يك
نمايش قهوه تلخ به نويسندگي و كارگرداني شبنم طلوعي و با بازي مهرداد ضيايي كوروش تهامي احمد مهران فر و... از آبان ماه سال جاري در سالن سايه مجموعه تاتر شهر به روي صحنه رفته است . همچنين اين نمايش از سوي مركز هنرهاي نمايش به عنوان يكي از نمايندگان تاتر ايران در جشنواره جاده ابريشم ـ در آلمان ـ شركت كرده بود!
دو
آرايش و تركيب صحنه نمايش نمايانگر يك زيرزمين است . زيرزميني نامرتب و در حال تعمير كه روزها به عنوان كافي شاپ و شبها نيز به عنوان مكاني براي پاتوق و خواب تعدادي جوان را در خود جاي داده است . انتخاب يك زيرزمين به عنوان مكان اصلي رويداد نمايش اين تلنگر را به ذهن مخاطب مي زند كه آدم هاي نمايش در شرايط زيستي و اجتماعي مناسب به سر نمي برند. چنين تصوري با ورود اشخاص نمايش صورت حقيقي به خود مي گيرد. اين زيرزمين بهانه اي مي شود كه تعدادي جوان با سرگذشت و آرمانهاي جورواجور كنار هم جمع شوند تا حادثه اي در مقابل چشمان تماشاگر شكل بگيرد.
ابراهيم كه به تازگي از زندان آزاد شده و همسرش ـ نسترن ـ از او طلاق گرفته است . اونيك پسر ارمني كه پدرش در زندان به سر مي برد و خود او نيز با بي تفاوتي نسبت به زندگي روزگار مي گذراند. احسان برادر ابراهيم كه در كافي شاپ مشغول كار است و به خاطر پدر معلول و شرايط سخت زندگي تمام جور و ستم آقا كمال ـ صاحب زيرزمين ـ را به جان مي خرد و ميثم دانشجوي اخراجي كه به خاطر اختلاف با خانواده شبهايش را در اين زيرزمين مي گذراند. دكور به هم ريخته و نامرتب زيرزمين تصويرگر طبقه زندگي دروني و حال خراب اشخاص نمايش است . جواناني كه با آرزوها و آرمانهاي خود كنار هم جمع شده اند اما راهي به جز تسليم در برابر ياس ندارند.
جمع اين تعداد آدم شكست خورده در زندگي صحبت از پدراني كه هيچ گاه بر صحنه ظاهر نمي شوند و در ادامه جبر حاكم بر زندگي اين آدمها بي درنگ انسان را به ياد رمانهاي ناتو راليستي مي اندازد كه هيچ راه بازگشت و نجاتي براي قهرمان آنها نمي توان تصور نمود.
سه
بي گمان هدف اصلي كارگردان از چنين شيوه اجرايي بناي توهم واقعيت و غرق تماشاگر در روند اجراي نمايش بوده است تا بدين شكل مخاطبش را به هم ذات پنداري و درك احساساتي اشخاص نمايش خود وادار كند. او به اين منظور به پرورش و نمايش برشهايي از زندگي مشترك اين آدم ها اكتفا مي كند. آنچه بر صحنه نمايش مي گذرد حاكي از آن است كه شبنم طلوعي چه در مقام نويسنده و چه در مقام كارگردان قصه پرداز و قصه گوي قابل و توانايي نيست . زيرا در نمايشهاي اين چنيني قصه و گره هاي ناشي از آن به عنوان عنصري اساسي در همراهي و همگامي تماشاگر نقش ويژه اي ايفا مي كند. اما قصه اين نمايش به دليل برشهاي فراوان نمايشي سردرگمي شخصيتها درخواسته هايشان روشن نبودن علل بعضي از كشمكشها تمركز كارگردان بر موقعيتها و گزافه و پراكنده گويي شخصيتها تلف گرديده است . به طوري كه بسياري از سوالها و ذهنيتهاي تماشاگران درباره ماجراي نمايش و روابط آدم ها بي پاسخ باقي مي ماند. آنچه در مشاهده اثر به خوبي خودنمايي مي كند اين است كه شبنم طلوعي با توجه به نقش دوگانه خود ـ هم به عنوان نويسنده و هم به عنوان كارگردان ـ در مقام كارگرداني نتوانسته است احساسات و شور و هيجان خود را به عنوان نويسنده كنار گذاشته و به عنوان كارگرداني مستقل با نمايشنامه برخورد كند به طوريكه مي توان كارگرداني او را ادامه كار نوشتنش به حساب آورد و همين عدم تفكيك موقعيتها ضربه اي اساسي بر پيكره كارش وارد كرده است . در لحظات زيادي از نمايش شاهد پراكنده گويي هايي هستيم كه حاصلي جز مغشوش كردن ذهن مخاطب ندارد