بحران آذربايجان
53
سه شنبه 14 اسفند
امروز آقاي قوام السلطنه از مسكو حركت مي نمايد. يك شب در باكو توقف نموده روز چهارشنبه وارد طهران مي شوند.
ديروز در طهران اغتشاشاتي شده است . سه هزار نفر از افراد حزب توده در جلو مجلس نمايش داده و بر تحريم انتخابات در دوره اشغال اعتراض نموده اند و مانع شده اند كه نمايندگان وارد مجلس بشوند.
راديوي طهران خبر داد كه اتحاديه كارگران ـ كه مركب از قريب بيست اتحاديه است قطعنامه امضا نموده و به مجلس تقديم نموده اند كه تمديد دوره چهاردهم خلاف قانون است و ملت با آن مخالف است . هر كس بر آن راي بدهد خائن است و تهديد نموده اند كه در صورت تمديد مجلس اعتصاب نموده و ميتينگ خواهند داد. ممكن است كه اين خبر همان خبر اولي باشد كه راديوي لندن داده بود و راديوي طهران به مقتضاي سياست استتار با حك و اصلاح به اين شكل درآورده باشد.
دولت انگليس به توسط شارژ دافر خود در مسكو از دولت روسيه راجع به عدم تخليه قشون خود از ايران توضيح خواسته است . دولت آمريكا هم از سفارت خانه خود در طهران راجع به همين قضيه درخواست ارسال معلومات نموده است . روي هم رفته چنين معلوم ميشود كه قضيه ايران بيشتر از تمام قضاياي سياسي ديگر امروز محل توجه شده و در درجه اول اهميت قرار گرفته است .
راديو لندن خبر داد كه آقاي قوام السلطنه ديروز با ژنراليسيم استالين ملاقات نموده است . در محافل ايراني در لندن گفته شده است كه آقاي قوام السلطنه همين كه در مسكو مطلع شد كه روس ها سپاهيان خود را از ايران بيرون نمي برند اعتراض رسمي به دولت روس تقديم نمود. آقاي حسين علا سفير كبير ايران در واشنگتون به وزارت امور خارجه آمريكا مراجعه نموده و درخواست كرده است كه آمريكا هم مثل انگليس از دولت روسيه راجع به تخليه ننمودن قشون از ايران توضيح بخواهد.
تصور مي شد كه تحولات اوضاع ايران دولتين انگليس و آمريكا را وادار نمايد كه از صادر نمودن اعلاميه تقبيح اسپانيا صرف نظر نمايند ولي اعلاميه شب گذشته در پاريس و لندن و واشنگتون منتشر شد. در اعلاميه گفته مي شود كه اگر اسپانيا بخواهد كه از حالت يك ملت مطرود خارج بشود بايد فرانكو كنار برود و حزب فالانژ منحل بشود.
چندي قبل در كانادا يك جاسوسي مهمي كشف شده بود. در آن وقت رئيس الوزرا كانادا اين مطلب را اعلام نمود. روزنامه هاي كانادا نوشتند كه دولتي كه اين جاسوسي به امر او مي شد دولت روسيه است كه اسرار بومب آتومي را مي خواست بربايد. بعد راديوي مسكو اعلاميه منتشر نموده و رويه رئيس الوزراي كانادا و دولت كانادا را در اين مساله انتقاد نمود و مدعي شد كه اسراري كه به دست آمده است چيزي مخفي نبوده است و رفتار كانادا را حمل بر غرض و سو نيت نمود. در كانادا يك هيئت براي رسيدگي اين موضوع تشكيل شد و مدتي بود كه مشغول كار بود حالا هيئت تحقيقات خود را تمام نموده و نتيجه معلوم شده است . دولت كانادا ديشب اعلاميه ها صادر نموده و عامه را از نتيجه كار هيئت تحقيق در مساله جاسوسي مستحضر نموده است . در اعلاميه دولت روسيه صريحا متهم شده است كه در كانادا شبكه جاسوسي گسترده است و به كشف بعضي اسرار متشبث شده است . اسم آتاشه نظامي روس بنام سرهنگ زاپوتين مخصوصا در اعلاميه ذكر شده است . همچنين اسم چهار نفر كانادايي كه در جاسوسي دخيل بوده اند . روس ها در خصوص 17 نقطه به تحصيل معلومات تشبث نموده اند و نسبت به چهار نقطه معلومات تحصيل نموده اند : .1 راجع به نقشه تهيه و ماده آتوم .2 راجع به گلوله هاي بحريه آمريكا .3 راجع به فابريك و نمونه هاي اورانيوم .4 مراكز قواي برزيل در ايتاليا .
اين اعلاميه در روابط تيره انگليس و روس قطعا روشني حاصل نخواهد نمود.
امروز مجلس ادبي خودمان تشكيل شد. مهدي مجتهدي مقاله مفصلي در خصوص كتاب هيئت حاكمه را بشناسيد نوشته بود آن را خواند. آقاي فروغ مقاله را از چند جهات پسنديد و قلم مهدي را قابل ترقي توصيف نمود و به عقيده آقاي فروغ لفظ قلم انسب كلمه اي است كه در مقابل كلمه استيل فرانسوي مي توانيم استعمال نماييم .
باز بعضي خبرهاي غير رسمي و متناقض راجع به حركت سپاهيان در خود تبريز شايع است . در حالي كه بعضي ها مدعي هستند كه آن عده از قشون روس كه روز 11 اسفند از شهر خارج شد دوباره به شهر مراجعت نمود بعضي ها هم مدعي هستند كه امروز هم يك عده از قشون روس از شهر خارج شد. آيا اينها تخليه است يا تبديل ساخلو بعدها شايد معلوم بشود.
