مهدي جعفري كالگلي
قسمت اول
اگر انسان همانند جانداري فرض شود كه جز خوردن و خوابيدن كاري نداشته باشد ارج نهادن و احترام گذاشتن به انسانيت انسان كاري عبث و بيهوده است . انسان با نعمت آزادي و اختياري كه دارد مي تواند موجوديت دروني خويش را چنان تكامل بخشد كه فراتر از جهان طبيعت قرار گيرد و از بند بردگيها و اسارتها آزاد گردد يا با همين نعمت آزادي مي تواند عرصه حيات خويش را در اعماق پستيها و رذيلتها غرق نمايد.
انسان آزاد انساني است كه به دور از تسلط و فشارهاي جانبي ديگران كارهاي خود را با آزادي و اختيار كامل انجام دهد. حقتعالي نعمت آزادي و اختيار را در كنار عقل به انسان ارزاني داشت كه با آن راه حق و باطل را از هم تفكيك دهد. سرنوشت هر انساني براساس آيات و روايات براساس اعمال و كردارش رقم خواهد خورد.
انساني كه خود را تحت حاكميت مطلق خدا قرار دهد و وجود خود را از هرگونه رذيلت و لغزش حفظ كرده و فقط حاكميت خدا را بر جهان و انسان پذيرا باشد به سادگي در باتلاق هواي نفس گرفتار نخواهد شد و خود را بنده و اسير ديگران نخواهد شناخت كه به سبب مال و ثروت و جاه و مقام در برابر غير خدا سر تعظيم فرود آورد. بينش مادي كه تنها جهان را با ديدگاهي مادي و طبيعي مي بيند و وجود خدا را انكار مي نمايد نمي تواند آيين راهگشايي براي انسانها باشد و به آزادي و حقوق بشر احترام بگذارد و آنان را صاحب اراده و آزادي بداند زيرا انسان را موجودي مي پندارد كه از روي تصادف و بي هدف پا به عرصه اين جهان نهاده است و پس از گذشت ايامي چند كه در اين دنيا زندگي مي كند با مرگ او زندگي و اعمال او نيست و نابود خواهد شد.
انسان آزاد انساني است كه براي خود و شخصيت خود ارزش و اهميت والايي قائل است و همواره استقلال و آزادي خود را حفظ مي كند و تحت سيطره و سلطه و اسارت ديگران قرار نمي گيرد زيرا معتقد است كه حقتعالي او را آزاد آفريده است . ارزش آزادي به اين است كه انسان ذليل و اسير ديگران نمي گردد و عنان اختيار خود را به دست ديگران نمي دهد و از خود اراده و استقلال دارد و خود به انتخاب و ارزشيابي و گزينش دست مي زند.
آزادي مجاز و آزادي غير مجاز
آن آزادي كه اصل و اساس معارف الهي را متزلزل سازد و توحيد را از صحنه خارج كند در مكتب اسلام مردود است و آزاديي كه نتيجه آن سقوط اخلاق و و آلودگي انسان و انحطاط بشريت باشد نيز از ديدگاه اسلام مردود به شمار مي رود. آزادي در اسلام براي اين است كه انسان در سايه انتخاب و اختيار اصلح و احسن به حركت تكاملي خويش ادامه داده و با تخلق به اخلاق الله مظهر اسماي الهي گردد. لذا در نظام اسلامي افراد با حاكميت بخشيدن به ارزشهاي الهي و احكام و مقررات آسماني به طور جمعي حركت خودشان را به سوي خداي هستي ادامه مي دهند و در اين حركت كمال مطلوب انسان فراهم خواهد شد.
بدون آزادي اسلامي انسان نه تنها به كمال مطلوب خود نخواهد رسيد بلكه به نابودي كشانده خواهد شد و در نتيجه آن نوع آزادي كه در فلسفه سياسي غير اسلامي مطرح است در فلسفه سياسي اسلام وجود نخواهد داشت .
در محيط ديني و در چارچوب احكام الهي انسان در صورتي كه از راه اعتدال عدول ننمايد از افراط و تفريط پرهيز كند دامن خود را با ظلم و اجحاف در حق ديگران آلوده نسازد از آزادي عمل وسيعي برخوردار خواهد بود و در اين چارچوب حقوق فردي و اجتماعي مورد حمايت شريعت اسلامي قرار خواهد گرفت .
دين مبين اسلام از ابتداي پيدايش از يك جهت با مبارزه عليه سنتهاي جاهلي از جمله بردگي و تبعيضات ناروا و باز كردن زنجيره هاي استبداد و استعمار از ذهن و انديشه بشر و از جهت ديگر با ابقاي بعضي سنتها كه در راستاي ارزشهاي انساني بود به تبين خط مشي خود درباره آزادي ملل پرداخت و از اين رهگذر بي بديل ترين الگوهاي سعادت را به جامعه بشري عرضه نمود.
اسلام در راستاي ارزش نهادن به كرامت نفوس انسانها به آزادي معنوي توصيه نموده و با آزادي عقيده نيز به مفهوم اصيل آن يعني عقيده اي كه بر پايه تفكر باشد موافق است بخصوص اهتمام به حد و وصفي كه اسلام به مساله تفكر قائل است باعث شده كه اصول اعتقادات اسلام جز از طريق تفكر و تحقيق قابل قبول نباشد.
تمدن جديد و معناي آزادي غربي
در تمدن جديد چون پايه و اساس كار بر حداكثر تمتع و بهره برداري از ماديات و لذايذ مادي قرار دارد لذا كليه افراد از قيد معارف و عقايد ديني و همچنين اصول اخلاقي آزادند و هر عملي را كه ميل داشته باشند مجازند به جا آورند. جاي ترديد نيست كه اين گونه حريت و آزادي روح انسانيت و ملكات فاضله را در انسان مي كشد و او را تا سرحد حيوانات تنزل ميدهد و از تكاملي كه ناموس خلقت براي او در نظر گرفته است باز مي دارد.
غربيها آزادي جنسي را به آزمايش نهادند اسارت ارزشها و اخلاق نتيجه داد بي قيدي جسم و تن را پيشنهاد كردند روح و جان و فكر و انديشه به بند كشيده شد آسايش و رفاه بدن را تامين كردند اضطراب و بحران رواني بي درمان ماند.
از اين جهت ژان ژاك روسو مي گويد : « آزادي اين نيست كه هر كس هر كاري كه دلش خواست بكند بلكه آزادي حقيقي قدرتي است كه شخص را مجبور به انجام وظايف خود مي كند . » (1 )
حكومتهاي استبدادي و استعماري همواره برپايه ديكتاتوري و زور و تزوير بنا شده اند و سعي دارند مردم را در جهل و بي خبري نگه داشته تا به غارت منابع و ذخاير آنها بپردازند. اگر چه شعار اصلي آنان آزادي است ولي آزادي را با نام آزادي قرباني هوا و هوس هاي پليد خود قرار مي دهند.
پي نوشت :
1 ـ مجله با معارف اسلامي آشنا شويم شماره 34 1374 ص 14