بوستان كتاب قم اولين جلد دايره المعارف قرآن كريم را در 720 صفحه منتشر كرده است . در بخشي از مقدمه اين دايره المعارف كه توسط مركز فرهنگ و معارف قرآن تهيه و تدوين شده است چنين مي خوانيم :
اميرمومنان علي (ع ) پرورش يافته مكتب قرآن آن را چنين مي شناساند : نوري است كه چراغ هايش را خاموشي نباشد. چراغي كه روشنايي اش به خاموشي نگرايد. اقيانوسي كه كسي را به ژرفايش دسترس نباشد راهي كه رهروش به گمراهي نرود. پرتوي كه تابشش را تيرگي نيالايد فرقاني كه برهانش خمودي نگيرد بنيادي كه پايه هايش فرو نريزد. درماني كه از پيامدهايش جاي نگراني نباشد. عزتي كه ياورانش شكست نپذيرند و حقي كه يارانش تنها وانمانند.
آري قرآن معدن ايمان و گوهر ناب آن سرچشمه ها و درياهاي دانش بوستان ها و آبگيرهاي عدالت زيربنا و ساختار اسلام و وادي ها و دشت هاي گسترده حق است . قرآن دريايي است كه هرچه از آبش ببرند پايان نگيرد. چشمه ساري است كه هر چه از آن برگيرند فرو نخشكد. آبشخوري است كه خيل واردان از آن نكاهند. منزل گاهي است كه مسافران راهش گم نكنند نشانه هايي است كه رهروان با ديدن آن ها گمراه نشوند. جاي جاي راهش سرعت گيرهايي دارد كه امكان تجاوز رهروان از آن ها نباشد. خداوند قرآن را براي عطش عالمان زلال و گوارا براي قلب هاي ژرف انديش بهاران و خرم و براي حركت صالحان راهي روشن مقرر داشته است . اين كتاب دارويي است كه دردي برجاي نمي نهد نوري است كه با هيچ ظلمتي همراه نباشد. ريسماني است كه دستاويزش اطمينان بخش و دژي است كه بلندايش تسخيرناپذير است .
در طول تاريخ اسلام در پاسخ به نداي قرآن و مناديان وحي كه مردم را به تامل و انديشه ورزي در قرآن دعوت كرده اند عالمان ودانش وران اسلامي هركس به فراخور حال خود كوشيده است تا درباره قرآن سخني بگويد. كتابي بنويسد. تفسيري بنگارد. خوشه اي از خرمن قرآن برگيرد و با پديد آوردن مجموعه اي قرآني آن را به مردم عرضه كند.
چنين بود كه درباره قرآن هزاران كتاب نگاشته شد و كم تر كتابي است كه چون قرآن در كانون توجه دانش وران و دين مداران اسلامي و غيراسلامي قرار گرفته باشد ولي با اين همه باز جاي دائره المعارفي قرآني با روشي نو كه زورقي براي سير در درياي بي نهايت قرآن و بهره گيري از گوهرهاي شگفت آور آن باشد خالي است و كوشش براي تدوين دائره المعارف قرآن كريم گامي در اين مسير است ...
پيشينه تدوين نخستين دائره المعارف قرآني را بايد در سيره مبارك حضرت اميرمومنان (ع ) جست . آن بزرگوار رساله اي درباره شصت نوع از انواع علوم قرآني داشته كه به اين نام خوانده شده است : ما ورد عن اميرالمومنين في اصناف آيات القرآن و انواعها و تفسير بعض آياتها. اين نخستين كتابي بوده كه درباره علوم قرآني تدوين گشته و چنانكه در روايات آمده مطالب آن را پيامبر گرامي بر آن حضرت املا مي فرموده است . مطالبي از اين كتاب را ابوعبدالله محمد نعماني در تفسير خويش از طريق ابن عقده و او به سند پيوسته از امام صادق عليه السلام نقل كرده كه در مجلد نود بحارالانوار (ص 1 ـ 79 ) ذكر شده است .
