تبريز ـ خبرنگار روزنامه جمهوري اسلامي : آذربايجان در فارسي ميانه آتور پاتكام در آثار كهن فارسي آذر بادگان و در فارسي كنوني آذربايجان ناميده مي شود. تاريخ باستاني آذربايجان با تاريخ قوم ماد درآميخته است . قوم ماد پس از مهاجرت به ايران قسمتهاي غربي ايران از جمله آذربايجان را تصرف كرد. تاريخ حكمراني يونانيان سلوكيان و حكومت هاي محلي متعددي را در اين سامان به خاطر دارد. پس از تصرف آذربايجان توسط شاه اسماعيل صفوي اين خطه قدرت سياسي و نظامي عظيمي يافت . آذربايجان در طول تاريخ همواره يكي از مراكز مهم فرهنگ و تمدن سرزمين ايران محسوب مي شده است . مروري كوتاه بر چند موزه آذربايجان شرقي گوشه هاي كوچكي از فرهنگ و تاريخ غني اين منطقه باستاني را به ما معرفي مي كند.
موزه آذربايجان تبريز
در كنار مسجد كبود تبريز بناي بزرگي با ايوان رفيع مشرف به خيابان امام قرار دارد. اين بنا يكي از قديمي ترين موزه هاي درجه اول ايران به شمار مي رود و به موزه آذربايجان معروف است .
اين موزه براي اولين بار در سال 1336 با نمايش 202 قطعه از آثار فرهنگي انتقالي از موزه ايران باستان شروع به كار كرد . ساختمان فعلي موزه از سال 1341 رسما افتتاح و شروع به كار كرده است .
اين موزه از بخشهاي زير تشكيل شده است .
باستان شناسي دوران قبل از اسلام
اين بخش بيشتر شامل سفالينه هاي متنوع و آثار مفرغي تمدن هاي مناطق مختلف ايران از هزاره پنجم پيش از ميلاد تا پايان حكومت ساسانيان است .
از اشياي نفيس بخش پيش از اسلام مي توان از يك جام زرين و يك موبند زرين منحصر بفرد و يك زيتون نقره اي با مجسمه سرشير كه همگي مربوط به دوره هخامنشي هستند يك قبضه شمشير برنزي متعلق به دوره كاسي ها كه داراي كتيبه اي به خط ميخي است و تنگ ها و كاسه هاي شيشه اي نقش دار مربوط به دوره ساساني و ... نام برد.
باستان شناسي دوره اسلامي

اين بخش آثار سفالي و فلزي زيبايي از قرون چهارم تا چهاردهم هـ ق را در خود جاي داده است .
اين اشيا شامل انواع سفالينه هاي نقش دار و لعابداري است كه از مناطق مختلف به دست آمده اند. چيني هاي بسيار نفيس دوره صفوي كه به استناد مهرهاي پشت ظروف به دستور شاه عباس اول در طرح ها و رنگهاي مختلف ساخته شده اند از ديگر اشياي اين بخش هستند.
از اشياي منحصر بفرد اين بخش قفل رمزي فلزي متعلق به سال 566 هـ ق ساخت يك هنرمند اصفهاني است كه داراي 4 عقربه و 65536 رمز مي باشد . يكي ديگر از اشياي ديدني اين بخش كاسه برنزي حكاكي شده مزين به آيات قرآني و ادعيه متعدد است كه به « جام شفابخش » معروف شده و تاريخ ساخت آن 110 هـ ق است . و بالاخره سنگ نوشته معروف « بسم الله » كه كتيبه اي مرمرين در ابعاد 1 33 * 3 83 متر است . در وسط اين كتيبه لفظ جلاله « بسم الله الرحمن الرحيم » به خط نستعليق درشت به عمق حدود 5 سانتيمتر تراشيده شده و در حاشيه آن اشعاري در مدح حضرت رسول اكرم (ص ) و القاب ايشان با نقوش اسليمي حك شده است . اين كتيبه در تاريخ 1272 هـ ق توسط حكاك خطاط و شاعر هنرمند « ميرزامحمدعلي قوجاني » معروف به ميرزا سنگلاخ خلق شده و يكي از شاهكارهاي مسلم حكاكي به شمار مي آيد.
