بحران آذربايجان
قسمت يازدهم
سه شنبه 27 آذر
امروز هوا سرد در عين حال آفتابي است . رفتم منزل آقاي انگجي اطاق و دهليز پر بود . در دهليز آقاي ميرزامهدي انگجي با صعوبت نزد خودش براي من جا نمود. رفتم نشستم آنجا. آقاسيدمحمد كريمه اي از ائمه جماعت و يك نفر ديگر كه من نمي شناختم پهلوي آقا ميرزامهدي نشسته صحبت مي كردند و خيلي با ملاحظه صحبت مي نمودند. معلوم شد كه آقاي حاجي ميرزاعلي شبستري رئيس مجلس ملي است . اوتومبيل هم دم در نگاه داشته بودند راجع به ايشان بوده است . بعد از مدتي ايشان رفتند. من تا آخر روضه نشستم . آقاي حاجي ميرزاعلي را من از دور ديده بودم و غايبانه مي شناختم ولي حضورا تطبيق نكردم . روز جمعه بنا است منزل آقاميرزامهدي بيايد. من هم وعده دادم بروم . وقت مراجعت به خانه مصادف شدم به دسته ششكلان و پل سنگي (پرسگي ) سينه زن و زنجيرزن و ساده نوحه خوان داشت . علم هاي متعدد و تك توك عرب هم ميانشان بود. راديو ديشب خبر داد كه علما به امضاي بهبهاني و امام جمعه قطعنامه اي به سفارت هاي شوروي و آمريكا و انگليس فرستاده و تخليه ايران را خواسته اند تا اثرش چه باشد. راديوي تركيه هم نقل نمود كه اوضاع طهران آشفته است . پوليس در كوچه با تفنگ هاي با سرنيزه گشت مي كند. دو دست تروريست وارد شهر شده اند. عده اي از معتبرين كاغذهاي تهديدآميز دريافت نموده اند تا خداوند عالم چه بخواهد.
در تبريز مردم از كابوس ناامني آني كه خلاص شده اند حالا نسبت به آتيه احساس نگراني مي كنند. امروز كه سه شنبه است روز جلسه ادبي بود كه در جلسه گذشته به جهت تصادف به محرم و آشفتگي اوضاع جلسه آينده را معين كرديم . ان شاالله سه شنبه آينده را در منزل ما يا در منزل دكتر تشكيل مي دهيم . الساعه كه اينها را مي نويسم خبرهاي ذيل را دريافت نمودم . اولا آنچه محقق است ممتاز رئيس عدليه موسوي رئيس مدعي العموم دولت شاهي رئيس ماليه توقيف شده اند. به بانك امر شده است كه پول به مردم ندهند. آنچه غير محقق است در رضائيه (اروميه ) جنگ به شدت ادامه دارد. در طهران ارفع كودتا نموده است و عده اي را توقيف نموده است . باقي مطالب ان شاالله در دفتر آينده .
چهارشنبه 28 آذر
خبر كودتا صحت نداشته است . به جهت امتناع بانك از دادن وجه اضطرابي مابين مردم توليد شده است ولي آن قدرها كه تصور مي رفت شديد نيست شايد جهتش اين باشد كه مردم نوعا در رفع حوايج روزانه و مخارج جزيي خانه داري و امثال آن به بانك رجوع نمي كنند بلكه با پولي كه براي رفع حوائج دم دست دارند يا با حساب هايي كه ميان خودشان دارند كارهاي عادي خودشان را مي گذرانند. البته اين حالت هم موقتي است . بايد چاره اساسي بشود. در هر صورت بعضي اقدامات شده است و مدير بانك ملي توسط كفيل بانك تبريز براي مخابره حضوري به تلگرافخانه دعوت شده اند. او هم حاضر شده بود. بعد از شرح اوضاع از طرف كفيل بانك درخواست ارسال اسكناس شده بود. مدير كل بالاخره از ارسال اسكناس امتناع نموده است . تجار هم بنا است كه تلگراف هايي به شاه و مجلس و مدير كل مخابره نمايند. باز راجع به همين موضوع . صحبت از دعوت نمايندگان آذربايجان براي مخابره حضوري مي شود. چند نفر از نويسندگان جرايدي كه طرفدار نهضت اخير آذربايجان هستند از طهران به تبريز آمده اند. چند نفرشان در اداره معارف با آقاي وزير معارف جديد آقاي محمدبي ريا ملاقات نموده اند. آقاي جهانگير تفضلي مدير ايران ما هم از آن جمله بوده اند و با مترجم با آقاي بي ريا صحبت مي نموده اند. راجع به توقيف آقاي ميرزا يوسف خان علمي و دكتر ما با دكتر جاويد1 وزير داخله جديد صحبت نموده است . اگر چه تقصير علمي درست معلوم نيست ولي از قراين در حق مشاراليه دولت جديد بيشتر از آنچه در اول تصور مي رفت ظنين است . چون به طور جدي مريض است صحبت از انتقال مشاراليه به مريض خانه در بين است .
پنجشنبه 29 آذر
شب راديوي طهران نطق دكتر مصدق را در مجلس نقل نمود كه اوضاع جديد آذربايجان را انتقاد نمود و مجلس ملي را غيرقانوني قلمداد مي نمود. بنا به عقيده دكتر مصدق اينطور تغييرات در قانون اساسي بايستي با رفراندوم (مراجعه به آرا عمومي ) به عمل بيايد. راديوي لندن هم اظهاريه سفارت ايران را نقل نمود كه در آن اشاره به وخامت اوضاع ايران شده و از نقض شدن عهدنامه متضمن استقلال و تماميت ارضي ايران شكايت شده بود و همچنين در آن اظهاريه اعلام شده است كه دولت ايران وضع فعلي آذربايجان را عمل انجام شده تلقي نخواهد كرد.
پاورقي :
.1 سلام الله جاويد كه پس از مذاكرات قوام با فرقه دمكرات به عنوان استاندار آذربايجان تعيين شد. وي تحصيل كرده مسكو و از مهاجراني بود كه از قفقاز به ايران بازگشت داده شده بودند. در متن خاطرات شرحي درباره وي خواهد آمد.
