از خيابان سعدي شمالي به سمت شرق خيابان قديمي هدايت قامت گسترده است با تك و توك خانه ها و بناهاي قديمي كه گاه قدمتشان به نزديك يكصد سال مي رسد. در اواسط خيابان بنايي با معماري اواخر دوره قاجار با شماره 348 به چشم مي خورد كه متفاوت تر از ديگر ساختمانهاي اطراف به نظر مي رسد. بنايي به رنگ سفيد با باغچه اي زيبا و نيمكتهاي چوبي كه رهگذران را به درون دعوت مي كند. اين جا موزه نقاشي پشت شيشه است .
تاريخ ثبت بناي موزه به سال 1307 شمسي باز مي گردد . در سالهاي 1329 تا 1331 از طبقه اول اين بنا به عنوان مطب پزشكي مشهور استفاده مي شده است . در سال 1375 بنا توسط شهرداري خريداري و پس از تغييرات و بازسازي در سال 1377 به عنوان موزه نقاشي پشت شيشه افتتاح مي شود . در اين موزه آثار قابل توجهي از تابلوهاي نقاشي پشت شيشه اثر هنرمندان دوره صفوي قاجار تا دوره معاصر گردآوري شده است .
موضوع اغلب تابلوها مضامين مذهبي گل و گياه گل و مرغ خورشيدخانم آثار قهوه خانه اي پرتره و طبيعت است .
مطلب حاضر به گونه اي موجز خوانندگان گرامي را با اين شيوه از نقاشي و تاريخچه آن آشنا مي سازد.
از نيمه نخستين قرن 13 هـ . ق گرايش نقاشان ايران به مظاهر نقاشي فرنگي به ويژه شبيه كشي مورد نظر قرار مي گيرد و نتيجه آن اشاعه نقاشي درباري بر گرد محور شبيه كشي صورت و اندام شاهان و درباريان است . در دوره قاجاريه عدم آگاهي نقاشان در رعايت پرسپكتيو و اجراي صحيح قاعده و اصول رسم و طرح اندام ها و دور شدن از اصالت اين هنر به چشم مي خورد.
نقاشي پشت شيشه در زماني همگام و همزمان با مكتب نقاشي قهوه خانه اي مي شود. محدوديت ابعاد شيشه ها سختي و مرارت نقش وارونه زدن علاقه به انتخاب روايات مذهبي هنرمند را وا مي دارد تا گذشته از تكرار روايات مذهبي بيشتر به شمايل نگاري و ساختن تك چهره روي آورند و حتي در برخورد با افسانه هاي شاهنامه فردوسي و يا ساير قصه هاي نظم و نثر فارسي به نقاشي گوشه اي از افسانه ها بسنده كنند. دراويش از سفارش دهندگان پر و پاقرص نقاشيهاي پشت شيشه با موضوعات روايات مذهبي و شمايل مقدس امامان (ع ) بودند.
نقاشي شمايل مقدس امامان (ع ) و روايات مذهبي پيشينه اي به قدمت و رواجي به يقين از عصر صفوي در كتابها و بر ديوارها و حتي با يادگاريهايي از نيمه دوم قرن 16 در امامزاده ها و تكايا دارد.

بيشترين تمايل و گرايش شيشه نگاران بر محور مباني مذهبي چرخيده است تا آنجا كه مي توان تحول دوباره نقاشي پشت شيشه را نهضتي هنري بر اساس اعتقادات مذهبي مردم دانست .
در زمان ما اين هنر با تلفيقي از تمامي سبكها و موضوعات گذشته و آميخته اي از عناصر جديد هنري به حيات خود ادامه مي دهد.
رونق و رواج نقاشي پشت شيشه همزمان با مكتب نقاشي گل و مرغ دوره زنديه مورد توجه قرار مي گيرد. شهر شيراز در زمان كريم خان زند ميعادگاه هنرمندان اين مكتب مي شود و آثار نقاشاني چون محمد زمان نقاش عصر صفوي و علي اشرف در دوره افشاريه الهام بخش هنرمندان مي گردد و نقاشي پشت شيشه توسط هنرمنداني چون آقاباقر آقا نجف آقازمان و از همه مهمتر آقا صادق مي گردد.
رواج و گسترش معماري روزگار كريم خان عاملي موثر و كارساز در گسترش و رونق مكتب گل و مرغ است و در همين اثنا است كه نقاشي گل و مرغ بر پشت شيشه جان و حيات ديگري مي يابد. نقاشان با ذوق به ياري قطعات كوچك شيشه هاي مسطح سختي نقش معكوس كشيدن و رنگ وارونه انداختن بر پشت شيشه را تحمل كرده اند و براي آفرينش اين هنر از تجربه كار هنرمندان نقاشي پشت شيشه كشورهاي اروپاي شرقي و چين و هند كه همراه تجار و كاروانيان به ايران آورده مي شد بهره گيري به عمل آمد.
با در نظر گرفتن شيوه و سليقه هنري آقاصادق هنرمند عصر زند مي توان او را مروج و مبتكر نقاشي پشت شيشه در شهر شيراز با طرح و نقش گل و مرغ دانست نقاشي پشت شيشه با چنين تولدي همپاي ساير هنرهاي ديگر مورد توجه دوستداران هنر قرار مي گيرد و به جز شيراز كه خاستگاه آن بود در ديگر شهرهاي ايران نيز نقاشان هنرمند به تبعيت از ابتكار هنري آقاصادق نقاشي پشت شيشه را مورد توجه قرار دادند.
شكنندگي شيشه و ضرورت حفظ و نگهداري آن باعث مي شود اين آثار هميشه در بالاترين جاي ديوار تالارها در اتاقهاي آينه كاري شده در سقف هاي مزين به نقاشي در طاقچه هاي گچبري شده در اندازه هاي كوچك دايره اي شكل و يا نيمه دايره و مربع قرار گيرد.
نقاشي پشت شيشه در گذر ايام از انحصار نقش گل و مرغ بيرون مي آيد و هنرمندان با گرايش به نقاشي مناظري همانند چشم انداز پل و رودخانه و نماي بيروني بناهايي مثل كليساهاي فرنگ به تقليد از نمونه هاي رايج فرنگي در ايران حال و هواي تازه اي به تنوع نقش و رنگ آن مي بخشد.
روش و شيوه كار به اين صورت است كه ابتدا نقش بزرگ را روي كاغذ كالك كشيده و سپس روي شيشه خط مي اندازند و يا طرح را روي شيشه با قلم مو و مركب مشكي مي كشند و از كليات به جزئيات مي رسند البته با رعايت اصول پرسپكتيو.
سپس بعد از كشيدن طرح موردنظر شروع به رنگ آميزي با رنگ روغن مي كنند و يك رنگ ثابت كننده روي آن مي زنند كه هم ثابت بماند و هم رنگ آميزي را جلا دهد.

