بحران آذربايجان
54
پنج شنبه 16 اسفند
به مقتضاي خبر سابق امروز بايد آقاي قوام السلطنه به طرف طهران از مسكو حركت نمايد. اگر شب را در باكو توقف نمايد فردا ان شاالله در طهران خواهد بود. راديوي لندن امروز صبح ساعت هشت و نيم خبر داد كه در طهران اطلاع حاصل شده است كه از عده اي از سپاهيان ايراني كه به طرف سمنان و مشهد كه روس ها تخليه آن ها را خبر داده اند حركت مي نمودند روس ها جلوگيري نموده اند. خبر ديگر آمده است كه روس ها به آن عده اجازه حركت داده اند.
يكي از اعضاي هيئت ايران در مسكو به يك نفر از مخبرين جرايد خارجي اظهار داشته است كه در مسكو راجع به امتياز نفت ايران مذاكره به عمل نيامده است و تا مادامي كه قشون اجانب در ايران اقامت دارند در اين موضوع مذاكره نخواهد شد.
بنابه بعضي اخبار آقاي قوام السطنه بعد از مراجعت از مسكو به لندن و واشنگتن هم مسافرت خواهد نمود. اين دو خبر فقط از راديوي تركيه اخذ شده است .
طلاب علوم دينيه كه با بعضي شرايط از خدمت نظام اجباري معاف بودند دولت جديد آذربايجان قانوني براي الغاي معافيت آنها وضع نكرده است . مع هذا چند نفر از طلاب را براي خدمت نظام برده اند. در اين خصوص چند نفر از آقايان علما بعضي اقدامات نموده اند. بيشتر از سايرين آقاي ميرزا مهدي انگجي به شخصا با آقاي شبستري ارتباط دارند در اين خصوص جديت نموده اند. دو سه روز قبل كه آقاي انگجي كه منزل ما تشريف آورده بودند قرار شد كه آقاي دكتر مجتهدي برادر من با آقاي بي ريا وزير معارف ملاقات نمايد و از طرف علما خاطر نشان نمايد كه حكومت ملي آذربايجان كه بنا دارد قوانين حكومت ايران را اجرا نمايد در اين خصوص هم بايد موافق آن بنا طلاب معاف از خدمت در نظام باشند.
دكتر مجتهدي هم با وزير معارف ملاقات نمودند. وزير اين درخواست علما را خيلي با خوشي تلقي نمود و مثل اينكه از اين تكليف علما بسيار ممنون هم شده بود. همانجا در حضور دكتر با آقاي پيشه وري با تلفون صحبت نموده قضيه را به اطلاع نخست وزير رسانيده است . قرار شده است كه قضيه در مجلس يا در فرقه مذاكره شده و تصميم لازم اتخاذ بشود. نتيجه را روز شنبه به اطلاع دكتر برساند.
در اين روزها عده اي از سربازان را كه گرفته اند به زنجان فرستاده اند. خود وزير جنگ هم به زنجان رفته است . مثل اينكه حكومت آذربايجان احتمال حمله از آن طرف مي دهد. چندين صدنفر هم از فدايي هاي سراب به زنجان رفته اند. فدايي هاي سراب غالبا از مهاجرين هستند كه هفت هشت سال قبل از روسيه به عنوان اخراج تبعه خارجه رانده شدند. در غائله شهريورماه تا اندازه اي وظيفه ستون پنجم را ادا نمودند. سراب از آن محال هاي آذربايجان است كه نسبتا مهاجر زياد داشت . در اوايل غائله هم بعضي اقدامات شديده از قبيل قتل و غارت و آتش زدن از ايشان سر زد.
جمعه 17 اسفند
راديوي طهران خبر داد كه آقاي قوام السلطنه با هيئت ايران ديروز ساعت ... از مسكو حركت نموده است . به واسطه بدي هوا طياره حامل رئيس الوزراي ايران و همراهان در استالينگراد پائين آمده است . گويا امروز آقاي قوام السلطنه به تهران وارد بشوند.
