بحران آذربايجان
35
دوشنبه 8 بهمن
آقاي قوام السلطنه ديروز حضور شاه رفته و قريب يك ساعت و نيم در حضور شاه مانده است . از كابينه جديد و اعضاي آن هنوز خبري نيست .
دكتر ميليسپو مستشار ماليه و رئيس ميسيون مالي آمريكا كه سال گذشته استعفا داده و ايران را ترك نمود به وزارت امور خارجه آمريكا حمله نموده است و اظهار داشته است كه وزارت خارجه آمريكا براي خاطر سياست تسكين و مجامله از ميسيون در مقابل روسها دفاع ننموده است و بالنتيجه ميسيون نتوانسته است ماموريت خود را انجام بدهد و ميسيون مورد حمله طرفداران روس در ايران مانده است . وي ضمنا اظهار داشته است كه روسها مي خواهند يا ايران را قطعه قطعه بكنند يا يك حكومت پوشالي تشكيل بدهند. اين خبر را كه راديوي آنكارا نقل نمود من نتوانستم درست اخذ بكنم كه اين مطلب را دكتر ميليسپو در ضمن نطقي بيان نموده است يا در يك مقاله نوشته است . در هر صورت مطالب همان بود كه نوشتم . داستان ماموريت ميسيون آمريكا كه در تحت رياست دكتر ميليسپو و اقدامات مشاراليه در زمينه اصلاحات مالي و اقتصادي از يك طرف و طرفيت سياسيون و روزنامه نويسها و حقوق بگيرهاي ايران با شخص وي و اقدامات اصلاحي وي از طرف ديگر يك قطعه غم انگيزي از تاريخ معاصر ايران را تشكيل مي دهد. يك وقتي دكتر ميليسپو در ضمن بعضي بيانات خود اظهار داشته بود كه پيشرفت ميسيون در حفظ استقلال ايران مدخليت دارد. روزنامه فكاهي باباشمل كه در دشمني با ميسيون گوي سبقت را از همكاران جدي خود برده بود اين جمله را از بيانات دكتر گرفته و موضوع حمله سختي قرار داده بود. و كاريكاتور صفحه اول را به اين قضيه تخصيص داده بود كه بابا شمل به دكتر ميليسپو شيشكي مي بندد. باباشمل نوشته بود كه استقلال ايران را ملت ايران حفظ خواهد نمود. حالا اين حرفهاي دكتر اشاره به آن قضايا است كه چون آزادي گفتار پيدا نموده است بي پرده سخن گفته است .
نكته ديگر اين كه دشمنان و مخالفين دكتر ميليسپو منحصر به طرفداران روسها نبوده ; عده كثيري از ليدرها و مامورين عاليرتبه و همچنين تجار و صاحبان ثروت جزو مخالفين دكتر بودند كه به هيچ وجه طرفدار روس محسوب نمي شدند بلكه بعضي از آنها مورد نفرت روسها هستند. از اين قبيل هستند ابتهاج رئيس بانك و جمال امامي نماينده مجلس مخالفت دكتر مصدق با دكتر (ميليسپو) هم معلوم است و دكتر مصدق هم پيش روسها چندان موجه نيست .
امروز دوشنبه و موعد مذاكره مساله ايران در شوراي امنيت است . اگر حادثه غيرمترقبه اي پيش نيايد امروز به اين كار رسيدگي بدوي به عمل خواهد آمد. بنا به تحقيق يك آژانس انگليسي احتمال دارد كه قضيه مورد رسيدگي قرار بگيرد و يا توصيه بشود كه خود طرفين با مذاكره حل نمايند. تغيير حكومت ايران هم قضيه را غامض تر نموده است .
در مقابل اين اعتراض به سياست روسيه كه از سرزمين آمريكا بلند شده است در انگليس هم لرد والنسيتار در روزنامه ساندي تايمز مقاله نوشته و در آن از سياست بوين تمجيد كامل نموده است كه در مقابل اعمال و رفتار روسيه به طور وضوح حرف زده است و از جا در نرفته است . وي نوشته است كه وقت آن رسيده است كه به روسها خاطرنشان بشود كه نتيجه رفتار فعلي آنها به كجا منجر خواهد شد. اضافه نموده است كه انگليس به اعمال روسها در ايران اجازه نخواهد داد. مساله ايران كه به حضور شورا آورده خواهد شد آيا ساير اجزاي شورا اين شهامت را دارا خواهند بود كه از بوين پشتيباني كنند يا نه و بايد به همه آنها خطراتي را كه در نتيجه مسامحه آنها مرتب خواهد بود يادآوري نمود.