بي گفت و گو قرآن كريم اقيانوسي كران ناپيدا است كه دست يابي به ژرفاي معاني و بطون معارفش براي غواصان معرفت پژوه به طور كامل ميسر نيست و به راستي مصداق سخن امير كلام است كه فرمود : بحرا لا يدرك قعره ; با اين حال همه ما دعوت شده ايم بر كرانه اين اقيانوس به جست و جو پردازيم و از زلال آن نمي برگيريم و آتش جهل و حيراني را هر چند دمي برنشانيم ; از همين رو است كه تبيين و تفسير معارف قرآني از دوران نخستين مفسران اصيل قرآن پيامبر و امامان معصوم (ع ) تا اين روزگار دامن گسترده و همچنان بر تارك ميراث مكتوب فرهنگ ما مي درخشد. از آنجا كه يافتن بخشي از گوهرهاي ناب قرآني به فراخور حال و توان هر عصر و نسل رزق گران بهاي انسان در همه روزگاران است فرزانگان دوران ما نيز در تكاپويند تا از اقبال لايزال قرآن پژوهي طرفي بر بندند و در اين زمره فخري نصيب خويش و حظي از آن معرفت نوشان اين عصر كنند. تدوين دائره المعارف قرآن كريم كه « مركز فرهنگ و معارف قرآن دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم » بدان همت گماشته گامي در اين مسير است كه با عزمي سترگ آغاز گشته است و با استعانت از نور قدوسي قرآن شريف اميد است كه زودازود به منزل مقصود راه برد.
مركز فرهنگ و معارف قرآن در آغاز فعاليت خود براي تكميل برداشتهاي تفسير حضرت آيت الله هاشمي رفسنجاني ـ دامت بركاته ـ كار تدوين تفسير راهنما را با روشي نو آغاز كرد كه در 22 جلد ارائه مي شود . در اين تفسير بيش از 60 هزار فيش و برداشت از قرآن بر اساس ترتيب آيات گرد آمده كه همه داراي نمايه بوده از فهرست موضوعي جامعي برخوردار است .
در مرحله بعد به منظور راه يابي آسان به موضوعات و مفاهيم قرآني فيش هاي موجود با افزودن اطلاعات تكميلي در پژوهش جديد بر پايه نظام الفبايي طبقه بندي و جلد نخست آن با نام « فرهنگ قرآن » عرضه شده است و افزون بر 20 جلد خواهد شد.
اكنون كوشش مي شود با استفاده از تجربيات به دست آمده و پژوهش هاي ياد شده و هماهنگ با آنها در جهت تكميل پژوهش هاي قرآني فراهم ساختن پيش نياز تفسير موضوعي و پرداختن نظامواره به موضوعات قرآني براي هر يك از عناوين و مدخل هاي فراهم آمده مقاله اي نگاشته شده تدوين دائره المعارف قرآن كريم سامان يابد....
برخي از مدخل هاي جلد اول دايره المعارف قرآن كريم چنين است : آب آبرو آب ميوه آتش آتش بس آثار باستاني آجرپزي آخرت آخرالزمان آدم (ع ) آرامش آرزو آزادي آزر آساني آسمان آسيه آشتي آمادگي نظامي آوارگي آهن ابتكار ابرار و عناوين ديگر.
به منظور آشنايي با چگونگي تدوين و تحرير مطالب مربوط به مدخل هاي مختلف بخشي از مدخل « آمادگي نظامي » درج مي كنيم :
آمادگي نظامي : توانمندي مادي و معنوي براي رويارويي نظامي با دشمن
قرآن كريم در آيات 246 بقره 2 ; 121 172 و 200 آل عمران 3 ; 71 94 102 و 104 نسا 4 ; 15 16 و 60 انفال 8 ; 41 46 47 و 123 توبه 9 ; 80 انبيا 21 و 10 سبا34 به صراحت يا اشاره به موضوع آمادگي نظامي پرداخته و مباحث متنوعي را در ميان مفسران پديد آورده است كه مهم ترين آنها عبارت است از : الف . هدف و آثار آمادگي نظامي ; ب . اهميت آمادگي نظامي ; پ . ابعاد آمادگي نظامي شامل تهيه و ساخت سلاح و ادوات جنگي آموزش فنون رزم آوري آماده سازي روحي و معنوي رزمندگان تامين و گردآوري اطلاعات برگزاري رزمايش هاي نظامي تخصيص بودجه هاي نظامي و مرزباني .
