تهيه متون آموزشي مناسب و متناسب با نيازهاي ذهني و زماني جويندگان علم و دانش از اولي ترين و تاثيرگذارترين عناصر در سازوكار آموزش مي باشد و اين همان دغدغه اي است كه در دوره معاصر نه تنها خواسته طلاب جوان كه دغدغه جدي عالمان و بزرگان حوزه هاي علميه شيعه مي باشد. تدوين اصول الفقه توسط آيت الله شيخ محمدرضا مظفر (قدس سره ) و حلقات ومعالم جديده توسط آيت الله شهيد سيد محمدباقر صدر (قدس سره ) از اولين گام هاي اين مسير بود كه در حوزه پرآوازه نجف برداشته شد. در حوزه علميه قم كه در اين دهه هاي اخير مركز و محور حوزه هاي شيعه قرار گرفته است و پس از پيروزي انقلاب اسلامي و استقرار نظام جمهوري اسلامي حساسيت و رسالت سنگين تري پيدا كرده است .نيز از گذشته قدم هايي در جهت روز آمد كردن متون آموزشي حوزوي برداشته شد كه صرف ساده بدايه الحكمه و نهايه الحكمه از آن جمله مي باشند.
اين نياز از يك سو و تلاش از سوي ديگر همواره ادامه داشته و دارد و مي رود كه انشاالله با حفظ اتقان و استواري علمي ميراث سلف صالح برپايه همان سنت صحيح هماهنگي و پاسخگويي به زمان و نيازهاي مخاطبان عصر و دغدغه هاي نسل جديد; هرچه استوارتر و روزآمدتر گردد.
با توجه به جايگاه ممتاز و منحصربه فرد « اخلاق » در فرايند تعليم و تربيت حوزوي ; مركز تدوين و نشر متون درسي حوزه (متون ) در تلاش در خور تقدير اقدام به تهيه و تدوين شش كتاب مستقل اخلاقي به عنوان كتاب هاي پيشنهادي براي شش پايه تحصيلي در مقطع مقدمات كرده است كه به معرفي اجمالي اين كتاب هاي مي پردازيم :
1 ـ اخلاق (1 ); درسنامه اخلاق براي طلاب پايه اول كه به همت جناب حجت الاسلام آقاي محمد اكبري نوشته شده است و از يك پيشگفتار و چهار فصل و يك خاتمه برخوردار مي باشد. فصل اول در مباحث كلي آداب ; فصل دوم : آداب فردي ; فصل سوم : آداب اجتماعي ; فصل چهارم آداب تعليم و دانش پژوهي .
خاتمه اين شماره از كتاب اخلاق به رساله الحقوق امام سجاد(عليه السلام ) و ترجمه آن اختصاص دارد.
2 ـ اخلاق (2 ); درسنامه اخلاق براي طلاب پايه دوم . اين كتاب مختصر شده كتاب شريف « منيه المريد » شهيد ثاني (ره ) مي باشد و در بردارنده مقدمه چهار باب و يك خاتمه مي باشد. مقدمه درباره فضيلت علم و ارزش حاملان و جويندگان آن است . باب اول درباره آداب معلم و متعلم . باب دوم درباره فتوي فتوي دهنده و درخواست كننده فتواي مي باشد. باب سوم درباره مناظره و شروط آداب و آفات آن مي باشد. باب چهارم درباره آداب كتابت و نوشتن و كتابها مي باشد كه اين كتابها وسيله اي در خدمت علم و دانش مي باشند.
خاتمه كتاب درباره مطالب مهمي مانند اقسام علوم شرعي و علوم اصلي و علوم فرعي و... مي باشد همچنانكه تتمه كتاب نصايح مهمي خطاب به جويندگان علوم و دانش ها را در بردارد.