چهارشنبه 15 اسفند
آقاي قوام السلطنه كه بنابود روز گذشته از مسكو حركت نموده و امروز را در طهران باشند چون مارشال استالين مهماني مجلل و باشكوهي به افتخار وي شب گذشته ترتيب داده بوده است حركت رئيس الوزراي ايران تا روز پنجشنبه به تعويق افتاده است .
از اخبار راديوي طهران چنين بر مي آيد كه مذاكرات بين هيئت ايران و دولت روسيه قطع نشده است و در هواي دوستانه ادامه دارد. بر عكس از لندن اخباري كه مي رسد چندان اميدبخش نيست . از آن چنين معلوم مي شود كه حتي اگر دولت ايران استقلال داخلي آذربايجان را هم به رسميت بشناسد باز قشون روس ايران را تخليه نخواهند نمود. روس ها يك فهرستي از مطالب خود را به رئيس الوزراي ايران تقديم نموده اند كه به رسميت شناختن استقلال داخلي آذربايجان و دادن امتياز نفت از آن جمله هستند.
سفير كبير ايران در لندن با وزير امور خارجه انگلستان ملاقات و در خصوص مسائل ايران مذاكره نموده اند. مستر چرچيل كه مدتي است در آمريكا سياحت مي كند شب گذشته در ميسوري در شهر فولتون نطق بسيار مهمي ادا نموده است كه بسيار طرف توجه واقع شده است . بعد از بيان اينكه انگليس و آمريكا بايد متحد باشند و براي حفظ صلح همكاري نظامي نمايند و از ايستگاه هاي بحري و نظامي همديگر كه در نواحي مختلفه كره زمين واقع هستند استفاده نمايند به ساير مسائل سياسي پرداخته است . راجع به روسيه گفته است كه ما نمي دانيم روسيه چه مي خواهد و هم چنين نمي دانيم كه حد مطالبات وي چيست اگر حدي داشته باشد.گفته است كه حالا از ... (1 ) واقع در كنار بحر بالتق (بالتيك ) تا تريت ! واقع در كنار آدرياتيك يك (ديوار) (2 ) آهني كشيده شده است كه تمامي ممالك قديمه اروپاي مركزي در داخل آن قرار گرفته است . حالا برلين ورشو پراگ وين بوداپست بخارست صوفيه در استيلاي روس هستند. فقط آتن آزاد مانده است و اوضاع خودش را خودش اداره مي نمايد. مستر چرچيل راجع به تركيه و ايران گفته است كه اين دو مملكت در اثر درخواست هاي روس ها و فشار شديد آن ها در انديشه تلاش هستند. مستر چرچيل از ايتاليا و فرانسه و شرق دور هم صحبت نموده است و در آن جا اوضاع منچوري را موجب نگراني و انديشه وصف نموده است . از بومب آتومي هم صحبت نموده است و دادن سر آن را به خارج خطرناك تلقي نموده است .
دولت آمريكا به جهت خارج نشدن قشون روس از ايران به دولت روسيه اعتراض نموده است . دو سه روز قبل دولت آمريكا اعلام نموده بود كه در اين قضيه اعتراض نخواهد نمود حالا معلوم ميشود كه اوضاع به سرعت تغيير كرده است كه دولت آمريكا را به تبديل راي وادار نموده است . آخرين خبري كه راجع به ايران دريافت نموديم از آمريكا است كه به موجب آن در طهران گفته مي شود كه قوام السلطنه تا اندازه اي استقلال آذربايجان را شناخته و عده وكلاي آذربايجان را در مجلس بيشتر خواهد نمود تا بعد از ظهر چه خبر تازه برسد. رئيس الوزراي ايران از مسكو تلگرافي به هيئت وزراي ايران مخابره نموده و اظهار داشته است كه نمايندگان مجلس نگران نباشند. راجع به حفظ منافع ايران با اولياي امور شوروي مشغول مذاكره است و مسافرت وي به قصد عقد قرارداد نبوده و فقط براي تبادل افكار بوده است و نتيجه مذاكرات را بعد از مراجعه به اطلاع مجلس شوراي ملي ايران خواهد رسانيد. اين تلگراف را بيات وزير ماليه در مجلس خوانده و اسباب اميدواري نمايندگان شده است .
اما وضع خود طهران خوب نيست . باز چندين هزار نفر منسوب به حزب توده در جلو مجلس اجتماع نموده و مخالفت خود را با تحديد مجلس ابراز داشته اند و دو نفر با كارد زخمي شده اند. يك عده از وكلا نتوانسته اند در مجلس حاضر بشوند و اين دفعه سيم است كه از اين نوع نمايش داده مي شود.
وضع داخلي آذربايجان هم در اين چند روزه تغيير نكرده است . همان تحير و بلاتكليفي مردم باقي است . مساله نظام اجباري عمده اسباب گرفتاري مردم از هر طبقه است . هر كس مي تواند مخفي مي شود. دو نفر در منزل ما مخفي شده اند. يكي غلام حسين پسر كلفت ما زهرا است . يكي هم رحيم برادر علي نوكر سابق ما است . براي ما بد نشده است . مشهدي علي آقا كه از چند روز به اين طرف بستري است كارهاي او را غلام حسين كه كفيل مادر خود است و كمتر از رحيم مي ترسد انجام مي دهد.
گفته ميشود كه به حكم محكمه صحرايي دو نفر ديگر را كشته اند. از بعضي ها مي گويند كه آن دو نفر عبدالصمد خان و پسرش هستند اما در روزنامه قضيه را ننوشته بود. نكته ديگر اين كه قضات و ساير اعضاي محكمه صحرايي معلوم نيست كه كيستند. مثل اين كه به جهت ترس از عاقبت تعمد در اخفاي آن دارند.