برجسته ترين واژگان شناساي اين مدخل در قرآن عبارت است از : .1 اعداد : فراهم آوردن تفصيلي و دقيق هر چيز . اين واژه در آيه 60 انفال 8 آمده و مومنان را به گردآوري همه امكانات نبرد فرا خوانده است : « و اعدوا لهم ما استطعتم من قوه » . .2 جذر : پرهيز همراه با خوف و اضطراب . اين واژه در آيات 71 و 102 نسا4 آمده و مومنان مامور برگرفتن « حذر » (جنگ افزار) شده اند : « يايها الذين امنوا خذوا حذركم » (نسا4 71 ) « وليا خذوا حذرهم و اسلحتهم ... » (نسا4 102 ) .3 ربط : محكم بستن و پيوند دادن چيزي براي ثابت ماندن بر حالت نخستين . مشتقات اين واژه در آيه 60 انفال 8 و 200 آل عمران 3 به مفهوم مرزباني آمده است : « يايها الذين امنوا اصبروا و صابروا و رابطوا و اتقوا الله لعلكم تفلحون » . (آل عمران 3 200 ) مفسران در دلالت واژه هاي حذر و اعداد و نيز واژه رباط در آيه 60 انفال 8 بر آمادگي نظامي اتفاق نظر دارند; اما درباره دلالت واژه رباط بر آمادگي نظامي در آيه 200 آل عمران 3 دوگونه سخن گفته اند كه يكي از آنها دربرگيرنده همين مفهوم است .
ث هدف و آثار آمادگي نظامي : جوامع انساني براساس نيازهاي مشترك پديد آمده اند و تضاد منافع بروز جنگ ميان آنان را ناگزير ساخته است ; از اين رو آمادگي نظامي از ضروريات حيات اجتماعي به شمار رفته پذيرفته ترين هدف آن حفاظت از منافع مادي و معنوي فردي و اجتماعي است . اين معنا مورد پذيرش قرآن است : « ترهبون به عدوالله و عدوكم = تا دشمنان خدا و خودتان را بترسانيد » . (انقال 8 60 ) از آن جا كه « رهب » يا « رهبه » ترس همراه با دوري از خطر است . اين ترس نقش بازدارنده داشته از تجاوز دشمنان به مرزهاي مادي و معنوي مسلمانان جلوگيري مي كند و روشن است كه متجاوز را جز با نماياندن سرانجام تجاوز نمي توان هشدار داد.
برخي گفته اند : كاربرد حرف « لام » در عبارت « واعدوا لهم » به جاي « علي » بيانگر آن است كه آمادگي نظامي مسلمانان براي دفاع است و رويارو نشدن دشمنان با مسلمانان يقينا به نفع خودشان خواهد بود; همچنين عبارت « و آخرين من دونهم » در آيه ياد شده بر ضرورت آمادگي براي رويارو شدن با دشمنان ناشناخته تاكيد دارد كه موجب پيشگيري از غافلگيري نيروهاي مسلمان شده طمع ايشان بريده خواهد شد برخي مفسران دشمنان ناشناس را منافقاني كه دشمني شان را پنهان ساخته اند دانسته و گروهي ديگر آنها را دشمناني خارجي كه خصومتشان را آشكار نكرده اند مي دانند; ولي آيه مي تواند همه آنها را دربربگيرد; بنابراين هدف از آمادگي مستمر نظامي جلوگيري از تجاوز دشمنان شناخته شده و ناشناس به حريم مادي و معنوي اسلام و مسلمانان است . موارد ذيل را نيز از آثار آمادگي نظامي برشمرده اند : رفع موانع براي ايمان آوردن انسانهاي مستعد جلوگيري از همدستي برخي از جوامع با دشمنان اسلام زمينه سازي براي پيمانهاي نظامي اهل كتاب با مسلمانان ايجاد ضمانت اجرايي آن و پرداخت جزيه به حكومت اسلامي .