سكه ها مهرها و سيلندرها
در اين بخش مجموعه نسبتا كاملي از سكه هاي ادوار مختلف تاريخ ايران از زمان تسلط اسكندر بر ايران و حكومت جانشينان وي و سپس امراي سلسله هاي مختلف كه در اين سرزمين به حكومت پرداخته اند تا اواخر قاجاريه به يك يا چند سكه از هر يك در ويترين هاي مخصوص به نمايش گذاشته شده اند. كليه سكه ها به ترتيب قدمت با زيرنويس شامل مشخصات و سال ضرب آنها به نحوي چيده شده اند كه پشت و روي تمامي سكه ها براي علاقمندان قابل استفاده و تحقيق مي باشد.
مهرها و سيلندرها نيز قسمتي از ويترين هاي اين بخش را به خود اختصاص داده اند. اين مهرها مربوط به ادوار مختلف تاريخ از هزاره سوم قبل از ميلاد تا قرون اخير هستند. در كنار اين مهرها نمونه هاي طراحي شده آنها بر روي مقوا و نيز آثار نقوش مهرها بر روي خمير مخصوص در معرض ديد قرار دارند. اين مهرها همگي گوياي علايم و نشانه هاي ملي قومي مذهبي تجاري و حكومتي اقوام گوناگوني است كه در مناطق مختلف سرزمين پهناور ايران زيسته اند. اين علايم بر روي قطعات كوچك سنگ از جنسهاي مختلف مثل انواع عقيق يشم سنگ سرخ و يماني و نيز لعل فيروزه ياقوت و حتي طلا و نقره و يا ساير سنگهاي معدني حك شده اند.
موزه ادب و عرفان شيخ شهاب الدين اهر
اين موزه در سال 1374 در تالار اصلي بناي تاريخي بقعه « شيخ شهاب الدين اهري » تاسيس گرديد و آثار فرهنگي مربوط به ادب و عرفان در اولين موزه گردآوري شد. موزه ادب و عرفان از موزه هاي تخصصي كشور در نوع خود محسوب مي شود.
اين موزه بيشتر ارائه كننده آثار دوره هاي تاريخي صفوي تا قاجاريه است . در بخش ادبي موزه نيز آثار نفيسي از كتب خطي دوران صفوي تا قاجار از قبيل قرآن هاي خطي با جلد مذهب لاكي و ديوان شعرا و عرفا مانند ديوان جلال الدين مولوي و گلستان سعدي وجود دارد. كتابهايي مزين به نقوش مينياتوري زيبا با آثار خوشنويسي شده از اين جمله اند. همچنين قطعه خط هايي به خط شكسته و نستعليق از آثار « استاد عبدالمجيد طالقاني » از خوشنويسان قاجاريه و نيز زيارت نامه حضرت سيدالشهدا به قلم « ميرآقاي اهري » و نيز آثاري از استاد درويش معروف در آن به نمايش گذاشته شده است .

از آثار بسيار شگفت آور اين بخش طوماري است پارچه اي به طول 360 سانتيمتر و به عرض 50 سانتيمتر كه مزين به سوره هاي كلام الله مجيد به خط نسخ ثلث و غبار است . اين سوره ها در داخل نقوش اسليمي و ترنجي جاي گرفته اند. اين طومار متعلق به دوره صفويه است .
در بخش عرفان نيز تابلوهاي نقاشي از دوره قاجاريه و مجموعه جالبي از انواع كشكول هاي دراويش از جنس چوب سفال چيني و برنز كه داراي كتيبه ها و نقوشي از مجالس درويشان و انواع كلاه هاي مخصوص آنان و نيز تبرزين هاي مرصع طلاكوب و نقره كوب فراهم آمده است .
