پرتوي از مبارزات حوزه علميه نجف با استبداد و استكبار; از شيخ طوسي تا آيت الله حكيم
قسمت دوم و پاياني
نهضت روحانيت عراق و مبارزات صد ساله اخير
از حجت الاسلام والمسلمين دري نجف آبادي
مبارزات روحانيت در يكي دو قرن اخير در ابعاد مختلف قابل بررسي و منشا آثار فراواني براي دنياي اسلام و كشورهاي منطقه بوده و سرفصل جديدي در تاريخ اسلام گشوده است بگونه اي كه نهضت مشروطيت نيز با حمايت و پرچمداري علماي نجف پيگيري شد و بزرگاني مانند آيت الله خراساني مرحوم نائيني و ديگر بزرگان از نجف آنرا هدايت حمايت و رهبري مي كردند.
در نهضت تنباكو نيز فتواي مرحوم ميرزاي بزرگ شيرازي كارساز شد و خود مرحوم سيد جمال الدين اسدآبادي از شاگردان مرحوم ميرزا حسن شيرازي (ره ) بود و نيز بزرگاني مانند آخوند ملاعلي كني ميرزاي آشتياني سيد حسن مدرس سيد محمد طباطبائي سيد عبداله بهبهاني و شيخ فضل الله نوري همه شاگردان و تربيت يافتگان حوزه علميه نجف اشرف بودند كه پرچم مبارزه با استبداد داخلي و استعمار و نفوذ خارجي را برافراشته و اين دوره از مبارزات علما و بزرگان حوزه علميه نجف فصل جديدي از حيات روحانيت پيشرو و مجاهدتها و فداكاريهاي علما و مراجع و بزرگان اسلام و تشيع را در برابر متجاوزان انگليسي و وهابي نشان ميدهد و ابعاد فراگير اين فداكاريها و مجاهدتها را بيان مي نمايد.
فتواي علما عليه اشغال انگليسيها و حضور در صحنه هاي نبرد و ايجاد مراكز فرماندهي و سازماندهي مردم و دعوت از عشاير غيور دجله و فرات و بسيج عمومي مردم و مقابله با استعمارگران و عمال آنها و حضور شخصيتهاي بزرگ در راس هرم مرجعيت و فقاهت و مبارزه مانند مرحوم سيد محمد كاظم يزدي ميرزا تقي شيرازي شيخ الشريعه اصفهاني و سيد ابوالحسن اصفهاني (ره ) سرانجام انگليسيها را به تسليم و به رسميت شناختن حكومت ملي در تمام سرزمين عراق و عدم تعقيب انقلابيون توسط انگليس واداشت . گرچه متاسفانه همواره اين پير كهنه كار استعمار روبه صفت نقش بازي مي كند و نعل وارو مي زند ولي « و مكروا و مكرالله و الله خير الماكرين » .
در اينجا به صورت خلاصه به ابعاد اين مجاهدتها در چند سرفصل و دوره اشاره مي شود.
1 ـ مبارزه عليه استعمار و نفوذ و سلطه اجانب و بيگانگان 2 ـ مبارزات عقيدتي عليه وهابيت كمونيزم حزب بعث سكولاريزم و غربزدگي و اباحيگري .
3 ـ مبارزه عليه استبداد و اشغالگري
تاريخ حوزه مقدسه نجف اشرف و مبارزات روحانيت را در يكي دو قرن اخير و در آستانه استعمار جديد قرنهاي 18 و 19 و نفوذ و سلطه انگليس و آمريكا مي توان به چند دوره و سرفصل تقسيم كرد و ابعاد حيات سياسي و اجتماعي و فرهنگي و جهاد علما و مراجع و بزرگان حوزه را بررسي و ارزيابي كرد. البته از چشم تيزبين علما و انديشمندان و صاحبنظران عراق اين مسائل مخفي نبوده و مخفي نخواهد ماند و اميد است تجارب گرانسنگ قرن اخير و تباني ها و فتنه گريهاي استعمار و استكبار درس عبرتي و سرمشق عزتي براي امروز دنياي اسلام عموما و ملت مظلوم عراق باشد و موجب گردد تا با عزمي استوار و اراده اي خلل ناپذير جهت آزادسازي واقعي عراق از چنگال اشغالگران تلاش كنند و فريب نيرنگها و دسيسه هاي شيطان بزرگ و اذناب او را نخورند.