ثاهميت آمادگي نظامي : شماري از آيات با تعابير گوناگون به نقش برجسته اين موضوع پرداخته اند :
ث1 ـ وجوب آمادگي نظامي : قرآن در آيه 60 انفال 8 به آمادگي نظامي : « و اعدوا لهم مااستطعتم من قوه » و در آيه 41 توبه 9 به بيرون رفتن از وطن كه از مصاديق آمادگي است فرمان داده است : « انفروا خفاقا و ثقالا و جهدوا بامولكم و انفسكم في سبيل الله ذلكم خير لكم ان كنتم تعلمون » . گروهي از فقيهان و مفسران آمادگي نظامي را واجب عيني و گروهي ديگر واجب كفايي دانسته اند; از اين رو آمادگي نظامي از نظر وجوب و اهميت در حكم جهاد است .
ث2 ـ اهتمام پيامبر گرامي اسلام (ص ) : عزيمت رسول خدا در آستانه جنگ احد براي استقرار مجاهدان در پايگاههاي جنگي : « و اذ غدوت من اهلك تبوي المومنين مقعد للقتال والله سميع عليم » (آل عمران 3 121 ) نشانه اهتمام خاص پيامبر(ص ) به آمادگي نظامي است كه برخي آن را از اين آيه برداشت كرده اند.
ث3 ـ اهتمام ساير پيامبران : پاسخ مثبت پيامبري از بني اسرائيل به درخواست مردم و تعيين فرمانده كه از ضروريات آمادگي نظامي است : « الم تر الي الملا من بني اسرائيل من بعد موسي اذ قالو النبي لهم ابعث لنا ملكا نقتل في سبيل الله ... و قال لهم نبيهم ان الله قد بعث لكم طالوت ملكا » (بقره 2 246 و 247 ) نمونه اي از اهتمام ساير پيامبران است . از ديگر نمونه هاي آن زره سازي حضرت داوود است كه در آيات 80 انبيا 21 ; 10 و 11 سبا 34 به اين موضوع و كاربرد دفاعي زره پرداخته است .
ث 4 ـ آمادگي نظامي نشانه ايمان : از ديد مفسران نكوهش خداوند از منافقان كه ساز و برگ جنگي را پيش از نبرد فراهم نياورده اند : « ولو ارادوا الخروج لا عدوا له عده ولكن كره الله انبعاثهم فثبطهم و قيل اقعدوا مع القعدين » (توبه 9 46 ) از نشانه هاي نفاق و باعث سلب توفيق جهاد از آنان است .
ث5 ـ ستايش از مجروحان آماده رزم : قرآن در آيه 172 آل عمران 3 به ستايش از مجروحاني پرداخته كه پس از زخمي شدن در نبرد احد با رساندن خود به جبهه جنگ آمادگي شان را اعلام كرده اند : « الذين استجابوا لله والرسول من بعد ما اصابهم القرح للذين احسنوا منهم واتقوا اجر عظيم » .
ث6 ـ لزوم حفظ آمادگي نظامي در نماز : نماز بر ساير عبادتها برتري دارد; اما نمي تواند مانع از آمادگي نظامي شده مسلمانان را از رويارويي با دشمن باز دارد از اين رو خداوند دستور داده است كه مجاهدان جنگ افزارهاي خود را در حال نماز برگيرند : « و اذا كنت فيهم فاقمت لهم الصلواه فلتقم طائفه منهم معك و ليا خذوا اسلحتهم فاذا سجدوا فليكونوا من ورائكم و لتات طائفه اخري لم يصلو افليصلوا معك و لياخذوا حذرهم و اسلحتهم ود الذين كفروالو تغفلون عن اسلحتكم و امتعتكم فيميلون عليكم ميله وحده » . (نسا4 102 ) در اين آيه نماز خوف تشريع شده است . در نماز خوف رزمندگان دو گروه مي شوند و با حفظ آمادگي نظامي به نوبت نماز مي گزارند. مفسران و فقيهان در چگونگي اين نماز اختلاف دارند اما همگي بر لزوم حفظ آمادگي نظامي در نماز خوف متفقند.
