بحران آذربايجان
57
چهارشنبه 22 اسفند
اوضاع تاريك است . خبرهاي گوناگون از راديو مي رسد. اخباري هم در افواه شايع است كه به هيچ وجه اسباب اميدواري نيستند.
دولت آمريكا اطلاع داده است كه اطلاعاتي از مامورين خود مقيم ايران دريافت كرده است كه قشون روس از مراكز سابق خود به طرف طهران و به سمت سرحدات غربي ايران جلو رفته اند. باز راديو خبر داد كه قواي روس با هفتاد هزار نفر تقويت شده اند كه در ميان آنها سواره نظام و قواي موتوريزه هم بوده است . دولت روسيه به يادداشت هاي انگليس و آمريكا داير به ادامه اشغال ايران از طرف روس ها جوابي نداده است . به عقيده بعضي مطلعين اوضاع سياسي تاخير جواب روسيه بدين طريق تعليل مي شود كه در اول كار مي خواستند از قوام درخواست اقامت خودشان را در ايران تحصيل نمايند; لكن اين اميد با اعتراض رئيس الوزرا به عدم تخليه ايران در 2 مارس از بين رفت . حالا جواب نمي دهند تا در ايران حادثه جديدي پيش بياورند. آن وقت جواب بدهند كه به همين جهت قشون خودمان را از ايران بيرون نمي بريم .
اخباري كه از طهران مي رسد مشعر بر اين است كه آن حادثه جديده يا پيش آمده است يا در شرف پيش آمدن است . امروز صبح شنيدم كه كسروي معروف را در طهران كشته اند. گفته مي شد كه مسافري با طياره از طهران آمده است و نقل مي كرده است . به قيد احتياط قبول كردم . بعد از ظهر راديوي آنكارا خبر داد كه جمعيتي كه در جلو مجلس ازدحام نموده و تظاهر مي نمودند. چند نفر از نمايندگان مجلس را زخمي نموده اند. بعد از آن جمعيت رو به طرف عمارت عدليه آورده اند و در آنجا كسروي را كه مقالات بر عليه احزاب دست چپ مي نوشت به قتل رسانيده اند و تظاهرات خود را ادامه داده اعدام عباس خليلي مدير اقدام را كه اخيرا توقيف شده مي خواسته اند. گمان مي كنم حادثه جديده را كه منتظر بودند پيش بيايد اينك به مباركي پيش آمده است . كشته شدن كسروي را از راديوي طهران شنيده ام ; اما آثار صدق از خبر نمايان است . معلوم مي شود كه رشته واقعا سر دراز دارد. راديوي تركيه نيز از احتمال يك كودتا از طرف احزاب دست چپ بحث مي نمود و همچنين در بعضي محافل طهران از آن مي ترسند كه مبادا قوام السلطنه به تاسيس يك ديكتاتوري مبادرت نمايد كه اصطلاحا آن را حكومت يا رژيم توتاليتر مي گويند.
كمي بعد از ظهر آمدم به منزل ; مژده دادند كه ابوالقاسم مجتهدي برادر كوچك من كه رئيس عدليه خوي است آمده است . خيلي خوشوقت شدم . معلوم شد كه به دستور وزير عدليه ابوالقاسم از رياست عدليه خوي برداشته شده و به مدعي العمومي اروميه منصوب شده است . ابوالقاسم مدتي است كه در عدليه خوي ماموريت دارد و مدتي بود كه وي را نديده بودم . آمده است كه بلكه طوري بكند كه در ماموريت سابق خود ابقا بشود. از خوي متاهل شده است و آنجا به منزله وطن براي وي شده است . نقل مكان كردن در اين فصل كه هنوز زمستان بسر نرسيده است مشكل است . علاوه بر اينكه اصلا مسافرت به اروميه هم با اين وضع چندان تعريفي ندارد.