مبارزات روحانيت و حوزه مقدسه علميه نجف اشرف در قرن اخير و نيز پس از جنگ دوم جهاني با استعمار و جريانهاي انحرافي و احزاب دست نشانده بسي قابل توجه و تقدير است .
فتواي علما و مراجع و دستور راهبردي آنها و حمايتها و كمكهاي مادي و معنوي و اجازه صرف وجوه شرعي و دعوت به بيداري و هشياري و وحدت كلمه و نيز تحريم كالاهاي غربي و انگليسي و تحريم نفوذ و سلطه اجانب و ضرورت مطالبه حقوق شرعي و قانوني جامعه اسلامي و دفاع از كيان امت اسلامي و قاطعيت و مجاهدت و حضور در صحنه هاي نبرد و پيكار با اجانب براستي عبرتهايي بسي آموزنده و سرمايه اي بزرگ و گنجينه اي ارزشمند از تجارب و مجاهدتهاست و علاقمندان بايد به كتابهاي مربوط و اسناد و مدارك تاريخي مراجعه نمايند. جوهره حركتها در مرحله مبارزه با استبداد و استكبار و حفظ هويت و استقلال و تماميت ارضي عراق بر احكام نوراني اسلام و صيانت از هويت اسلامي و ديني مردم عراق مبتني بود.
در نيم قرن اخير نيز شرائط عراق فراز و نشيبهاي فراوان پيدا كرده و نظامهاي حاكم پس از جنگ جهاني دوم تا كودتاي 1338 و كودتاهاي بعدي و تا سلطه حزب بعث و سقوط آن در ارديبهشت سال 82 همواره دوراني پرتلاطم و توام با استبداد و فشارهاي سياسي و اجتماعي بر ملت عراق و علما و روحانيت بوده و در راستاي جهاد و حفظ حقوق مردم عراق صدها عالم و مجتهد به شهادت رسيده و صدها هزار از مردم مظلوم و بيدفاع عراق در سياهچالهاي سلولهاي مخوف دژخيمان عراقي شكنجه را تحمل نموده و هزاران نفر به صورتهاي فردي و دستجمعي اعدام شده و يا به شهادت رسيده اند.
در اين ميان و در چهل سال اخير مرجع بزرگ تقليد حضرت آيت الله العظمي سيد محسن حكيم و بيت مكرم آن مرحوم پرچم عزت و آزادگي ملت عراق را در يك جهاد مستمر بدوش گرفته و دهها نفر از فرزندان و خانواده گرانسنگ خود را تقديم اسلام و ملت عراق نموده و گوي سبقت را در ميدان جهاد از ديگران ربوده گرچه شهداي بزرگي مانند : آيت الله سيد محمدباقر صدر و خواهر بزرگوار او بنت الهدي و نيز آيت الله سيد محمد صدر و سيد حسن شيرازي و آيت الله غروي و آيت الله بروجردي و صدها عالم مجاهد ديگر در زندانهاي حزب بعث عراق همه از اين پاكباختگان و دلسوختگان و شيفتگان شهادت و حافظان حريم امامت و ولايت بايد به حساب آورد.
آيت الله سيد محسن حكيم
شخصيت فقيه و مرجع عاليقدر تقليد مرحوم آيت الله حاج سيد محسن حكيم (رض ) نه تنها در دوره زعامت و مرجعيت در دهه 40 و 50 محور مبارزه و مجاهدت در برابر كجرويها و طاغوت حاكم بر عراق و رژيم بعثي عفلقي بود كه در دوره اشغال عراق و انقلاب سال 1920 م نيز در جهاد عليه اشغالگري و اشغالگران انگليسي حضوري فعال و سازنده داشت .