ابعاد آمادگي نظامي
.1 تهيه و ساخت سلاح و ادوات جنگي : برخي مفسران در تفسير آيه 60 انفال 8 آمادگي نظامي را به ادوات جنگي رايج در صدر اسلام منحصر دانسته اند. آنان به ظاهر رواياتي از رسول خدا(ص ) تمسك جسته اند كه فرموده : مقصود از قوه در آيه مزبور همان شمشير يا تيراندازي يا سپر است اما مفسران متاخر با توجه به ادله اي بر اين باورند كه حكم اين آيه كلي و عمومي است و به تناسب مقتضيات زمان و مكان همه سلاح هاي روز را شامل ميشود. عبارت « ما استطعتم = هر چه در توان داريد » و نكره آمدن كلمه « قوه » در عموميت آيه صراحت دارند و جاودانگي احكام قرآن مقتضي چنين برداشتي است . برخي از روايات نيز به عموميت هرگونه سلاحي تصريح مي كنند بنابراين روايات پيش گفته فقط به ادوات جنگي زمان نزول آيات نظر داشته در هر عصري سلاح هاي پيشرفته زميني هوايي و دريايي متناسب با زمان از مصاديق « قوه » به شمار مي رود. پيامبر اكرم (ص ) نيز به گردآوري و ساخت سلاحهاي پيشرفته روزگار خود اهتمام ويژه اي داشت چنان كه براي تامين نياز تسليحاتي سپاه اسلام در ايام جنگ حنين زره هايي را از صفوان بن اميه قرض گرفت و در غزوه خيبر با بهره گيري از اطلاعات يك يهودي اسير به انبار سلاح دشمن دست يافت و مسلمانان براي نخستين بار « منجنيق » (بزرگ ترين سلاح جنگي آن روزگار براي پرتاب سنگ ) و « دبابه » (اتاقكي چوبي پوشيده از چرم كه در آن پنهان شده و براي رخنه در ديوار قلعه به آن نزديك مي شدند) را به كار گرفتند. پيامبر « عروه بن مسعود » و « غيلان بن سلمه » را به جرس (واقع در يمن ) فرستاد تا ساخت منجنيق و « عراده » (وسيله اي كوچك تر از منجنيق ) را بياموزند بنابراين با توجه به دستور عام آيه و سيره پيامبر مسلمانان نه تنها بايد پيشرفته ترين سلاحهاي هر عصر را به دست آورند بلكه خود بايد آن ها را بسازند تا از وابستگي به بيگانگان رهايي يابند چنان كه قرآن در اين باره به حضرت داوود فرمان مي دهد كه زره هاي فراخ بسازد و حلقه ها را اندازه گيري كند : « ان اعمل سبغت و قدر في السرد ... » (سبا34 11 ) و چون نيروهاي فراهم آمده بايد دشمنان را بترساند ضرورت دارد كه جنبه هراس انگيزي سلاحها نيز رعايت شود. گروهي از مفسران « جذر » را در آيه 71 نسا4 سلاح و ادوات جنگي دانسته اند زيرا انسان در پرهيز همراه باهراس براي دفاع از خويش سلاح برمي گيرد اما بسياري ديگر از مفسران متاخر حذر را عام تر از سلاح دانسته و آن را به هر چيزي كه انسان در پرهيز از خطر به كار مي بندد تفسير كرده اند كه در اين صورت افزون بر تهيه سلاح شامل آگاهي از نقاط ضعف و قوت دشمن يا امور دفاعي ديگر نيز ميشود.
