك را هم به مورد تقسيم بگذارد.
در صورتي كه در شماره ديروز آذربايجان منتشر شده است نامهاي چند پارچه ده موجود بود كه با اقوام من يا به اشخاصي كه مي شناسم متعلق هستند. بعضي هستند كه غير از آن ملك هيچ ممر معاشي ندارند. بسياري از ده هاي همچون به نامهاي مستوفيانه نوشته بودند و با اسم معمولي فعلي ملك وفق ندارد. آنها را نشناختم كه كدامها هستند. اين تدبير كه ظاهرا براي جلب قلوب دهقانان اتخاذ شده است معاش يك جمعي را قطع و زندگاني آنها را كه از بين خواهد برد كه جاي خود دارد به موقع اجرا گذاشتن آن هم به مشكلاتي برخواهد خورد كه ممكن است نتايج ناگواري دربرداشته باشد و ممكن است كه اصول زراعت فعلي سكته بخورد و نقضاني در محصول زراعي حاصل بشود. آدم نمي داند كه اولياي امور فعلي از روي چه نقشه اي حركت مي كنند و به چه واسطه مي شود حرف حق را به سمع آنها رسانيد. هم وضع شخصي افراد محل خطر است و هم آتيه ملت به طور كلي تاريك و موجوديت ملي آن در معرض تهديد واقع است .
ابوالقاسم امروز به خوي محل ماموريت خود مراجعت نمود. قبلا با آقا شيخ موسي كياني نماينده خوي در مجلس آذربايجان ملاقات نموده بود.