پنج شنبه 23 اسفند
مساله ايران در درجه اول از اهميت در ميان مسائل سياسي بين المللي قرار گرفته است . شوراي امنيت چهار روز به جهت بدي هوا به تاخير افتاده و قرار شده است كه روز بيست و پنجم مارس در نيويورك مفتوح بشود و احتمال دارد كه خود مستر بوين نمايندگي انگليس را به عهده بگيرد. چون مساله ايران در شورا مطرح خواهد شد; قبلا اظهار شده بود كه مستر بوين شخصا حاضر نخواهد شد. نمايندگي انگليس به عهده يك مامور مخصوص محول خواهد شد. حالا اين تغيير رويه براي خاطر ايران اهميت مساله ايران را به طور وضوح ثابت مي كند.
مستر روتان 1 ! رئيس جمهوري آمريكا با مستر برنس وزير امورخارجه آمريكا درباره ايران به مذاكره پرداخته اند. سفير كبير ايران در واشنگتون به وزارت امورخارجه آمريكا رفته و با وزير امورخارجه ملاقات نموده است . سفير اظهار كرده است كه با آمدن قواي جديد روس جنگ اعصاب را روس ها از حد گذرانيده اند. روس ها فعلا ايران را در تحت فشار نظامي قرار داده اند. باز هم سفير گفته است كه مساله ايران در شوراي امنيت مطرح خواهد شد. راديوي تركيه از لندن خبر مي دهد كه آن كودتا كه وقوع آن انتظار مي رفت ممكن است با تغيير رژيم بدون خونريزي به عمل بيايد. زياد شدن قشون روس در ايران به نظر بعضي جرايد انگليس با قضيه قارص و آردهال و كليتا روابط ترك و روس مدخليت دارد.
اينها قسمتي از مطالبي است كه از راديوها شنيدم و بسياري ديگر از از اين قبيل مطالب را نتوانسته ام اخذ بكنم . از اوضاع طهران به واسطه نيامدن روزنامه ها و سياست مخصوص راديوي طهران درخصوص نشر اخبار اطلاع مهمي ندارم . فقط از راديوهاي خارجي بعضي اطلاعات راجع به وضع فعلي طهران و حكومت ايران جسته جسته مي رسد. آقاي قوام السلطنه اظهار داشته است كه از حركت سپاهيان روس اطلاعي ندارم و فقط بعضي شايعات در آن خصوص شنيده ام . وي اعتراف نموده است كه فعلا مذاكراتي مابين ايران و روس جريان نمي كند.
راجع به حوادث روز سه شنبه راديوي طهران چيزي اظهار ننمود. معلوم نشد كه قضيه قتل كسروي صحت دارد يا نه ; باز راديوي تركيه خبر داد كه در آن قضيه هشت نفر از نمايندگان مجلس زخمي و يك نفر روزنامه نويس مقتول شده است . ابوالقاسم احتمال مي دهد كه مقتول كسروي نبوده بلكه مدير روزنامه كسري بوده باشد. اين روزنامه از جرايد دست راست و مخالف جدي توده بود و مدير آن زعيمي در عدليه مستنطق است . كسري با كسروي اشتباه شده است . اما آن هشت نفر نماينده مجلس كه بنابه اين خبر زخمي شده اند معلوم نشد كه كدام ها هستند. اگر خبر صحيح باشد بايد منتظر روزنامه ها يا مسافرين طهران بود.
ابوالقاسم ديروز وزير عدليه را ملاقات نموده بود و شب به منزل مراجعت كرد. معلوم شد كه براي ابقاي ابوالقاسم در خوي از طرف فرقه دموكرات و فرماندار خوي و بعضي ديگر تلگراف هايي به وزارت عدليه مخابره شده است . وزير عدليه هم تلگرافي براي ابقاي ابوالقاسم به نحوي مخابره نموده است . چون ابوالقاسم قبلا حركت نموده بود از تلگراف و ابقاي خودش مستحضر نبوده است .