2 ـ آموزش فنون رزم آوري : برخي با استفاده از عموم حكم آيه 60 انفال 8 و روايات و سيره پيامبر مباحث مهمي را به آموزش جهادگران اختصاص داده اند. رواياتي از حضرت رسول (ص ) در تفسير اين آيه آمده كه « قوه » را به تيراندازي تفسير كرده و به مسلمانان دستور داده است تا به فرزندانشان فنون رزم آوري چون تيراندازي و اسب سواري را بياموزند چنان كه خود حضرت نيز اهتمام خاصي به آموزش هاي نظامي داشته ضمن شركت در مسابقه هاي تيراندازي مي فرمود : اي فرزندان اسماعيل ! تيراندازي كنيد كه پدرتان هم تيرانداز بوده است . از پيامبر(ص ) درباره تداوم آموزش هاي نظامي نيز چنين روايت شده است : هر كس تيراندازي بياموزد سپس آن را رها و فراموش كند از امر من سر پيچي يا نعمتي را ناسپاسي كرده است . از مهم ترين نشانه هاي اهتمام رسول خدا به آماده سازي نيروهاي رزمي آن است كه او خود مسابقه هاي اسب سواري و تيراندازي برگزار مي كرد و برد و باخت مالي را در آن روا مي شمرد. اين حكم همواره نزد فقيهان (در باب سبق و رمايه ) مسلم شمرده شده است . مفسران از آيه 71 نسا 4 چگونگي حركت نيروها را برداشت كرده اند به اين صورت كه نيروها به تناسب شرايط محيطي و موقعيت دشمن به شكل دسته هاي پراكنده يا به صورت گروهي به سوي دشمن رهسپار شوند. خداوند در آيات 15 و 16 انفال 8 شيوه عقب نشيني تاكتيكي را به مسلمانان مي آموزد بدين سان كه آنان فقط براي غافل گيري دشمن با حركت به اطراف ميدان نبرد يا ياري بخش هاي ديگر سپاه اجازه عقب نشيني دارند . اداره 65 غزوه و سريه به وسيله پيغمبر در حكومت ده ساله برخي را بر آن داشته تا بگويند : حضرت كوشش خويش را در تمام سال مصروف تمرين سپاه براي نبرد مي كرد. نمونه روشن بهره گيري مسلمانان از روش هاي نظامي حفر خندق در نبرد احزاب است كه براي جلوگيري از ورود دشمن به مدينه با پيشنهاد سلمان فارسي و دستور پيامبر براي نخستين بار انجام و دشمن با شكست رو به رو شد. استتار (استفاده از موانع طبيعي و غير طبيعي براي پنهان ماندن از ديد دشمن ) يكي ديگر از تاكتيك هاي جنگي است كه مواردي از سيره و نيز شان نزول سوره عاديات به آن اشاره دارد. رسول خدا اين شيوه را به امام علي فرمانده گروه اعزامي آموخت كه روزها پنهان و شبان گاهان با بهره گيري از تاريكي شب به دشمن نزديك شوند در نتيجه پيروزي چشم گيري نصيب مسلمانان شد. موارد ديگري كه از آيات 60 انفال 8 و 71 نسا 4 و روايات آموزش فنون رزم آوري و نظامي برداشت شده عبارت است از : تاسيس آموزشكده ها و پادگان هاي نظامي براي تربيت نيروي رزمنده قوي و كارآزموده تاسيس آموزش گاه هاي ساخت سلاح هاي جنگي پيشرفته و صنايع وابسته آموزش علوم مرتبط با دانش هاي نظامي مانند رياضيات جغرافيا شيمي الكترونيك و... آموزش به كارگيري سلاح ها و ادوات پيشرفته نظامي . از برخي از آيات لزوم آموزش هاي همگاني نظامي نيز استفاده مي شود (انفال 8 60 )