در دوران سلطه جنايتكاران بعثي مبارزات حوزه علميه نجف و زعامت بزرگان از جمله مرحوم آيت الله حكيم ستودني است . در اين بيت كريم و در سايه سار اين شجره طيبه علم و فقاهت و جهاد فرزندان برومندي تربيت شدند كه هر يك در ميدان جهاد و شهادت و فقاهت و خدمت و بيداري و مجاهدت گوي سبقت را از بسيار ربودند و الحق بيت مرحوم آيت الله حكيم زبانزد امت اسلامي شد.
از اين بيت شريف 64 نفر تا اين تاريخ به شهادت رسيده اند كه 7 نفر آنها از فرزندان بلاواسطه آن فقيد بزرگ مي باشند كه آخرين شهيد بزرگوار اين بيت مكرم شهيد محراب شهيد مبارزه با استبداد و اشغالگري شهيد اخلاق و فضيلت مرحوم آيت الله حاج سيد محمدباقر حكيم بود كه دل همه را سوزاند و اشك همه را ريخت و داغ همه تازه شد.
ويژگيهاي آيت الله سيد محمدباقر حكيم
او فرزند علم و تقوي و حكمت و از بيت شريف فقاهت و سيادت و مرجعيت بود كه پدر در تربيت آنان كمال دقت و عنايت را مبذول نموده و در تعليم و تربيت و تهذيب اخلاقي و معنوي ايشان كوشيده و آنانرا با ادب و زهد و قناعت پرورش داد.
آري اين عدي پسر حاتم طائي است و از خاندان كرم و بيوت حكمت و شرافت است . او هفتمين شهيد از فرزندان اين مرجع بزرگ است و 64 سال عمر كرده و در 64 سالگي به شهادت رسيده و شصت و چهارمين فرزند شهيد اين خاندان جليل القدر است .
او قبلا هفت بار در معرض ترور قرار گرفته و اين بار هشتم بود كه چنان مظلومانه به شهادت رسيد.
او دوبار هجرت كرد (هاجر هجرتين ) يكبار از نجف به ايران و بار ديگر از ايران به نجف اشرف او با امام راحل (رض ) و مقام معظم رهبري (مد ظله العالي ) بيعت كرد (بايع بيعتين ). آري او مانند جد بزرگوارش و مانند شهيد بزرگ محراب حضرت مولي الموحدين عمل كرد و همچون آن بزرگوار و در ماه آن بزرگوار و در كنار مرقد مطهر آن بزرگوار به شهادت رسيد.
در ماه رجب ماه امامت و ولايت و در روز جمعه كه سيد روزهاست و پس از اقامه نماز جمعه و پس از زيارت مرقد مطهر حضرت مولاي متقيان و سيد پرهيزكاران و با حالت طهارت و وضو و غسل جمعه و با زبان ذكر و دعا و توسل و توجه و در كنار حرم امن آن حضرت و با زبان روزه و در روز ولادت حضرت امام محمد باقر(ع ) و در كنار خيلي از شهداي مظلوم و بي گناه و نمازگزار و روزه دار و در كنار صدها انسان مظلوم و مجروح ديگر با كمال طمانينه و آرامش و خشوع و خضوع مخصوص اوليا خداوند متعال به لقا الله پيوست و آنچه را در طول ده ها سال آرزو مي كرد و در هنگام خداحافظي از ايران و وداع با عزيزان به زبان آورده بود مانند جد غريبش حضرت اباعبدالله الحسين (ع ) اين بار به راي العين ديد.
در هر صورت شهادت آرمان مردان الهي است . شهادت افتخار اوليا است . شهادت رمز جاودانگي و مايه شرافت و جاودانگي بندگان خالص خداست .