ژنراليسم استالين براي يك نفر مخبر روزنامه پراودا بياناتي درباره نطق مستر چرچيل كه چندي قبل در شهر فولتون آمريكا ايراد نموده بود كرده است . در ضمن اين بيانات ژنراليسم نطق مستر چرچيل را به سختي انتقاد نموده است . به عقيده ژنراليسم نطق مستر چرچيل تحريك آميز است و مسافرت وي به آمريكا براي حاضر نمودن جنگ بر عليه روسيه است . استالين چرچيل را به هيتلر تشبيه نموده است . همان طور كه هيتلر قبل از شروع به تعرض مدعي شده بود كه ملت هايي كه به زبان آلماني حرف مي زنند به ساير ملل تفوق دارند همان طور هم چرچيل مدعي است كه ملت هايي كه به انگليسي حرف مي زنند به سايرين تفوق دارند. در اين خصوص به ساير اقوام اولتيماتوم داده مي گويد كه يا برتري ما را قبول بكنيد يا جنگ را آماده باشيد. استالين نسبت هايي را كه چرچيل روسيه داده است افترا ناميده است و نسبت به آنها گفته است كه چرچيل دروغ گفته است . در پخش عربي راديوي لندن لفظ وقيح و در تركي آن راديو لفظ قابا را از زبان استالين درباره بعضي قسمت هاي نطق چرچيل شنيدم .
مستر چرچيل شب گذشته از جواب دادن به نطق ژنراليسم استالين امتناع نموده است . ممكن است كه فردا عصر جمعه كه در نيويورك جلو راديو صحبت خواهد نمود در ضمن آن به نطق ژنراليسم استالين هم جواب بدهد.
درباره 24 اسفند در روزنامه آذربايجان مطلب بسيار مهمي نوشته شده است كه اهميت آن از طرف عامه خلق درست ادراك نشده است . در تحت عنوان « باز هم درباره مساله ارزاني » سرمقاله روزنامه خبر از مساعي دولت ملي در راه پائين آوردن قيمت ها مي داد و به اطلاع مردم مي رساند كه مغازه هاي دولتي در تبريز و اطراف افتتاح شده و خواهد شد كه در آنها امتعه مختلفه با تخفيفات مهمي دردسترس عموم گذاشته خواهد شد. در ضمن اين مطالب اين مطلب درج شده است كه مقصودم از مطلب مهم دكان است . بنابه تصميمي كه حكومت اتخاذ نموده است از اين ماه به بعد در مقابل حقوق اجزاي دولت عوض پول قبض خزينه دولت نسبت ثلث حقوق آنها پرداخت خواهد شد و با اين قبوض از مغازه هاي دولتي جنس با تخفيف صدي ده مي توانند خريداري نمايند. اهميت خبر از اينجا است كه اين اقدام حكومت آذربايجان اگر نشر اسكناس نباشد يك چيز بسيار نزديك به آن است .
با اين اقدام حكومت آذربايجان به رفع يكي از مشكلات كه عبارت از كميابي اسكناس بود تشبث نموده است ; و اگر اين عمل را با دقت و احتياط انجام بدهد كم كم اين قبض هاي خزانه در بازار و ميان توده مردم رواج پيدا نموده و جاي اسكناس را كه اسما با آن فرق دارد خواهد گرفت . درصورت ممكن هم مشكلاتي پيش خواهد آمد كه در آن وقت خدا به داد مردم بيچاره برسد. در هر صورت اين اقدام به اصطلاح امروز يك صفحه جديدي در روابط حكومت آذربايجان با دولت مركزي باز مي كند و آذربايجان يك قدم ديگر به انفصال كلي برمي دارد.
.1 چنين است در اصل . اين زمان رئيس جمهور آمريكا روزولت بود و ترومن كه معاون رئيس جمهوري بود در سال 1945 به رياست جمهوري رسيد . روتان كيست