.3 آماده سازي روحي رزمندگان : از آيات برمي آيد كه توان مندي روحي و معنوي رزمندگان اسلام از ابعاد مهم آمادگي نظامي است . مفسران در ذيل آيات 60 انفال 8 : 200 آل عمران 3 و 46 توبه 9 به اين موضوع پرداخته اند . عموميت آيه 60 انفال 8 كه به فراهم آوردن همه توان مندي ها فرمان داده است آمادگي روحي و معنوي نيروهاي رزمنده را نيز دربرمي گيرد. در تفسير آن آيه روايتي آمده كه يكي از مصاديق « قوه » را مشكين فام كردن محاسن رزمندگان دانسته و اين تغيير چهره در تقويت روحيه نيروهاي خودي و تضعيف روحيه دشمن كارساز بوده است . از آيه 44 تا 46 توبه 9 برمي آيد كه عدم آمادگي روحي و معنوي منافقان در اثر عدم تقوا و ايمان آن ها را از شركت در جهاد بازداشته است از اين رو در بهره گيري از رزمندگان بايد به اخلاص تقوا و كارآيي آن ها توجه داشت چنان كه در نبرد بدر شمار اندك مسلمانان بر شمار بسيار كافران غلبه يافت و به تصريح قرآن شركت نيروهاي ناكارآمد و سست بنياد نه تنها سودي براي مسلمانان نخواهد داشت بلكه سرچشمه فساد و فتنه در سپاه حق نيز خواهد بود : « لو خرجوا فيكم مازادوكم الا خبالا و لاوضعوا خللكم يبغونكم الفتنه و فيكم سمعون لهم و الله عليم بالظالمين » (توبه 9 47 ) از مهم ترين نكاتي كه مفسران از آيه 200 آل عمران 3 استفاده كرده اند موضوع پايداري و مقاومت رزمندگان اسلام در برابر سختي ها و گرفتاري ها است . در آماده سازي نيروها بايد به اين درس مهم قرآني توجه داشت كه جنگ همزاد و همراه دشواري ها بوده مومنان در سختي ها و ناملايمات نصرت الهي را در خواهند يافت . مفسران با استفاده از فعل « صابروا » كه از باب « مفاعله » و براي افعال طرفيني است گفته اند : رزمندگان دست كم بايد به اندازه پايداري دشمنان در جنگ شكيبا بوده پايداري كنند و اين خود نيازمند آمادگي روحي قبلي است چنان كه خداوند در آيه 104 نسا 4 با يادآوري همانندي رنج و اندوه كافران و مسلمانان در نبرد و اميدواري مسلمانان به خداوند (به صورت عامل برتري آنان ) به افزايش توان روحي رزمندگان پرداخته است : « و لا تهنوا في ابتغا القوم ان تكونوا تالمون فانهم يالمون كما تالمون و ترجون من الله مالايرجون و كان الله عليما حكيما »
هدف از آمادگي مستمر نظامي جلوگيري از تجاوز دشمنان شناخته شده و ناشناس به حريم مادي و معنوي اسلام و مسلمانان است و متجاوز را جز با نماياندن سرانجام تجاوز نمي توان هشدار داد .
در هر عصري سلاح هاي پيشرفته زميني و هوايي و دريايي متناسب با زمان از مصاديق « قوه » به شمار مي رود. با توجه به دستور عام قرآن كريم و سيره پيامبر مسلمانان نه تنها بايد پيشرفته ترين سلاح هاي هر عصر را به دست آورند بلكه خود بايد آن ها را بسازند تا از وابستگي به بيگانگان رهايي يابند.
رسول اكرم كوشش خود را در تمام سال مصروف تمرين سپاه براي نبرد مي كرد .
تاسيس آموزشكده ها و پادگان هاي نظامي براي تربيت نيروي هاي قوي رزمنده تاسيس كارخانه ها و آموزشگاه هاي ساخت سلاح هاي جنگي آموزش علوم مرتبط با دانش نظامي مثل رياضيات جغرافيا شيمي الكترونيك و... مطالبي است كه از برخي آيات و روايات برداشت مي شود.
از برجسته ترين نشانه هاي آمادگي نظامي هوشياري در حراست از مرزها است . اگر مرزهاي سرزمين اسلامي حفاظت نشود هيچ كار نيكي در جامعه صورت نمي پذيرد. مرزباني از باقيات الصالحات شمرده شده است كه ثواب آن از هزار سال عبادت بيشتر است .