گزارشي از پژوهشكده انديشه سياسي
اسلام
حوزه هاي علميه شيعه همواره مهد تحقيق و پژوهش
عالمان نستوهي بود كه با كمترين امكانات و با اندك
برخورداري از رفاه مادي
آثار ماندگار و جاودانه اي در عرصه
تحقيقات علمي از خود به يادگار نهادند.
پس از پيروزي انقلاب اسلامي ايران و برپايي نظام
جمهوري اسلامي و محور قرار گرفتن اين انديشه كه براساس
آموزه هاي اسلامي انسان و اجتماع بايد اداره شود; نياز به
تلاش و تكاپوي علمي و تحقيق و پژوهش در عرصه هاي
مختلف دانشهاي اسلامي صد چندان گرديد و در اين ميان
عرصه فقه سياسي و انديشه سياسي اسلام بكرتر مي نمود و
همتهاي عالي تر و محققين مهياتري را مي طلبيد. داوري
منصفانه اين است كه كارهاي بايسته اي انجام گرفت و توليدات
انديشه اي ارزنده اي عرضه گرديد; ولي بايد توجه داشت ميان
آنچه فراهم آمد و آنچه كه بدان نياز داريم فاصله فراواني وجود
دارد كه همتهاي عالي و اخلاص و جديت فضلاي حوزه هاي
علميه و همه انديشمندان سختكوش اسلامي را
مي طلبد.
پژوهشكده انديشه سياسي اسلام كه جزو پژوهشكده هاي
دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم مي باشد
از فعالان
عرصه ياد شده محسوب مي گردد و در سالهاي اخير تلاشهاي
فراوان و قابل تقديري در اين حوزه فكري داشته است كه در
اين گزارش با اين پژوهشكده و فرآورده هاي پژوهشي آن آشنا
مي شويم .
سالها بود كه در مركز مطالعات و تحقيقات اسلامي دفتر
تبليغات حوزه علميه قم در ساحت انديشه سياسي اسلام
پژوهشهايي انجام مي گرفت و همين طرحها و تلاش سرانجام
در سال 1374 با تحولي كه تحقق يافت و پژوهشكده هاي
متعددي زيرمجموعه مركز مطالعات و تحقيقات اسلامي
بوجود آمدند; در پژوهشكده انديشه سياسي اسلام به شكل
سامان يافته تري گسترش يافت .
حجت الاسلام والمسلمين مهاجرنيا در گفتگو با ما اهداف
ايجاد چنين پژوهشكده اي را در اين مقطع از تاريخ سياسي
كشور چنين بيان مي كند : هدف اين بود كه يك كار اساسي و
بنيادي شروع گردد و معارف و آموزه هاي سياسي اسلام تبيين
گردد و به انتظارات و ديدگاهها و شبهات مطرح در اين حوزه
فكري پاسخ داده شود. شبهاتي مانند آنچه كه برخي گمان
مي كنند اسلام فلسفه سياسي ندارد بلكه فقط الهيات و كلام
سياسي دارد. اين نگاه انديشه را اروپا محور مي داند و براين
اعتقاد است كه يك نيم روزي انديشه سياسي به جهان اسلام
آمد و بعد به زاويه صوفيانه كشيده شد و در دوران مشروطه هم
خواست يك سري برآورد كه بر سرش زدند و از بين رفت تا
اينكه در دوران معاصر دوباره مطرح شد. چنين ديدگاههايي
بايد نقادي عالمانه شوند نه اينكه مواجهه تبليغي و
سياسي كارانه شود. ما در پژوهشكده از اول بنا بر اين گذاشتيم
كه در اينگونه موارد در عمل تحقيقي نشان دهيم كه اسلام
انديشه سياسي و فلسفه سياسي دارد و براي اين منظور در
پژوهشكده پروژه كلاني را تعريف كرديم به اسم تاريخ انديشه
سياسي متفكران مسلمان و در سه حوزه كار را پي گرفتيم .