ديروز جلسه علني مجلس شوراي ملي نزديك هاي ظهر منعقد شد. بعضي لوايح حكم اهميت از قبيل چاپ كتاب فرهنگ دهخدا مطرح شد. آقاي دكتر مصدق اظهار داشتند كه مسائل مهم و فوري در پيش است بايد آنها مذاكره بشوند كه تكليف مردم در زمان نبودن مجلس معلوم باشد و گفتند كه من از فترت خيلي مي ترسم . از عمر مجلس بيشتر از چند روز باقي نمانده است . ممكن است كه فترت پنج سال يا ده سال طول بكشد. در اين مدت مملكت به چه نحوي اداره خواهد شد. دكتر مصدق اظهار نمود كه من اداي تكليف نمايندگي را كردم وظيفه خود را بجا آوردم . حالا گناه شما را به گردن من نخواهند گذاشت . مجلس اين اظهارات دكتر را قبول ننموده و به تعقيب همان لوايح بي اهميت پرداخت . دكتر هم با اوقات تلخي از جلسه خارج شد.
صمصام مراغه (خسرو امير مقدم ) از خانواده سرلشكر مقدم و از اقوام آقاي كبيري كه فعلا رئيس اداره راه است به توسط دكتر مجتهدي كه طيب اداره راه است اطلاع داده است كه امروز ساعت نه صبح به ديدن به منزل ما تشريف خواهد آورد . حالا كه ساعت 8 صبح است . منتظر هستم كه تشريف بياورد. ممكن است صرف ديد نباشد مجلسي هم داشته باشد.
متن يادداشت آمريكا به دولت روسيه آشكار شده است . در يادداشت از دولت روسيه خواهش شده است كه بيرون بردن قشون خود از ايران اطمينان و امنيت بين المللي را تقويت نمايد. از روسيه خواهش شده است كه قانون اساسي مجمع ملل متفق را داير به رعايت استقلال ملل نقض نكند. تضمين آمريكا و انگليس و روسيه را در بيان نامه طهران 1943 ذكر كرده است و اظهار اميدواري نموده است كه جواب مساعد كه عبارت از تخليه فوري قشون از ايران باشد دولت روسيه به اين يادداشت بدهد. اظهار شده است كه آمريكا هم از اين جهت كه عضو شوراي امنيت ملل و هم در اين جهت كه اعلاميه طهران را امضا كرده است نمي تواند در مقابل حركات روس ها در ايران ساكت بماند.
آقاي صمصام تشريف آورد. تاخير بيشتر از نيم ساعت نشد. در حقيقت اين يك ترقي اجتماعي است كه يك نفر مخصوصا از اهل اداره باشد وقت بدهد و با نيم ساعت تاخير حاضر باشد. عفو مي طلبم . بعد از نوشتن اين جمله ملتفت شدم ممكن است كه تاخير آن قدرها هم نباشد. من با ساعت طهران حساب نموده بودم در صورتي كه ساعت رسمي ادارات با ظهر تبريز حساب مي شود و تقريبا نيم ساعت فرق دارد.
آقايان ديگر هم بودند. اساسا روزهاي جمعه چند نفر از رفقا و اقوام صبح ها منزل ما مي آيند. قبل از انقلاب اخير روزهاي جمعه مجلس ديني در منزل ما صبح ها منعقد مي شد. من خودم به قدر يك ساعت صحبت مي نمودم . بعد روضه خوانده مي شد. بعد از انقلاب به ملاحظاتي چند اين مجلس را تعطيل نموديم ولي عادت آمدن صبح ها به منزل ما را بعضي از رفقا هنوز هم دارند من خيال مي كردم كه آقاي صمصام مطلبي دارند كه براي مذاكره آن آمده اند. چون علاقه ملكي ما در مراغه واقع است و هر چيزي كه در مراغه اتفاق مي افتد آقاي صمصام يا آقاي كبيري طبعا در آن براي خودشان حق مداخله قائل هستند احتمال مي دادم كه راجع به مبارك آباد و حوادث اخيره آنجا مي خواهد صحبت نمايد يا اين كه راجع به علاقه جات مراغه مرحوم حاجي شمس العلما كه از جانب پسرش بيوك آقا آقاي صمصام در دست خود وكالتنامه براي اداره سرپرستي آنها دارد مطلبي دارد. در هر صورت اگر مطلبي هم داشت اظهاري نكرد. صحبت عمومي بود و در كليات گفتگو شد. روي هم رفته مجلس مثل مجالس عادي جمعه هاي گذشته خوش نبود چون حضار از همديگر ملاحظه داشتند.
صمصام پسر شيرمحمدآقا است . جوان خوش قد و قواره و باهوش و رشيد است . آدم بدي نيست . شايد اگر تربيت صحيح مي ديد و حيات منظمي داشت و از بعضي اعتيادات بر كنار بود يك آدم حسابي بار مي آمد و قابل استفاده بيشتري مي شد.