آنچه مهم است اكنون تجزيه و تحليل آثار بركات نتايج و وظائف و مسئوليتهائي است كه متوجه حوزه علميه نجف اشرف و حوزه هاي علميه و ملت عراق و مجلس اعلاي انقلاب اسلامي عراق و نخبگان و سياستمداران فعال در صحنه عراق است و بنده در اين رابطه چند نكته را يادآور مي شوم :
1 ـ پي گيري جدي موضوع ترور و شناسائي شبكه هاي جاسوسي و نفوذي موثر در اين جنايت هولناك و ضد انساني و مجازات آنها
2 ـ هوشياري نسبت به دشمنان و جنايتكاران كه همچنان در كمين ملت عراق هستند و خطر آنها دفع نشده است .
3 ـ حفظ و صيانت از شخصيتهاي فرهيخته و انديشمند اسلامي در برابر جريانهاي مشكوك و نفوذي .
4 ـ هشياري از ايجاد تفرقه و دشمني و تخاصم در داخل صفوف نيروهاي انقلابي اسلامي و ملي در برابر شياطين و عمال آنها.
بديهي است اين موضوع حساس نبايد وسيله اي براي تشتت كلمه وتفرقه و شكاف در داخل صفوف ملت عراق و مبارزان ضد استبداد و ضد استكبار باشد.
5 ـ اينك بار رسالت و مسئوليت مرحوم آيت الله حكيم بر عهده حوزه علميه نجف علما و مراجع و ملت ستمديده عراق و دوستداران آن شهيد والا مقام است . بايد عناصر پاكباخته و فداكار فعال در عرصه عراق راه آن شهيد و ياد او را گرامي بدارند و در راه به ثمر رسيدن خون پاك صدها هزار شهيد مظلوم عراق اين رسالت بزرگ و نوراني را بنحو احسن به انجام برسانند و آنرا بعنوان يك فرصت تفسير و تعبير كنند نه يك خطر و آسيب و يا تهديد. بلكه هنر بايد در تبديل آسيب و خطر به فرصت باشد و چراغ روشن و مشتعل شهادت و جهاد و ايثار در راه خدا را برافروخته دارند.
6 ـ براي تحقق رسالت بزرگ اسلامي و الهي انسجام وهمبستگي بيشتر مردم عراق و شيعيان و پيروان اهل البيت (ع ) در راستاي استقلال و تماميت ارضي عراق تلاش كنند. بايد اين چراغ را روشن نگهداشت . شهادت مردان خدا موج آفرين است . شهادت در نظام ولايت به معشوق پيوستن و جاودانه شدن است . شهادت باعث بيداري و حيات و عزت ملت هاست . شهادت حيات آفرين و خون شهدا همواره جوشان و سازنده است . آري با مرگ و شهادت مردان علم و معرفت هرگز چراغ جهاد و مجاهدت خاموش نمي شود.
7 ـ در هر حال و در هر صورت اهداف متعالي مردان الهي و شهداي گرانسنگي مانند آيت الله شهيد صدر و شهيد سيد محمد صدر و شهيد حكيم بايد حفظ و تقويت شود از جمله اين اهداف ارزشمند عزم و اراده براي آزادسازي عراق از چنگال اشغالگران و جنايتكاران است .
8 ـ درس بزرگ اين مردان الهي درس جهاد و مبارزه و فداكاري در راه خداست درس پايداري و مقاومت و شهادت طلبي و غيرت و شجاعت و شهامت است . شهيدان پيروز تاريخ اند شهادت قله سير اولياست شهادت معامله با خداست خون شهيد زنده و پاينده است « ولا تحسبن الذين قتلوا في سبيل الله امواتا بل احيا عند ربهم يرزقون »
9 ـ اين حادثه دلخراش و جانسوز درس ديگري براي همه فرزندان اسلام و ملت هاي مسلمان و آزاديخواهان كشورهاي اسلامي و عراق است كه نسبت به عمق كينه دشمنان و استكبار و صهيونيزم و عمال و مزدوران آنها بيشتر روشن مي شود و ابعاد دشمني جنايتكاران بهتر آشكار مي گردد و رسالت ما در پاسداري از حريم اسلامي و فقاهت و اهل البيت (ع ) بيشتر مشخص مي شود.