از ديگر اشياي نفيس اين بخش در چوبي پاشنه گردان است . اين در تمامي كنده كاري و منبت كاري شده است و داراي كتيبه اي متعلق به قرن هفتم هـ ق است .
بناي اين موزه را به شاه عباس صفوي نسبت مي دهند. اين بنا داراي يك ايوان بزرگ دو مناره بلند دو ايوان كوچك يك ايوان بزرگ و يك مسجد بزرگ و خانقاه معروف به قوشخانه و اتاق هاي متعدد است .
موزه ادبي شهريار
موزه شهريار در خانه سابق استاد شهريار شاعر شهير ايران در خيابان ارتش تبريز واقع است . اين بنا از سوي شهرداري تبريز به موزه تبديل شد. در اين موزه مجموعه آثار هنري و ادبي و لوازم شخصي شهريار به نمايش درآمده است .
بزرگ ترين اثر استاد كليات ارزشمند ديوان اشعار او به زبان پارسي و بخشي از آن به زبان تركي آذري است . معروف ترين بخش از اين آثار شهريار كتاب « حيدربابايه سلام » است .
در اين موزه علاوه بر آثار چاپ شده استاد دفاتر و اوراق بسياري از آثار و اشعار دست نويس ايشان و قرآني كه به خط زيباي نسخ نگاشته شده است و برخي لوازم تحرير و آلبوم هاي محتوي عكس هاي يادگاري اين شاعر انديشمند و فرزانه در ويترينهاي مخصوص در معرض نمايش علاقمندان قرار دارد.
سيد محمدحسين بهجت تبريزي معروف به شهريار فرزند سيد اسماعيل موسوي خشكنابي در سال 1286 شمسي در تبريز چشم به جهان گشود و تحصيلات خود را در تبريز و تهران در رشته طب ادامه داد . استاد شهريار در 82 سال زندگي پرفراز و نشيب خود شهرت بسياري كسب نمود و كتابهاي وي به زبانهاي مختلف ترجمه گرديد.

استاد شهريار كه يكي از شعراي بزرگ ايران محسوب مي شود در تاريخ 27 شهريور 1367 شمسي به سراي جاويد شتافت و در مقبره الشعراي تبريز به خاك سپرده شد.
موزه ارامنه تبريز
خليفه گري ارامنه آذربايجان در سال 1345 شمسي در كنار كليساي مريم مقدس واقع در خيابان شريعتي تبريز موزه اي به نام « موزه كليساهاي خليفه گري ارامنه آذربايجان » تاسيس كرد. در اين موزه آثار فرهنگي نفيس از قبيل كتب خطي طومارها فرمانها نشانها تابلوهاي نقاشي سكه ها نگين ها سلاح ها عصاها ظروف نقره اي و مسي و سفالي چيني بلورآلات زيورآلات پارچه هاي ترمه دوزي و مجسمه ها و آثار چوبي منبت و خاتم كاري نگهداري مي شود.
بعضي از اشياي اين موزه از اين نظر كه با تاريخ و فرهنگ ارامنه پيوند مي خورد براي ارامنه از اهميت زيادي برخوردار است از جمله صندلي منبت كاري كه در سال 1728 ميلادي در ارمنستان براي اسقف اعظم كليساي « آختامار » واقع در درياچه وان ساخته شد و طي حوادث سالهاي 1895 ميلادي همراه عصاي اسقف اعظم و ناقوس سوراخ سوراخ كليساي مذكور به خليفه گري تبريز منتقل شد. تاريخ ساخت اين عصا سال 1825 ميلادي و تاريخ ساخت ناقوس 1831 ميلادي است .
تاج ها نشان ها و صليب هاي متعددي نيز در دوران وقوع اين حوادث به تبريز انتقال يافت . شمعدانهاي بزرگ كليساهاي سن استپانوس و سن طاطاوس و زنگ بزرگ و در خاتم اين كليسا نيز به همين ترتيب به تبريز منتقل شد. اين موزه در حال حاضر تعطيل است .