و به آن وحدت و انسجامي كه لازمه يك اثر واقع گر است خدشه وارد مي كند. البته بخشي از اين اضافه گويي ها به منظور خنداندن تماشاگر و كاهش تلخي فضا در نمايش گنجانده شده است اما غافل از اينكه كلامي كه در جاي خود جاري نشود ديگر عناصري را كه مي توانند تماشاگر را همراه سازند در زير فضاي ايجاد شده خود محو مي كند. كارگردان در آفرينش خود دچار سطحي نگري و يك سويه نگري شده است و عدم يكسان سازي تحليل بازيگران در پردازش موقعيتها باعث شده كه نمايش در لحظاتي دچار هرج و مرج در فضا سازي گردد. به عنوان مثال به جاي رفت و آمدها دويدن ها دادوفريادهاي اضافي و بي مورد بازيگران در لحظات پرتشنج مي شد با سكوت يا ساير ترفندهاي اجرايي ديگر تاثير عميق تري ايجاد كرد. از سوي ديگر برخورد بيروني و يك سويه با ماجرا و شخصيتها و عدم برخورد دروني و چند وجهي كه لازمه يك اثر مدرن است نمايش را از هر نشانه پردازي استعاره و كنايه تهي كرده و آن را به فرآيندي ساده و بدون تاثيرپذيري عميق تبديل كرده است . هرچه از ابتدا به انتهاي نمايش مي رسيم ضرباهنگ صحنه ها و وقايع نه تنها عطش تماشاگر را به تعقيب داستان افزايش نمي دهد بلكه تماشاگر را دچار تعارض مي كند. ضرباهنگ ناهماهنگ و ناموزون نمايش بخصوص در انتهاي نمايش ـ به هنگام ورود نسترن به بعد ـ همچون نقطه ضعفي اساسي بر چهره اثر خودنمايي مي كند.
چهار
يكي از ويژگيهاي كلام در يك نمايش واقعگرايانه اين است كه نه تنها بايد برگرفته از كلام جاري جامعه باشد بلكه بايد جنبه هاي نمايشي و دراماتيك آن را نيز در نظر گرفت و آن را براي صحنه و اجرا تنظيم كرد. عدم توجه به وجه دراماتيك كلام نمايش را به اثري روزمره و عدم توجه به جنبه هاي واقعي آن نمايش را به اثري نامانوس و ناآشنا تبديل خواهد كرد. نويسنده « قهوه تلخ » در بهره گيري از كلام تنها به وجه كوچه و بازاري آن توجه كرده و جنبه نمايشي آن را كمتر در نظر داشته است . استفاده مستقيم و بدون دخل و تصرف كلمات تكيه كلامها و حتي ناسزاهاـ هر چند كه ممكن است در جامعه رواج داشته باشد ـ در صحنه نه تنها ارزش متن ادبي را كاهش مي دهد بلكه به موقعيت ارزش مداري نمايش نيز ضربه وارد مي كند. چنين فضايي مبين آن است كه هنرمند به جاي اينكه جامعه را از روزمره گي رها كند و براي فرآيندها رفتارها و كلام كاركرد جديد و نمايشي بيابد خود با جو موجود همراه شده و دچار روزمره گي شده است .
پنج
از جمله نكات اساسي كه نمي توان از آن چشم پوشي كرد بازي خوب بازيگران است . بخصوص احمد مهران فر در نقش اونيك كه با بازي روان خود طراوت ويژه اي به نمايش بخشيده است . بازيگران اين اثر با توجه به سوابق گذشته و تجارب حاصل از آنها جاني مضاعف به نقشها بخشيده اند. اما توانايي آنها به دليل هدايت نامطلوب و ناهماهنگي ميان عناصر نمايش بازتاب شايسته اي نمي يابد.
شش
اين پرسش باقي است كه آيا نمايش قوي تر و جاندارتري وجود نداشت كه مركز هنرهاي نمايشي اين اثر را به آلمان فرستاد
آيا مركز هنرهاي نمايشي نمي توانست به جاي حمايت از نمايش معرف تيره روزي هاي جامعه ما از نمايشي حمايت كند كه معرف فرهنگ والا و ارزشمندتري باشد در چنين شرايطي كه جامعه ما دوران گذار را طي مي كند هنر ما نيز به جاي پرداختن به كاستيها و بدبختيها بايد بتواند اميد و خودباوري را در دل مردم و مخاطبين زنده كند نه اينكه جبر و ناتواني را تبليغ نمايد. به اميد كارهاي بهتر اين گروه نمايشي .
ث ش كاوان
آيا مركز هنرهاي نمايشي نمي توانست به جاي حمايت از نمايشي كه معرف تيره روزي هاي جامعه است از نمايشي حمايت كند كه معرف فرهنگ والا و ارزشمندتري باشد