3 ـ اخلاق (3 ); درسنامه اخلاق براي طلاب پايه سوم . اين كتاب گزيده آثار اخلاقي امام خميني (قدس سره ) مي باشد. همچنانكه اخلاق 4 درسنامه اخلاق براي طلاب پايه چهارم نيز چنين است . كتاب سوم سه بخش دارد كه بخش اول دربردارنده تقريرات دروس اخلاق امام توسط برخي از شاگردان ايشان مي باشد و در واقع همان سفارش هاي اخلاق امام در آغاز و پايان سال تحصيلي و ديگر مناسبت ها مي باشد بخش دوم درباره آداب الصلاه از كتاب آداب الصلاه امام و بخش سوم به شرح حديث جنود عقل و جهل اختصاص دارد اخلاق چهارم كه دفتر دوم از گزيده آثار اخلاقي امام خميني مي باشد خلاصه شرح اربعين ـ چهل حديث ـ ايشان است .
لازم به يادآوري است كه در اين گزينش و تلخيص دو نكته رعايت شده است : 1 ـ اجتناب از تكرار مباحث با مباحث پايه هاي قبلي يا بعدي كه در اين مجموعه كتاب هاي اخلاق آمده است . 2 ـ اجتناب از آوردن مباحث عميق معارفي كه فراتر از سطح طلاب اين پايه هاي تحصيلي مي باشد و يا مباحثي مربوط به علم الحديث .
5 ـ اخلاق (5 و 6 ); درسنامه اخلاق براي طلاب پايه پنجم و ششم دفتر اول و دوم از تحرير كتاب شريف جامع السادات مرحوم ملامحمد مهدي نراقي (قدس سره ) مي باشند.
اين دو كتاب علاوه بر مقدمه اي درباره زندگي نامه مرحوم نراقي از شش باب و يك خاتمه تشكيل شده است و در سخن مركز متون وعده انتشار شرح گونه اي به تحرير جامع السعادات در آينده نزديك داده شده است .

بررسي وضعيت تحصيلي طلاب غيرايراني در حوزه علميه قم در نشستي با حجت الاسلام والمسلمين اعرافي
پس از پيروزي انقلاب اسلامي ايران نقطه عطفي را در تحولات حوزه هاي شيعه و بخصوص حوزه علميه قم شاهد بوديم و از داخل و خارج جوانان مستعد و مشتاق به صورت گسترده به مراكز حوزوي مراجعه كردند. در اين مقطع از تاريخ درخشان حوزه هاي علميه شيعه ويژگي هاي جديدي بروز كرد مانند : 1 ـ ارتباط حوزويان با نيازهاي جامعه و حكومت 2 ـ افزايش و گسترش كمي حوزه كه علاوه بر دهها هزار طلبه و دهها مدرسه علميه بيش از 200 مركز و موسسه پژوهشي در حوزه علميه قم تاسيس گرديد . 3 ـ گسترش كيفي حوزه و ورود عالمان حوزوي به مباحث جديد فكري و كنكاش در ساحت دانش هاي جديد كلامي فلسفي و علوم انساني و اجتماعي 4 ـ ارتباط اين حوزه گسترده با مجموعه هاي فرهنگي داخل و خارج از كشور . 5 ـ گسترش تعريف شده آموزش زنان در حوزه ها 6 ـ حضور گسترده طلاب غيرايراني در حوزه علميه قم و تنوع مليتي آنان .
حجت الاسلام والمسلمين اعرافي مسئول مركز جهاني علوم اسلامي در نشستي با صفحه حوزه و دانشگاه درباره فعاليت هاي انجام شده و برنامه هاي در دست اقدام اين مركز علمي بزرگ توضيحاتي دادند كه تقديم خوانندگان عزيز مي گردد. حوزه هاي شيعه در طول تاريخ بر اساس بينش اسلامي و آموزه هاي مكتب اهل بيت (ع ) همواره فرامنطقه اي و فرامليتي عمل مي كردند اما اين مسئله در اين مقطع از زمان و با توجه به فضايي كه پيروزي انقلاب اسلامي ايران ايجاد كرد در حوزه علميه قم شكل سازمان و سامان يافته و تعريف شده اي به خود گرفت به گونه اي كه اكنون بيش از ده هزار طلبه از حدود نود كشور جهان بر اساس برنامه هاي مركز جهاني علوم اسلامي به تحصيل مشغول مي باشند.
