بررسي كارنامه موسسات حوزوي ـ دانشگاهي در گفت و گو با حجت الاسلام و المسلمين نجف لك زايي قسمت اول
اشاره
وحدت حوزه و دانشگاه از آرمانهاي بلند حضرت امام بلكه يكي از اهداف انقلاب اسلامي بشمار مي رود. تا جايي كه حضرت امام درباره آن مي فرمايد : « اگر اين نهضت غير از اين خاصيت نداشت كه بين طلاب علوم دينيه و قشر دانشگاهي يك رابطه پيدا شد اگر غير از اين ما هيچي نداشتيم اين بالاترين چيزي بود كه حاصل شد از اين نهضت » .
طي ساليان پس از پيروزي انقلاب نيز گامهاي بلندي در اين مسير برداشته شده و تلاشهاي در خوري براي نزديكي اين دو نهاد صورت گرفته است . يكي از گامهاي موثري كه در اين راه برداشته شده است تاسيس نهادهاي آموزشي ـ پژوهشي تلفيقي مي باشد كه تاكنون آثار ارزشمندي را در جهت همگرايي حوزه و دانشگاه به همراه داشته است .
موسسه آموزش عالي باقرالعلوم قم از اين دست موسسات آموزشي است كه حضور موفق فارغ التحصيلان آن در عرصه هاي مختلف علمي كشور گواه موفقيت آن در اين هدف مقدس است .
در رابطه با كارنامه اين نوع موسسات حوزوي و دانشگاهي صفحه حوزه و دانشگاه روزنامه با حجه الاسلام و المسلمين نجف لك زايي معاونت محترم آموزشي ـ پژوهشي اين موسسه و سر دبير محترم مجله وزين علوم سياسي به گفت و گو نشسته است كه در دو قسمت تقديم خوانندگان مي گردد :
ضمن تشكر و سپاس از وقتي كه در اختيار صفحه حوزه و دانشگاه قرار داديد; بفرمائيد انديشه تاسيس موسسات دو گانه يعني موسساتي كه هم جنبه هاي حوزوي در آنها رعايت شده و هم بحث هاي دانشگاهي را دنبال مي كنند ريشه در كجا دارد و اين موسسات دنبال چه اهدافي هستند
درباره زمينه هاي تاسيس موسسات دوگانه مي توانيم به چند نكته اشاره كنيم . ميدانيد كه قبل از انقلاب يك فعاليتي صورت مي گرفت براي جدا كردن حوزه و دانشگاه از يكديگر. و در تاريخ معاصر نيز مي خوانيم هدف هيات حاكم وقت از تاسيس دانشگاه تهران در سال 1313 تاسيس كردن يك نهاد آموزشي در مقابل حوزه علميه بود و مي خواستند اين جدايي را دامن بزنند. در مقابل اين ديدگاه نگاه رهبران مذهبي بويژه شخص حضرت امام (ره ) بود كه بر همگرايي و نزديك شدن اين دو نهاد تاكيد داشتند. به تعبيري مي توان زمينه هاي همگرايي حوزه و دانشگاه و در نتيجه فراهم شدن زمينه هاي تاسيس موسسات دو گانه و پل ساز بين اين دو نهاد را در قبل و بعد از انقلاب در چند مورد شمرد :
1 ـ اولين زمينه مبارزه مشترك عناصري از حوزه و دانشگاه با رژيم پهلوي بود. يعني كساني كه در دانشگاه علايق ديني و مذهبي داشتند و كساني كه در حوزه علايق سياسي داشتند و مي خواستند دين را وارد عرصه هاي سياسي و اجتماعي بكنند دست به دست همديگر دادند و در مبارزه با رژيم پهلوي همكاري كردند و اين يك زمينه اي بود كه به همديگر نزديك شوند. افراد زيادي را مي توانيم در اين رابطه نام ببريم مثل آيت الله شهيد مطهري و شهيد بهشتي شهيد مفتح شهيد باهنر دكتر شريعتي مهندس بازرگان و ديگران .
2 ـ زمينه دوم ضرورت اتخاذ سياستهاي آموزشي و پژوهشي هماهنگ با ارزشهاي اسلامي بود.
3 ـ ضرورت پاسخگويي به نيازهاي جامعه ايران جهان اسلام و دنيا. با توجه به آن كه وضع كنوني حوزه و دانشگاه نمي توانست پاسخگوي اين خلا باشد و از سويي پرسشهاي جديدي نيز پيش آمده بود اين مساله هم سبب نزديكي اين دو نهاد گرديد به خصوص دو مساله يا دو حادثه اين وضعيت را تشديد كرده بود; اول تحولات معرفتي در حوزه انديشه ديني در غرب بعد از رنسانس و پيرو آن تاثيرات اين تحول در جهان اسلام حوزه ها را وادار كرد تا به شناسايي اين تحولات بپردازند و پاسخ لازم را ارائه دهند مساله دوم رويداد انقلاب اسلامي و حاكميت يافتن دين و مطرح شدن پرسشهاي تئوريك و كاربردي جديد در حوزه هاي فقهي حقوقي اخلاقي سياسي اقتصادي جامعه شناختي و روان شناختي بود كه تقريبا تمامي حوزه هاي علوم انساني را شامل مي گرديد و در پاره اي موارد در بخشهايي از علوم طبيعي نيز وارد مي شد. اينها سبب شد تا حوزه به دانشگاه و دانشگاه به حوزه گرايش پيدا كنند.