ايشان سه حوزه كاري پژوهشكده انديشه سياسي اسلام را
اينگونه بيان مي كند : 1 ـ فقه سياسي 2 ـ فلسفه سياسي 3 ـ
سياست نامه نويسي . در حوزه فقه سياسي از شيخ مفيد و شيخ
طوسي شروع كرديم تا به علماي معاصر رسيديم و انديشه
سياسي فقهايي كه شاخص هستند را نوشتيم . در حوزه فلسفه
سياسي هم از كندي و فارابي شروع كرديم و تا امام خميني
پيش آمديم . در حوزه سياست نامه نويسي نيز از امثال
ابوريحان بيروني
ابن خلدون
مسعودي و.... شروع كرديم و
پيش آمديم . همه هدف ما اين بود كه نشان بدهيم متفكران
مسلمان فارغ از همه جار و جنجالي كه هست انديشه سياسي
عرضه كردند و منظومه فكري براي اداره جامعه ارائه دادند.
آقاي مهاجرنيا سطوح كار در اين پروژه ذو ابعاد و بزرگ را
بدين شرح بيان مي كند : بخش اول كار تك نگاري ها بود كه هدف
عرضه ميراث ارزنده پيشينيان بود كه تاكنون بيش از بيست اثر
از اين مجموعه را به پايان رسانده و عرضه كرديم و پس از
پايان
همه آنها تحت عنوان انديشه نامه متفكران شيعي ـ كه
انديشه حدود هفتاد متفكر را دربرمي گيرد ـ در قالب يك
دائره المعارف عرضه خواهد شد.
از آقاي مهاجرنيا پرسيديم كه در مقابل اشكال برخي افراد
به كار شما كه در كارهايتان بين انديشه سياسي با آرا سياسي
خلط صورت گرفته است چه پاسخي داريد او در جواب
اظهار داشت : اين نكته در نظريه زوال هم مطرح است . ولي اين
بينش بر پيش فرضهاي قائلين نظريه زوال مبتني است كه ما آن
پيش فرضها را نمي پذيريم . آنان مي گويند اسلام فلسفه سياسي
ندارد. در حالي كه فلسفه سياسي
مجموعه تاملات عقلاني
است كه راجع به حوزه سياست
نظم عمومي و حيات جمعي
صورت مي گيرد. با اين نگاهي كه ما داريم كار بوعلي و فارابي
مانند كار افلاطون و ارسطو مي شود. بله فارابي براساس
آموزه هاي قرآني وقتي جوامع را تقسيم مي كند
اصطلاحات
متناسب با نظام ارزشي خودش را بكار مي برد.
به اعتقاد ما فلسفه سياسي را از نصوص ديني هم مي شود
اخذ كرد
همچنانكه بسياري از مكاتب فلسفه مخصوص به
خود را دارند. در حوزه فقه سياسي ـ كه در زمان ما به سمت
دانش مستقل شدن پيش مي رود ـ هم آمديم فقه همه علما و
متفكراني كه در حوزه فقه سياسي انديشيدند را تدوين كرديم .
البته طبيعي است چون اين اقدام قدم اول است و پيشتر كار
چنداني در اين زمينه انجام نگرفته است
در كار ما نواقصي
وجود داشته باشد كه انشاالله در كارهاي بعدي و تحقيقات
محققان ديگر كار كاملتري عرضه گردد.
مسوول پژوهشكده انديشه سياسي اسلام در بخش ديگري
از گفت و گو با صفحه حوزه و دانشگاه اظهار داشت : ما در كنار
عرضه انديشه و نظرات فلاسفه و فقهاي اسلام در عرصه
انديشه سياسي وارد حوزه نظريه پردازي نيز شديم چرا كه
هدف اصلي پژوهشكده نيل به همين مرحله است . يعني
توصيف و تبيين هاي صورت گرفته در تك نگاريها براي اين
بود كه به زمان خودمان برسيم و با نظريه پردازي به نيازهاي
زمان خود پاسخ دهيم .