دفتر پژوهشهاي تاريخي مرحوم يحيي ذكا (خانه لاله اي ها)
خانه لاله اي ها كه دفتر پژوهشهاي تاريخي مرحوم يحيي ذكا در آن افتتاح شد در جنوب كوچه صدر در مسير يكي از قديمي ترين راه هاي تبريز كه از محله خيابان و مسجد كبود باغ شمال جريان داشته واقع است .
اين بنا در دو طبقه با عرصه 900 مترمربع و اعياني 600 مترمربع احداث شده است . نماي اين بنا آجري و بالكن هاي آن داراي سر ستونها و ستونهاي گچبري شده و حياط و باغچه است .
نماي ساختمان داراي قاب بندهاي آجري پركاري است . راه پله فرعي از كلاه فرنگي طبقه همكف نيازهاي اندروني را برطرف مي كرد.

خانه لاله اي ها از زمره خانه هاي قديمي ارزشمند شهر تبريز است كه در سال 1379 در فهرست آثار ملي كشور به ثبت رسيده است . به پاس خدمات مرحوم يحيي ذكا در زمينه تاريخ و ايران شناسي به ويژه پژوهشهاي منطقه آذربايجان و تبريز از اين خانه به عنوان « دفتر پژوهشهاي تاريخي يحيي ذكا » بهره برداري مي شود.
استاد يحيي ذكا يكي از بزرگترين پژوهشگران معاصر و نيز از ايران شناسان بنام كشورمان است . استاد ذكا را مي توان يكي از بنيانگذاران موزه در ايران ناميد. چرا كه در برنامه ريزي و راه اندازي بسياري از موزه ها در تهران و شهرستانها در 40 سال اخير نقش اصلي داشته است . از طرف ديگر وي يكي از خبره ترين كارشناسان اموال فرهنگي بودند. در شناسايي و معرفي آثار دوره قاجاريه به ويژه نقاشي استاد حق بزرگي به گردن جامعه هنري ايران دارد . از وي حدود 40 كتاب و ده ها مقاله به جاي مانده است .
با همكاري خانواده آن مرحوم آثار فرهنگي به جاي مانده از ايشان به خانه لاله اي ها در تبريز جهت استفاده پژوهشگران انتقال داده شد. مجموعه اي از كتاب ها نشريات فيش هاي پژوهشي استاد و... از آن جمله است .
موزه تاريخي طبيعي تبريز
موزه تاريخ طبيعي وابسته به سازمان محيط زيست آذربايجان شرقي در خيابان آزادي واقع است . اين موزه در برگيرنده پيكره هاي تاكسيدرمي جانوران و حيوانات گوناگون منطقه آذربايجان است كه به صورت علمي آرايش شده و در ويترين هاي مخصوصي به نمايش در آمده اند. اين موزه از معدود موزه هاي موجود از اين نوع در كشور محسوب مي شود و از جاذبه هاي توريستي استان به شمار مي آيد.
موزه دوره ايلخاني مراغه
موزه ايلخاني در جوار آرامگاه شاعر نامدار « اوحدي مراغه اي » در خيابان دانشسراي مراغه تاسيس و به مكاني زيارتي و فرهنگي تبديل شده است .
اين موزه كه آثار فرهنگي مربوط به تاريخ دوره ايلخاني را به نمايش گذاشته و در تاريخ 1364 شمسي تاسيس گرديده است و از جاذبه هاي توريستي مراغه محسوب مي شود.
اشياي ديدني اين موزه شامل انواع ظروف سفالي مجموعه سكه هاي شاهان ايلخاني و ظروف شيشه اي و فلزي مربوط به همان دوره و نيز قطعه خطي اثر « ياقوت » خوشنويس معروف آن دوره است .

موزه قرآن و كتابت
مسجد شاه طهماسب « صاحب الامر » در شرق ميدان صاحب آباد تبريز قرار گرفته و يك گنبد و دو مناره بلند دارد. مسجد شاه طهماسب مسجد سلطنتي شاه طهماسب اول صفوي بود . اين مسجد در سال 1045 قمري به وسيله سپاهيان سلطان مراد چهارم عثماني تخريب شد.