4 ـ ضعف انديشه اجتماعي در ميان برخي از دانشوران ديني . حوزويان آنچنان كه بايد با مسائل اجتماعي و پديده هاي آن آشنا نبودند از اين رو به دانشگاه نزديك شدند تا اين خلا را پر نمايند كه متقابلا دانشگاه را نيز به حوزه ها نزديك كرد.
5 ـ ضعف انديشه ديني در ميان بعضي از دانشوران دانشگاهي .
آنان كه بيشتر داراي تحصيلات غربي بودند و در رشته هايي كه از غرب آمده بود تخصص داشتند اين ذهنيت در آنان ايجاد شد كه بايد در زمينه هاي ديني خود را تقويت نمايند. از اين رو به حوزه ها روي آوردند.
6 ـ آخرين نكته تاكيدات رهبران و كارگزاران انقلاب اسلامي به ويژه حضرت امام در مورد نزديكي اين دو قشر بود. امام مي فرمايند : « اين دو مركز يعني حوزه و دانشگاه لازم است كوشش كنند در پيوند دادن اين دو قشر عزيز و بايد بدانند كه نه دانشگاهي بدون روحاني مي تواند به استقلال برسد و نه روحاني بدون دانشگاهي » در موردي ديگر حضرت امام مي فرمايند « روحانيت تا در همه مسائل و مشكلات حضور فعال نداشته باشد نمي تواند درك كند كه اجتهاد مصطلح براي اداره جامعه كافي نيست حوزه ها و روحانيت بايد نبض تفكر و نياز آينده جامعه را هميشه در دست خود داشته باشند و همواره چند قدم جلوتر از حوادث مهياي عكس العمل باشند » . ايشان اشاره مي كند كه حوزه ها بايد به دانشگاهها توجه كنند. چه بسا شيوه هاي رايج در اداره امور مردم در سالهاي آينده تغيير كند و جوامع بشري براي حل مشكلات خود به مسائل جديد اسلام نياز پيدا كنند. علماي بزرگ اسلام بايد هم اكنون به اين موضوع فكر كنند. يا شهيد مطهري در همين زمينه مي گويند : « وقتي ما از قم به تهران رفتيم احساس كرديم كه مردم به چيزهايي نياز دارند كه ما نمي دانيم و ما مطالبي را ياد گرفتيم كه مورد نياز مردم نيست . »
اين همان پيدايش پديده هاي اجتماعي است كه وقتي يك روحاني به طرف اجتماع رفت در خواهد يافت اجتماع چه نيازهايي دارد.
مقام معظم رهبري نيز در رابطه با نزديك شدن حوزه ها و دانشگاهها به يكديگر مي فرمايند : « حوزه ها بايد همانند يك مجموعه توليدي منظم و اصولي كار كنند و به سئوالات مختلف در زمينه هاي قضايي سياسي وظايف كارگزاران حكومت روابط بين الملل مسائل اقتصادي و پولي كشور و صدها مسائل ديگر كه نظام با آن مواجه است از نظر كارشناسي اسلامي به آنها پاسخ بدهند. »
تعميق اين فرمايش مقام معظم رهبري و تاكيدات حضرت امام (ره ) ايجاب مي كرد كه در نهاد حوزه تغييراتي صورت گيرد. كه يكي از اين تحولات تاسيس نهادهاي واسطه بود لذا نكاتي كه عرض كردم اهم زمينه هاي تاسيس مراكز و موسسات آموزشي ـ پژوهشي حوزوي دانشگاهي يا دانشگاهي حوزوي در حوزه هاي علميه شد.
اشاره فرموديد به بحث وحدت و علاقه مندي بعضي از حوزويان به دانشگاه و توجه آنها به مباحث جديد حالا اگر بحث را برگردانيم به عقب ; همان زماني كه شما فرموديد دانشگاه تهران و دانشكده معقول و منقول آن تاسيس شد; مي بينيم با اينكه عده اي از حوزويان در آنجا حضور داشتند چگونه شد كه همان زمان اين وحدت بوجود نيامد يا اين تغييرات ساختاري در حوزه نفوذ نكرد و حضور حوزويان نتوانست اين وحدت را ايجاد كند
اينكه چرا در آنزمان اين وحدت اتفاق نيفتاد براي اينكه بايد براي هر عملي شرايط و زمينه ها فراهم شود. در آن زمان وقتي كه از اساتيد تحصيل كرده حوزه ها براي تدريس بعضي از دروس و رشته ها استفاده مي كردند; با اين انگيزه نبود كه بين حوزه و دانشگاه وحدت ايجاد بشود بلكه غرض اين بود كه حوزه ها خالي بشود و مراكز ديگري پديد آيد. و به حوزه ها مي گفتند با وجود اين مراكز به شما نيازي نيست . از طرف ديگر اين مراكز در خدمت قدرت آن وقت بود. و قدرت وقت هم در مقابل دين قرار داشت لذا مي توانيم بگوئيم كه در آن زمان شرايط و زمينه ها درست بر عكس وحدت حركت مي كرد ولي در جهت بعضي از نيازها هم مجبور بودند از افراد حوزوي استفاده كنند.
حضرت امام خميني بر همگرايي و نزديك شدن دو نهاد حوزه و دانشگاه تاكيد داشتند.