از آقاي مهاجرنيا درباره اولويت بندي محورها و
موضوعات پژوهشي انديشه سياسي اسلام پرسيديم كه در
جواب ما اظهار داشت : ما به صورت كلي اهدافي را معين
كرديم و پس از ترسيم اهداف سياستهايي را مشخص كرديم و
در مرحله بعد
در راستاي اهداف و سياستهاي كلي
برنامه هاي
سالانه را طراحي مي كنيم . با توجه به اينكه انديشه سياسي
گسترده ترين حوزه اي است كه بين دانشهاي موجود يافت
مي شود
ما كار را در سه حوزه پي گرفتيم كه قبلا بيان شد و
متناسب با سه گرايش
سه گروه فلسفه سياسي
فقه سياسي و
سياست نامه نويسي را تشكيل داديم و پيگير كارها هستيم .
البته يك گروه علم سياست هم داريم كه به حوزه روابط
بين الملل
جامعه شناسي
روانشناسي سياسي
اقتصاد سياسي
و.... مي پردازد. هدف ما اين است كه از پايگاه دين و از پايگاه
حوزه ها علميه
انديشه سياسي اسلام را در حد توان خود و
انتظاري كه از ما مي رود
عرضه كنيم .
براي اجرايي شدن اين اهداف
موضوعات در مرحله اول
شناسايي مي شوند و در شوراي پژوهشي اولويت بندي صورت
مي گيرد و به همين ترتيب بود كه تاكنون روي چيستي فقه
سياسي كار كرديم و در كنار پژوهشهايي كه انجام داديم به
شوراي سياست گذاري حوزه پيشنهاد تشكيل رشته تخصصي
فقه سياسي را داديم . همچنانكه از طريق دانشگاه باقرالعلوم
اقداماتي شد و نشريه تخصصي علوم سياسي منتشر مي شود كه
نوعا كارهاي پژوهشكده در آن انعكاس داده مي شود. همين كار
را درباره فلسفه سياسي هم انجام داديم كه اين مرحله بخش
اساسي و كار بنيادي ما بود. وي اضافه كرد : در حوزه فقه
سياسي بر روي قواعد فقه سياسي نيز كارهايي انجام داديم ;
قواعدي مانند قواعد مربوط به امور بين الملل . و چون قرآن
نص اول دين ماست
روي موضوع اصول تفكر سياسي در قرآن
هم مشغول تحقيق هستيم . در موضوعات نو پيدايي مانند
مردم سالاري ديني كه يك بحث جدي است و چند سالي است
كه در كشور ما پيرامون آن مطالبي گفته و نوشته مي شود. چون
روي اين موضوع كار تئوريك انجام نشده است
محققين ما در
اين موضوع و امثال آن مشغول كارهاي علمي هستند. پروژه اي
به نام بررسي فلسفي نظريه ولايت فقيه را شروع كرديم . در
همين رابطه با بزرگاني از مدرسين مانند آيت الله جوادي آملي
صحبت شد و از اساتيد بزرگوار خواستيم درسهاي خارج فقه
خود را به سمت اين موضوعات سوق دهند. در سالهاي اخير
اين مباحث در درسهاي آيت الله جوادي مفصل مطرح شده
است . با بعضي از مدرسين محترم صحبت شد كه در سال
تحصيلي جديد درس خود را فقه سياسي قرار بدهند. ايشان در
ادامه گفت و گو با ما اظهار كرد :
از سه سال پيش پروژه اي را تعريف كرديم به اسم نقد
نظريه زوال انديشه سياسي در اسلام و ايران . همچنين در
پروژه اي روي آزادي و حدود آن در فقه
براساس داده هاي
فقهي تحقيق انجام داديم . در موضوع جهاني شدن هم دو
پروژه اجرا كرديم ; بحث اسلام و جهاني شدن و بحث
جمهوري اسلامي ايران و جهاني شدن
در موضوع جهان
اسلام روي نظريه همگرايي در جهان اسلام بحث كرديم و
بحثي را راجع به نقش روحانيت در جامعه پذيري سياسي در
مقطع پس از پيروزي انقلاب اسلامي داشتيم .