آقاي قوام السلطنه امروز از استالينگراد با هواپيما حركت نموده در باكو پائين آمده است بعلت بدي هوا شب را در باكو اقامت خواهد نمود. فردا اگر هوا خوب باشد به طرف طهران حركت خواهد نمود.
در مسكو يك اعلاميه رسمي صادر شده است به اين مضمون كه آقاي قوام السلطنه در مدت اقامت خود در مسكو چندين بار با مارشال استالين و موسيو مولوتوف ملاقات و مذاكره نموده اند و در محيط دوستانه مسائل ذات البين را تحت مطالعه قرار داده اند. بعد از تعيين سفير كشور جديد شوروي مذاكرات براي استحكام و دوستي و تحسين روابط بين دو كشور تحت شرايط مساعدي ادامه خواهد يافت . آقاي قوام السلطنه وقت حركت از مسكو پشت ميكروفون صحبت نموده و از پذيرايي خود در مسكو از موسيو مولوتوف تشكر نموده است . معلوم مي شود كه اغتشاشات طهران ديروز خيلي جدي بوده است . راديوي طهران خبر آن را ديروز نداده بود. امروز هم من باب مقدمه خبر ديگر نقل نمود.
آقاي سرلشكر فيروز در اثر قصورهايي كه از آقاي معزي رئيس آگاهي (تامينات ) در خصوص قضاياي اخير ديده شده است مشاراليه را فورا از شغل خود منفصل نموده است . بنابه راديوي طهران در اغتشاشات ديروز عباس خليلي مدير اقدام مداخله داشته است و در آن بين يك نفر كارگر مقتول شده است و تيراندازي شده است . عباس خليلي و رفقاي او توقيف شده اند. از راديو معلوم نشد كه مداخله خليلي به چه عنوان بوده است . ظاهرا خليلي جزو دست چپ ها بود شايد ذكر اين كه مقتول در اثناي اغتشاش يك نفر كارگر بوده است از آن جهت بوده است كه محرك اغتشاش يك دست چپ است . روزنامه هاي دست چپ طهران كه اجازه ورود به آذربايجان دارد وقتي كه تبريز رسيد مطلب معلوم مي شود.
امروز شنيدم كه نيساري معلم كه سابق براين هم با بي ريا يك حادثه ايجاد نموده بود توقيف شده است . اين دفعه نيساري سراظهار وطن پرستي و گفتن بعضي حرفها تحت تعقيب قرار گرفته است . نيساري پيش عده اي گفته است كه اجداد شما قفقاز را از دست دادند حالا نوبه شما است كه آذربايجان را از دست بدهيد. اين حرف نيساري را به بعضي مقامها رسانيده اند. شب نيساري رفته بود به خانه همسايه كه در آنجا به راديو گوش بدهد فدايي آمده به سراغش چون نبوده دوباره آمده است . بالاخره صبح خودش را و همسايه را قالچي گرفته اند. خانه ها را هم كاملا تفتيش كرده اند. بعد همسايه را مرخص نموده اند نيساري مانده است . شاگردان مدرسه به صدد گرو برآمده اند. بي ريا به مدرسه آمده و بياناتي نموده است . گرو و تظاهر شاگردان به جايي نرسيده است .
ترور و سخت گيري حكومت آذربايجان و بي لياقتي حكومت طهران كه از اين قسم طرفداران خود به كلي غافل و خونشان را به گردن خودشان حواله كرده است حس مقاومت وطن پرستي ضعيفي را هم كه در ميان نوع اهالي موجود است خفه مي نمايد و مردم را به سكوت و تماشاچي بودن وادار مي كند و حقيقت مثل « سكوت از طلا است » را در قلب ايشان راسخ تر مي نمايد و اين ترسوها را ترسوتر مي كند.
آقاي پيشه وري چندي قبل گفتند كه بيرون نمودن اجزاي ادارات در زمستان براي اجزا فلاكت است . حالا منتظر تمام شدن زمستان نشده عده زيادي از اجزاي ادارات را اخراج نموده اند. مضيقه مالي ممكن است كه اسباب اين تغيير عقيده شده باشد. انصافا زمستان امسال هم خيال تمام شدن مثل اينكه ندارد و جا دارد كه از تمام شدن آن مايوس شده باشند.