لرد والنسيتار از سياسيون معروف انگليس است منسوب به حزب محافظه كار است و مدتي هم در ايران ماموريت داشته است . اين دو انتقاد از سياست روسيه كه يكي به صورت حمله به سياست وزارت خارجه مملكت نويسنده و ديگري به صورت تمجيد از وزارت خارجه نويسنده به عمل آمده از يك معنايي كاشف است و آن عبارت از اين است كه در مملكتهاي آنگلوساكسون كم كم آن بي حسي كه در اثر پروپاگاند ضدآلماني در ميان سياسيون شايع شده بود از بين مي رود و از زبانها قفل برداشته مي شود.
بحران حكومت در فرانسه مرتفع شده و مسيو قرون كابينه خود را تشكيل داده است . در انگليس نه به حكومت قرون و نه به آتيه فرانسه عموما اميدواري بسياري ندارند. در راديوي طهران كه دو ربع بعدازظهر نشر شد هنوز از كابينه ايران خبري در بين نيست .
امروز ساعت پنج ظهر آقاي پيشه وري نخست وزير حكومت ملي آذربايجان از آقايان علما در منزل آقاي حاجي ميرزا خليل آقا مجتهد بازديد نمودند. چند روز قبل آقاي بي ريا وزير معارف را براي تعيين وقت منزل آقاي حاجي ميرزا خليل آقا فرستاده بودند ملاقات و بازديد براي امروز معين شده بود. آقايان حاجي ميرزا باقر آقا قاضي و حاجي ميرزاعلي اصغر آقا شيخ الاسلام و حاجي ميرزا علي آقاقاضي تشريف آورده بودند. من هم با آقا ميرزا باقر آقا مجتهدي رفتيم . آقاي پيشه وري با آقاي بي ريا قبلا آمده بودند و آقايان هم آمده بودند در اطاق بيروني . آقاي مجتهد صندلي گذاشته مهمانها روي صندلي نشسته بودند. چند نفر هم فدايي با رئيس الوزرا و وزير معارف آمده بودند كه در اطاق مجاور نشسته بودند. رئيس الوزرا خيلي بلند صحبت مي نمود. وقتي كه وارد حياط شديم با وجود بسته بودن پنجره ها صداي مشاراليه تا به حياط مي رسيد. اول صحبت در خصوص ماليات بر عايدات بود. بعد از چند موضوع ديگر صحبت به ميان آمد. از جمله از آقاي پنبه اي كه تا به حال رئيس نظميه تبريز و حالا فرماندار اروميه گرديده است مبلغي صحبت شد و از درستكاري و سادگي زندگاني وي چند نفر سخن گفتند. از مطالب سياسي چندان مطلبي به ميان نيامد. فقط رئيس الوزرا اشاره به تصدي قوام السلطنه به رياست وزرا نموده و گفت كه اين آدم به هيچ وجه نسبت به آذربايجان خوشبين نيست .
صحبت خيلي صميمانه و دوستانه بود. آقاي پيشه وري تاكيد نمودند كه عن قريب تفنگهاي آن دهاتيها كه مسلح شده و در دهات اسباب زحمت مردم مي شوند گرفته خواهد شد. راجع به قانون روابط مالك و رعيت اظهار داشتند كه آن قانون را بد نوشته بودند و عبارت آن واضح نبود و به قول خودشان گنگ بود. بنا شده است دوباره بنويسند تا مورد مذاكره و تصويب بشود. راجع به اجزاي ادارات دولتي هم عقيده داشتند كه اجزاي ادارات بيش از حد لزوم است و حتي بعضي از ادارات هستند كه اگر كليه بسته بشوند در ترتيب جريان كارها تفاوتي حاصل نمي شود. معهذا بيرون كردن اجزاي فعلي مخصوصا در اين زمستان آنها را دچار فلاكت نمودن است ; لذا بايستي علي العجاله وضع ادارات همين طور بماند. بعدها براي آنها فكر كرد.
آقاي پيشه وري باز از فشار مالي كه دولت مركزي بر آذربايجان وارد مي نمايد صحبت مي نمايد و به امكان رواج دادن پول مخصوص در مقابل اموال دولتي اشاره كرد. چون اين قسمت را قدري مبهم ادا نمود حضار چندان ملتفت نشدند; ولي من چون راجع به اين قسمت سابقه داشتم ملتفت شدم كه آقاي پيشه وري مي خواهند چه بگويند.
مقارن غروب مجلس خاتمه يافت . آقاي پيشه وري و آقاي بي ريا خداحافظي نموده رفتند. بعد از رفتن مهمانان آقايان علما قدري نشسته و بعد از صرف قليان آقاي قاضي آنها هم خداحافظي نموده و از منزل آقاي حاجي ميرزا خليل آقا بيرون آمدند. روي هم رفته اين مجلس در حضار تاثير خوبي نمود و آنها را به آينده بيشتر اميدوار نمود.