سير شكل گيري مركز جهاني علوم اسلامي
با توجه به اشتياق جوانان از سراسر جهان با نظر امام خميني (ره ) براي سامان دهي امور طلاب خارجي شوراي سرپرستي ايجاد شد كه چند سالي امور طلاب غيرايراني را اداره مي كرد و در واقع كارهاي مركز جهاني و سازمان مدارس فعلي را به صورت متمركز انجام مي داد. اما در مرحله بعد اين دو بخش از هم جدا شدند و در مسير رشد و بالندگي قرار گرفتند و در مرحله اي ديگر كه از دو سال پيش شروع شد مركز جهاني و سازمان مدارس با يك هيئت امناي مشترك اما هر يك از اين دو نهاد حوزوي بوسيله يك مسئول مستقل با حكم مقام معظم رهبري به اداره امور طلاب غيرايراني مي پردازند . بحمدالله پس از 23 سال امروزه مركز جهاني به عنوان يك نهاد پويا و فعال حوزوي به بلوغ خوبي رسيده و با ظرفيت بالايي مشغول فعاليت است . علي رغم وضعيت خوبي كه مركز به لحاظ كمي و كيفي از آن برخوردار است اما نبايد چندان هم از وضع موجود راضي بود چرا كه در چند دهه گذشته در كشورهاي عربستان مصر ليبي و.. مراكز دانشگاهي گسترده اي در حوزه علوم اسلامي تاسيس شده و با جذب دانشجويان زيادي به كار مشغولند. و ما در قبال استقبال گسترده اي كه وجود دارد حقيقتا از امكانات اندكي برخورداريم كه از مراجع عظام و مسئولان نظام اسلامي اميد ياري و همراهي داريم تا انشاالله بتوانيم فرهنگ غني اهل بيت (ع ) را به جهانيان برسانيم . به نظر ما آنچه تاكنون انجام گرفته است اميد بخش است ولي با ملاحظه رسالت هاي جهاني حوزه و نيازهاي گسترده و در برابر رقباي فكري و با نظر به وظايفي كه برعهده داريم كار زيادي انجام نشده است و لازم است در فضاي ذهني بزرگان حوزه و مراجع عظام و مسئولان نظام جايگاه و شان نويني براي مركز جهاني تعريف كرد.
نظام پذيرش مركز جهاني
در مرحله جديد از فعاليت مركز در صدد طراحي نظام جامع پذيرشي هستيم اما فعلا مركز داوطلبان را از چند طريق جذب مي كند : 1 ـ اعزام هيئت هاي پذيرشي به كشورهاي مختلف كه با برگزاري آزمونهايي با همياري سفارتخانه هاي جمهوري اسلامي ايران رايزني هاي فرهنگي و نمايندگان سازمان مدارس و ساير موسسات ايراني فعال در خارج كشور داوطلبان جذب مي شوند . 2 ـ معرفي مستقيم افراد داوطلب تحصيل در حوزه توسط نمايندگي هاي جمهوري اسلامي 3 ـ مراجعه حضوري افراد به مركز در قم 4 ـ ارتباط الكترونيك از طريق اينترنت . البته در كشورهايي مانند پاكستان كه خودشان حوزه علميه دارند ما طلاب آن مدارس را از طريق آزمون براي سطح دوم پذيرش مي كنيم .
نظام آموزشي مركز جهاني
نظام آموزشي مركز در چند مرحله رشد و تحول داشته است كه من آخرين شكلي كه الاذن و از سال گذشته طراحي شده و در حال اجرا است را بيان مي كنم . اين برنامه جديد با همت بيش از 200 نفر از فضلا و صاحب نظران كه در 20 كميسيون فعاليت داشتند تدوين گرديد و اهداف ادوار و رشته هاي آموزشي مركز در آن ملحوظ مي باشد. طبق اين برنامه آموزش در مركز حداكثر در مدت زماني 14 سال و در چهار سطح طي مي شود. علاوه بر اينكه يك دوره مقدماتي يك ساله با نام دوره تمهيدي هم لحاظ شده است . افراد در دوره تمهيدي زبان فارسي را مي آموزند و يك همسان سازي معلومات نيز صورت مي گيرد. سطح يك حدود دو سال طول مي كشد و سطح دوم چهار تا پنج سال زمان مي برد و اين به اختلاف رشته ها تفاوت مي كند. سطح سوم دو تا چهار سال طي مي شود و مرحله نهايي كه سطح چهارم است دو تا پنج سال زمان را به خود اختصاص مي دهد.