وي در ادامه گفت : پروژه ديگر ما بررسي موضوع
گرايشهاي سكولاريستي در ايران عصر جمهوري اسلامي است
كه مسئله و مشكل فعلي جامعه ما مي باشد كه مشغول تحقيق بر
روي آن هستيم . همچنانكه موضوعات ديگري مانند انقلاب
اسلامي و مساله غرب ; روحانيت
تهديدها و فرصتها و.... هم
جزو اهداف پژوهشي ما مي باشد.
بايد يادآور شوم كه از سال 74 براساس ضرورتي كه
تشخيص داده شد
بر روي موضوع روش شناسي در انديشه
سياسي اسلام
مشغول تحقيق هستيم . چرا كه پيشينيان ما و
علماي گذشته با روش اجتهاد در حوزه فقه سياسي و روش
تعقل در حوزه فلسفه سياسي كار علمي مي كردند ولي در زمان
ما روشهاي جديدي مانند هر منوتيك
پديدار شناسي
گفتمان
و.... مطرح شده است كه نيازمند بررسي و بحث عالمانه است .
وقتي مطرح كرديم و نظام نوپاي اسلامي ايران با مسائل و
معضلاتي مواجه است كه نياز به بررسي تئوريك دارند;
پژوهشكده انديشه سياسي اسلام علاوه بر كارهاي بنيادي كه
اشاره كرديد
درباره مسائل جديد و مبتلا به چه اقداماتي كرد
پاسخ شنيديم :
ما هم قبول داريم كه كارهاي بنيادي زمان بر هستند و آثار
ملموس و زودهنگام ندارند
به همين جهت از دو سال پيش
كارهايمان را در دو فاز سامان داديم : يك بخش كارهاي اساسي
كه به برخي از آنها اشاره كردم و بخش ديگر پژوهشهايي هستند
كه در واقع مددرساني به حوزه سياسي جامعه اسلامي است
مانند مسئله جهاني شدن فمنيسم و.... البته شديدا پرهيز
مي كنيم كه وارد عرصه مطبوعات نشويم و مي كوشيم مبادا
كارهاي ما وارد مسائل جناحهاي سياسي گردد. بايد اذعان كرد
كه كار دشواري است
چرا كه متاسفانه در جامعه ما اگر سخن
محققانه به مشام برخي خوش نيايد به طرفداري از جناح
رقيب آنان متهم مي شود. و همين پرهيز از ورود به عرصه
مطبوعات خود يكي از دلايل ناشناخته ماندن كارهاي
پژوهشكده مي باشد.
حجت الاسلام والمسلمين مهاجرنيا درباره خاستگاه
تحصيلي محققين پژوهشكده و سطح علمي آنان اينگونه
توضيح داد : محققين پژوهشكده انديشه سياسي اسلام تحصيل
كردگان حوزه و دانشگاه مي باشند; عمده پژوهشگران شرط
همكاريشان اين بود كه تا پنج سال درس خارج حوزه رفته
باشند و كارشناسي ارشد علوم سياسي را هم گذرانده باشند و
از پايان نامه خود هم دفاع كرده باشند. بنابراين ما محقق
حوزوي محض و يا دانشگاهي محض نداريم .
وي در پايان اظهار داشت : جامعه ما امروزه در حوزه
انديشه سياسي مصرف بالايي دارد
لازم است توليد بالايي هم
داشته باشد. تلاش ما اين است كه اين ضرورت پژوهش در
عرصه انديشه سياسي اسلام را به فضلاي حوزه نشان دهيم تا
انشاالله يك جنبش تحقيقي و پژوهشي بوجود آيد كه اين
گامي در راستاي نظر رهبر معظم انقلاب در پاسخ به جمعي از
نخبگان حوزه و دانشگاه مي باشد.
