بحران آذربايجان
44
دوشنبه 29 بهمن
امروز ساعت چهار و نيم صبح آقاي قوام السلطنه با همراهان بنا بود با طياره از قلعه مرغي عازم مسكو بشوند. حالا سه ساعت و نيم است كه قاعده بايستي حركت كرده باشند. همراهان رئيس الوزرا از اين قرار است كه راديوي طهران اطلاع داد : آقاي حميد سياح (و جواد) عامري كه از وزراي سابق هستند آقايان دكتر شفق و دري از نمايندگان مجلس آقاي رضوي نماينده راديو آقاي نيكپور و سلمان اسدي مرتبط به امور اقتصادي آقاي عميدي نوري مدير روزنامه داد آقاي جهانگير تفضلي مدير ايران ما آقاي قاسم مسعودي نماينده ژورنال دو تهران .
راديوي لندي امروز صبح خبر داد كه آقاي متين دفتري وزير مشاور در كابينه جديد آقاي قوام السلطنه از شغل خود استعفا داده است . از طهران خبري رسمي نرسيده است . اما در مجلس رئيس الوزرا در ضمن معرفي وزرا اسم متين دفتري را ذكر نكرده است پس خبر صحيح است .
از آژانس فرانس پرس خبر اين كه روس ها براي تخليه آذربايجان مهيا مي شوند منتشر شد. روس ها مريض در مريض خانه هاي خود قبول نمي كنند و سواره نظام روس ها چند موضع را فعلا تخليه نموده اند اما ساير قطعات قشون روس در محل هاي خود باقي هستند.
علاوه بر خبر فوق كه از منبع خارجي است خبر داخلي هم است و آن عبارت از اين است كه از اداره روزنامه وطن يولوندا به اشخاصي كه آبونه هستند مراجعه شده است كه طلب خود را از آن روزنامه دريافت نمايند چون تا يك هفته روزنامه تعطيل و اداره آن برچيده خواهد شد. اين خبر اگر تحقق پيدا بكند دليل خوبي محسوب مي شود.
روزنامه وطن يولوندا(در راه وطن ) روزنامه اي بود كه براي قشون روس در تبريز طبع مي شد اما برخلاف روزنامه انگليسي كه در طهران براي قشون انگليسي به اسم تهران ديلي نيوز منتشر مي شد روزنامه قشون روس از مداخله در كارهاي داخلي ايران ابدا خود داري نمي كرد.
از اوضاع حقيقي آذربايجان اطلاع صحيحي در دست نيست . كبيري وزير راه فعلا در تبريز نيست . گويا اوضاع در نزديكي هاي مياندوآب و در قسمت هاي مجاور و اطراف براي دولت آذربايجان خوب نيست . مي گويند غائله مهين لشكر كه خاتمه نيافته است وزير راه را براي جلوگيري از حوادث مجبور نموده است كه در محل حاضر باشد.
از چندي قبل كه مشهور نموده اند اروميه راكردها گرفته اند اساسي ندارد. دو سه روز پيش حكومت ملي مبلغ معتدبهي پول با چند نفر فدايي به آنجا فرستاده است . گويا قسمتي از اطراف شهر در دست كردها باشد.
دو سه روز است كه آقاي قاضي محمد به تبريز آمده است . قاضي محمد ليدر نهضت اخير كردهاي ساوجبلاغ است . برادرش صدر قاضي هم نماينده ساوجبلاغ در مجلس است . با آقاي قاضي و برادرش سابقه رفاقت دارم . تقريبا ده سال قبل در ساوجبلاغ با هم آشنا شديم . در گراند هوتل منزل نموده است . دكتر اخوي من با تلفون صحبت نموده و از قاضي وقت گرفت كه فردا ساعت نه بديدن ايشان برود. گويا آقاي قاضي در كوچه ها كه راه مي رود عمامه بسر ندارد و يك جور كلاه مخصوص بسر مي گذارد.
در قره داغ كه عبدالصمدخان نام با ماموريت حكومت آذربايجان طرفيت مي نمود چند روز است كه با عده اي از همراهان دستگير شده و در تبريز محبوس هستند. سه نفر از آخوندهاي قره داغ با آنها دستگير شده اند و متهم به همدستي با عبدالصمد خان هستند راجع به چگونگي دستگيري عبدالصمد خان و رفقاي وي اطلاع درستي در دست نيست روايات مختلفه دربين است . از جمله مي گويند كه رعاياي دهات ارمني نشين قره داع آنها را گرفته اند.