10 ـ موضوع بسيار مهم ضرورت پاسخگوئي اشغالگران به اين جنايت فجيع و ضد بشري است . براستي اشغالگران در برابر تاريخ و ملت عراق و ملتهاي مسلمان عالم چه جوابي خواهند داد
آيا شهادت آيت الله صدر و ترور آيت الله سيد محمد سعيد صدر و تضييقات فراوان ديگري كه براي اكثريت مومن و شيعه سرزمين عراق مرتكب مي شوند جز براي آنست كه حقوق اين قشر عظيم و مظلوم و غارت زده و زجر كشيده را ناديده بگيرند و به منافع و مطامع و اهداف خود لباس عمل بپوشند
در هر صورت آنچه مهم است بيداري و فداكاري و تفاهم ملت عراق و بزرگان و علما و رجال سياسي و شيوخ و شخصيت تاثيرگذار و دلسوز در ساحه عراق براي برقراري عدالت و آزادي و استقلال بر مبناي اسلام و حقوق همه اقشار جامعه عراق و حاكميت عميق اسلامي و ديني و مردمي با حفظ تماميت ارضي عراق و حسن همجواري با همسايگان عراق است .
دولتي كه بتواند بنحو احسن حقوق همه اقشار عراق را برآورده سازد و عدالت و آزادي اسلامي را در عراق حاكم سازد و از هر گونه خشونت ترور و وحشت جدا پرهيز نمايند و حق را به من له الحق واگذار نمايند و محيطي سالم و سازنده و بستري براي توسعه و آباداني و عزت و كرامت انساني و انسانها فراهم نمايند و از مجموعه ظرفيتهاي عراق در جهت عزت و آباداني اين سرزمين حداكثر استفاده بشود برادري و دوستي صميمي را بهمراه خود و در مجامع بين المللي خواهد داشت .
خداوند همه شهداي گرانسنگ بلاد اسلامي و سرزمين عراق را با شهداي كربلا و سيد شهيدان عالم محشور فرمايد و به همه ما توفيق قدرشناسي و وظيفه شناسي و تداوم راهشان و پاسداري از خون پاكشان عنايت فرمايد و آل حكيم و آل صدر و آل كاشف الغطا و صدها بيت شرف و شرافت ديگر را با آل البيت (ع ) محشور فرمايد و اين خونهاي پاك را موجب تقويت و استحكام بنيادهاي اعتقادي فكري فرهنگي و سياسي و عامل عزت و سربلندي و نجات ملتهاي مسلمان بويژه ملت عراق و لبنان و فلسطين و افغانستان قرار دهد و دست بيگانگان و اجانب را از بلاد اسلامي قلع و قمع فرمايد.
اميد آنكه خداوند روح شهيد محراب آيت الله سيد محمد باقر حكيم كه قريب بيست سال حق مجالست و موانست بر اينجانب داشت و همواره از اخلاق حسنه و كرامت نفس و حسن خلق و حسن معاشرت و طيب كلام او لذت مي برديم و قريب 14 سال در مجمع جهاني اهل البيت (ع ) در خدمت او بهره مند مي شديم عايد و واصل فرمايد و او را در بهشت عنبر سرشت با اجداد طاهرينش و ائمه هدي (عليهم السلام ) و سيد اوصيا اميرالمومنين (صلوات الله عليه ) محشور فرمايد. بمنك و كرمك آمين يا رب العالمين .
علماي حوزه علميه نجف علاوه بر تاثير شگرف در مبارزات ملت عراق در نهضت مشروطيت و تحريم تنباكو در ايران نيز نقش اساسي بر عهده داشتند.
بيت آيت الله حكيم شجره طيبه علم و فقاهت و جهاد و شهادت بوده و نقش موثري در بيداري اسلامي ايفا نموده است .