هدف اين بود كه يك كار اساسي و بنيادي
شروع گردد و معارف و آموزه هاي سياسي اسلام
تبيين گردد وبه انتظارات و ديدگاهها و شبهات
مطرح در اين حوزه فكري پاسخ داده شود
جامعه ما كه امروزه در حوزه انديشه سياسي
مصرف بالايي دارد
لازم است توليد بالايي هم
داشته باشد. تلاش ما اين است كه اين ضرورت
پژوهش در عرصه انديشه سياسي اسلام را به
فضلاي حوزه نشان دهيم تا انشاالله يك جنبش
تحقيقي و پژوهشي بوجود آيد
*****
آشنايي با پژوهش هاي پژوهشكده انديشه
سياسي اسلام
|
از كارهاي تحقيقي ـ پژوهشي در خور تحسين در حوزه
علميه قم تلاش هاي ارزنده پژوهشكده انديشه سياسي اسلام ـ
وابسته به دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم ـ است كه با
تلاش تحقيقي خود مي كوشد تصويري درست از تطور تاريخي
انديشه سياسي مسلمين و بالندگي آن را به انديشه وران عرصه
سياست عرضه بدارند.
پژوهشكده انديشه سياسي اسلام تاكنون آثار تحقيقي
فراواني را تهيه و منتشر كرده است كه بدانها اشاره مي شود :
1 ـ ميزان الملوك و الطوايف ـ اثر سيد جعفر كشفي به كوشش
عبدالوهاب فراتي .
2 ـ انديشه سياسي سيدجعفر كشفي ـ از عبدالوهاب فراتي
3 ـ زبان سياسي اسلام ـ اثر برنارد لوئيس ترجمه غلامرضا
بهروز لك
4 ـ انديشه سياسي محقق اردبيلي ـ از علي خالقي
5 ـ مفهوم آزادي از ديدگاه مسلمانان ـ اثر فرانس روزنتال
ترجمه منصور ميراحمدي .
6 ـ انديشه سياسي محقق كركي ـ از سيد محمدعلي
حسين زاده .
7 ـ انديشه سياسي محقق سبزواري ـ از نجف لك زائي
8 ـ انديشه سياسي محقق حلي ـ از روح الله شريعتي .
9 ـ انديشه سياسي مسكويه ـ از محسن مهاجرنيا .
10 ـ انديشه سياسي فيض كاشاني ـ از علي خالقي
11 ـ انديشه سياسي فارابي ـ از محسن مهاجرنيا
12 ـ انديشه سياسي شيخ طوسي ـ از سيد محمدرضا
موسويان
13 ـ انديشه سياسي اخوان الصفا ـ از علي فريدوني
14 ـ انديشه سياسي خواجه نصيرالدين طوسي ـ از مرتضي
يوسفي راد
15 ـ انديشه سياسي آيت الله مطهري ـ از نجف نجف
لك زايي .
16 ـ انديشه سياسي علامه مجلسي ـ از ابوالفضل سلطان
محمدي .
17 ـ حقوق و وظايف غيرمسلمانان در جامعه اسلامي ـ از
روح الله شريعتي
18 ـ روضه الانوار عباسي ـ به كوشش نجف لك زايي .
19 ـ آزادي در فلسفه سياسي اسلام ـ از منصورميراحمدي .
20 ـ انديشه سياسي صدرالمتالهين ـ از نجف لك زايي
21 ـ انديشه سياسي ابوالحسن عامري ـ از علي فريدوني
22 ـ مباني تحزب در انديشه سياسي اسلام ـ از سيد عبدالقيوم
سجادي .
23 ـ آزادي در فقه و حدود آن ـ از محمد حسن قدردان
فراملكي
همچنين آثار ديگري در پژوهشكده انديشه سياسي در
دست تهيه و انتشار مي باشد.
اميد است محققان و پژوهشگران پژوهشكده انديشه
سياسي اسلام علاوه بر عرضه روزآمد ميراث سياسي فلاسفه و
فقها مسلمان
به موضوعات و مسائل عصر حاضر در قالب
نظريه پردازي نيز بپردازند و در عرصه انديشه سياسي حضوري
فعال داشته باشند.
| |