كاتوزيان نماينده اداره تبليغات را حكومت آذربايجان دستگير و به محكمه تسليم نموده است . محكمه بدايت روز شنبه 27 دي مشاراليه را به دوسال حبس محكوم نموده است . جرمي كه قاضي محكمه آقاي ديانت به اتهام آن متهم را محكوم نمود است اين است كه كاتوزيان در زمان تصدي شغل خود روساي نهضت ملي آذربايجان را به حكومت طهران به نام يك عده ماجراجو معرفي نموده است و خبرهاي دروغ انتشار داده اذهان مردم را مشوش كرده است . از آن طرف ممتاز رئيس عدليه و آق اولي رئيس اقتصاد و برادرش دو سه روز است كه از حبس آزاد شده اند. آق اولي از مامورين خوب و درستكار ماليه است و آدم تربيت شده و معقول است .
3 شنبه 30 بهمن
بر خلاف ادعاهاي روزنامه آذربايجان مردم دعوت حكومت را به داخل شدن به زير پرچم حسن استقبال نمي كنند. در تبريز كه مسلما اين دعوت حكومت نتيجه مطلوبه را نداده است . مردم به اعلان هاي اسامي مشمولين كه به ديوارها چسبانده اند ترتيب اثر نمي دهند. در كارخانه ها كه عمله مشغول خدمت هستند مامورين نظامي غفلتا وارد شده و از عمله ها آنهايي را كه مشمول بودند گرفته و سوار ماشين نموده برده اند. چند نفر را هم من شخصا مي شناسم كه فرار نموده و مخفي شده اند.
در مراغه هم گويا جريان نظام وظيفه مطابق ميل حكومت آذربايجان نيست . مي گويند بازار در مراغه تعطيل شده و چند نفر از اهل مراغه توقيف شده اند. چند ماشين پر از نظامي هاي تازه وارد را به محل خدمت كه درست معلوم نيست برده اند. مي گويند 27 ماشين نظامي برده اند . راديوي تركيه خبر داد كه اروميه را كردها اشغال نموده اند ولي ظاهرا اين خبر انعكاس همان شهرت است كه در آذربايجان شايع است . شهر تا حال تحت اشغال كردها نيامده است . ادارات منحل نشده است غير از عدليه كه در اثر كمي نفوذ حكومت و آذربايجان به شغل خود نتوانسته است ادامه بدهد و چند نفر از قضات مورد ضرب و توهين اشخاص واقع گرديده اند.
آقاي قوام السلطنه بعد از حركت از طهران اول در باكو توقف نموده است و شب را در آنجا بسر برده است و مورد احترام اولياي دولت آذربايجان شوروي و مامورين روس واقع گرديده است و همان شب به تاتر رفته و يك نمايش تماشا نموده است صبح از باكو حركت نموده ساعت دو وسي و پنج بعد از ظهر به ساعت مسكو وارد مسكو شده است و از طرف موسيو مولوتوف استقبال گرديده است . راجع به مدت اقامت رئيس الوزرا در مسكو و زمينه صحبت و مذاكره اي كه با زمامداران شوروي خواهد نمود اطلاعي در دست نيست بازهم استتار.
همان طور كه قرار بود دكتر ساعت نه صبح به ديدن آقاي قاضي محمد كه در گراند هوتل منزل نموده است رفته بود علاوه بر قاضي عموزاده اش وعده زيادي از اكراد آنجا بوده اند. عموزاده قاضي محمدحسين خان پسر سيف القضات است كه از ساوجبلاغ براي نمايندگي در مجلس ملي آذربايجان انتخاب شده بود. صحبت هاي متفرقه شده و قاضي به طور نيمه شوخي و نيمه جدي گفته است كه ما به كلي از ايران جدا شده ايم . دكتر پرسيده است كه مياندوآب به كدام طرف رسيده است قاضي جواب گنگي داده است دكتر به طور شوخي گفته است كه مياندوآب مابين ما و شما آلزاس بورن . خواهد شد. روي هم رفته از صحبت هاي سياسي اجتناب مي شده است .
امروز كه سه شنبه بود مجلس ادبي منعقد شد. دوتا از شعرهاي متنبي را دكتر از روي شرح ديوان متنبي كه معني نموده بود در مجلس تحويل داد. يك قصيده هم از انوري كه در مذمت شعرا گفته است در مجلس خوانده شد. انوري در اين قصيده شعرا را بيفايده و غير لازم به نظام اجتماع معرفي نموده است . چند نفر از آقايان حاضر در اين عقيده با انوري موافق نبودند و عقيده داشتند كه جامعه مترقي همان طور كه به نان احتياج دارد همان طور به چيزهاي معنوي هم از قبيل شعر و صنايع ظريفه احتياج دارد و شاعر در حقيقت يكي از احتياجات جامعه را برآورده مي كند.
در اين باره هم صحبت شد كه آن شاعر كه انوري توصيف نموده است غير از آن شاعر است كه براي اينكه جامعه هاي بشري را در زمينه هاي معنوي و روحي متلذذ نمايند شعر مي گويند.