كاتب چلبي در كتاب جهان نما ضمن بحث از تبريز مي نويسد : ... در قسمت شرقي ميدان صاحب آباد متصل به جامع سلطان حسن مسجد مزين ديگري وجود داشت كه چون بنايش از شاه طهماسب بود عساكر عثماني جا به جا خرابش كردند.
از زمان شاه طهماسب تنها دو طاق مرمري نقشدار در مداخل دهليز و اندرون باقيمانده است . سنگ نبشته مرمريني هم در كنار يكي از طاق ها نصب شده كه فرمان منع تمغاي كيالي برنج و زغال بر آن شده است .
در بالاي طاق ديگر سوره « الجن » به خط علاالدين خوشنويس معروف زمان شاه طهماسب صفوي ساخته شده است .
اين مسجد پس از عقب نشيني عثمانيان دوباره آباد گرديد. در زلزله شديد 1193 هـ ق باز فرو ريخت و در سال 1208 هجري به وسيله جعفر قلي خان دنبلي ملقب به باتمان قليچ پسر احمدخان تجديد بنا يافت . ماده تاريخ اين تجديد بنا مصراع : « از حكم خان بشد اين مسجدآباد » است .
در 1266 هـ ق ميرزا علي اكبر خان مترجم كنسول گري روس كه مرد ثروتمندي بود به آيينه بندي قسمتي از بقعه و دهليز و تعميرات آن اقدام كرد و صحن و مدرسه كنوني را احداث و موقوفاتي براي آنها تعيين نمود.
اين صحن و مدرسه كه در سال 1345 شمسي بدون توجه و اهميت و حيثيت تاريخي آن در نتيجه امتداد يافتن خيابان دارايي تخريب شد در بدو تاسيس « مدرسه اكبريه » نام داشت ولي بعدها « صحن مقام صاحب الامر » خوانده شد.
در حال حاضر اين مسجد پس از اتمام تغييرات به عنوان موزه قرآن و كتابت تجهيز و براي بازديد علاقمندان گشوده است .
موزه مشروطه تبريز
با توجه به نقش بزرگي كه آذربايجان به ويژه مردم تبريز در پيروزي انقلاب مشروطه داشته اند تاسيس موزه اي براي نگهداري و ارايه آثار و يادگارهاي به جاي مانده از رهبران بزرگ آن انقلاب و نيز جمع آوري اسناد و مدارك و عكسهاي مستند مربوط به حوادث انقلاب مشروطه در خانه مشروطه بسيار به جا و شايسته و حتي ضروري بود. بنابراين از سال 1375 كليه اشياي مربوط به اين دوره از تاريخ ايران از موزه آذربايجان و نيز اشياي اهدايي مردم و بازماندگان رهبران و مجاهدين انقلاب مشروطيت فراهم آمد و نخستين پايه اين موزه به صورت حاضر را بنا نهاد.
بخشي از مجموعه آثار موجود در اين موزه در سال 1341 همزمان با تاسيس حوزه آذربايجان و با جمع آوري اسناد و مدارك و يادگارهاي مربوط به انقلاب مشروطه در ساختمان موزه آذربايجان فراهم آمده و در آنجا به نمايش گذاشته شده بود.
اين موزه سالها تداوم داشت اما ضرورت تاسيس موزه هاي مستقل سرانجام در سال 1375 منجر به انتخاب بناي خانه مشروطه به عنوان مناسب ترين محل براي تاسيس اين موزه شد.
اينك موزه مشروطه تبريز با داشتن مجموعه قابل توجهي از عكسهاي مستند و تابلوهاي نقاشي از تصاوير بزرگان انقلاب مشروطه و اسناد و مدارك و نامه ها و اعلاميه هاي مربوط قيام و مبارزات مجاهدين مشروطه يكي از گنجينه هاي منحصر بفرد كشور محسوب مي شود.
عكسها از آرشيو ميراث فرهنگي آذربايجان شرقي