پل آجي چاي
اين پل يكي از قديميترين پلهاي موجود در استان آذربايجان شرقي مي باشد كه در شمال غرب شهر تبريز و بر روي « تلخه رود » قرار گرفته است . پل آجي چاي با 16 دهنه به طول 100 متر و عرض 5 متر همواره بر اثر طغيان هاي تلخه رود و عوامل متعددي از قبيل حمله متجاوزين در ادوار مختلف تخريب گرديده و مجددا بازسازي شده است . نام اين پل را اولين بار در متون به جاي مانده از دوره صفويان مشاهده مي كنيم . همچنين در سفرنامه ونيزيان كه آن را متعلق به دوره شاه اسماعيل اول صفوي مي دانند نام اين پل و وصف آن درج شده است . اخيرا كليه بخشهاي اين پل توسط سازمان ميراث فرهنگي مورد بازنگري و تعميرات اساسي قرارگرفته و در قسمت پشت اين پل سرريزي احداث شده كه موجب پديد آمدن منظره زيبا و جذابي در پشت آب بند گرديده است . از ديگر پلهاي قديمي تبريز كه بر نقاط مختلف رودهايي مثل مهران رود و... بنا شده اند مي توان پل سنگي پل قاري پل صاحب الامر و پل منجم را نام برد كه هر كدام داراي چند چشمه طاق به شيوه سنتي مي باشند.
پل خداآفرين

از ديگر پلهاي موجود در استان آذربايجان شرقي مي توان به پلهاي خداآفرين اشاره كرد كه بر روي رودخانه ارس و به فاصله تقريبي صد متر از يكديگر بنا شده اند. پل اول خداآفرين منسوب به قرن ششم هجري (دوره سلجوقيان ) است . طول اين پل 160 متر است كه 120 متر آن متعلق به كشور ايران و 40 متر آن متعلق به جمهوري آذربايجان مي باشد . اين پل از 15 طاق مختلف الشكل تشكيل يافته كه شامل اشكال هلالي و جناقي است . اشكال تشكيل دهنده اين پل نيز داراي ابعاد و اندازه هاي نامساوي هستند. اتكا و تكيه پايه طاق ها بر سنگها و صخره هاي طبيعي بستر رودخانه ارس در اين نامساوي بودن ابعاد نقش مهم و بسزايي دارد. مصالح و مواد ساختماني پل اول خداآفرين به ترتيب شامل : سنگ هاي قلوه و لاشه در قسمت پايه ها آجر در ساختمان و شكل دهي طاق ها و بالاخره آهك و گچ (به عنوان ملات ) است . از سوي ديگر پل دوم خداآفرين از پل اول آن كوچكتر است و طول آن حدود 120 متر مي باشد. تعداد طاق هاي تشكيل دهنده پل دوم خداآفرين نيز 10 عدد است . اين پل منسوب به دوره صفويان و حكومت آنهاست و از سنگ تراشيده با ملات گچ و آهك تشكيل يافته است .
پل دختر ميانه
در بين راه زنجان ـ ميانه جايي كه رودخانه قزل اوزن به دامنه شرقي قافلان كوه مي رسد پل زيبايي واقع گرديده كه به پل دختر معروف است . تاريخ بنا و احداث اوليه اين پل معلوم نيست . باستان شناسان پايه هاي پل را متعلق به عهد ساساني يا قبل از آن مي دانند ولي باتوجه به معماري پل و ويژگيهاي آن مي توان تاريخ بناي حاضر را متعلق به قرن هشتم هجري دانست . پروفسور « پوپ » در كتاب بررسي هنرهاي ايران تاريخ بناي پل را اواخر قرن 15 ميلادي دانسته و اسم معمار را « حاج عباس قزويني » ذكر كرده است ليكن با استناد و توجه به كتيبه مرمري كه روي پايه وسطي قرار دارد آمده است كه پل در سال 933 هجري توسط « شاه بنت محمد بيك موصول لو » تعمير شده است و ظاهرا وجه تسميه اين پل همين نام فوق مي باشد. لازم به ذكر است كه در اوايل حكومت قاجاريه اين پل بار ديگر تعمير گرديد اما در درگيري هاي بعدي اين پل منفجر شد كه هنوز هم به همان صورت باقي مي باشد.
پل دختر داراي سه چشمه بزرگ و پايه هاي سنگي عريض است و دهانه وسطي نسبت به دهانه هاي طرفين بزرگتر و داراي طاق بلندتري است .