به اين نكته هم بايد اشاره كنم كه پايه تحصيلات براي داوطلبان ديپلم مي باشد و البته به دليل تنوع مليتي و نيازهاي متفاوت مختلف عمل مي كنيم ولي سعي مي شود افراد فاقد ديپلم در ايران ديپلم خود را بگيرند. علاوه بر برنامه عمومي آموزشي كه اشاره شد يك آموزش ويژه براي نخبگان در دست بررسي است كه براي افراد بالاتر از سطح چهار در نظر گرفته شده است و بيشتر بر محور پژوهشي استوار است . در روند آموزش از سال چهارم به بعد گرايش ها و رشته هاي مختلف آغاز مي شود كه اين گرايش ها به سه گروه اصلي و كلي تقسيم مي شوند : گرايش هاي علوم نقلي و گرايش هاي مربوط به علوم عقلي گرايش هاي مربوط به علوم اجتماعي انساني كه در مجموع در حدود 15 گرايش طراحي شده است . بناي ما در برنامه هاي آموزشي صيانت و بالندگي متد رايج حوزه ها در فهم متون ديني است و به همين خاطر در سال هاي آغازين دروس پايه يعني ادبيات عرب منطق فقه و اصول فقه جايگاه ويژه اي دارند و همينطور بحث كلام و اعتقادات . رشته هاي فعلي عبارتند فلسفه و كلام قرآن و حديث اديان و مذاهب فقه و اصول فقه و معارف اسلامي و تاريخ اسلام مي باشد. آموزش سنني حوزه را هم در قالب فقه و معارف اسلامي و با گرايش هاي تخصصي ارائه مي شود كه از ايده هاي مورد تاكيد مقام معظم رهبري است . در مدرسه در برنامه هاي اين رشته هم نگاه فقه مقارن و هم تطبيق با حقوق جديد در نظر گرفته شده است .
مسئله مهم ديگر توجه جدي به پژوهش در برنامه هاي مركز است كه در قالب پايان نامه هاي علمي و همچنين پژوهش هاي ضمن تحصيل بروز پيدا مي كند و جشنواره شيخ طوسي جلوه اي از تلاش براي عرضه پژوهش هاي طلاب غيرايراني حوزه علميه قم مي باشد و تدابير بيشتري نيز در حال برنامه ريزي است .
مدرسه هاي مركز جهاني
عمده مدارس مركز جهاني در قم متمركز است و البته در مشهد نمايندگي مركز و در گرگان مدرسه اي خاص براي طلاب اهل سنت وجود دارد. در قم دو مدرسه عالي وجود دارد : مدرسه عالي امام خميني كه 1200 طلبه از بيش از 60 كشور در آن به تحصيل در رشته هاي متنوع و جديد اشتغال دارند و ديگري مدرسه عالي فقه و معارف اسلامي كه مركز آن مدرسه حجتيه است و مدارس مومنيه و شهابيه بدان وابسته است مجتمع آموزشي پاكدشت تهران و مدرسه المهدي قم به دوره تمهيدي اختصاص داده شده است . مدرسه بنت الهدي براي آموزش خواهران طلبه غيرايراني است همچنانكه تعدادي از طلبه هاي خواهر بر اساس توافقات به عمل آمده در جامعه الزهرا به تحصيل مشغول مي باشند.
در مشهد 1500 طلبه مشغول به تحصيل داريم كه تعدادي خواهر هستند و در مكاتبي از جمله مكتب نرجس تحصيل مي نمايند. طلابي كه در مدارس مركز جهاني به تحصيل اشتغال دارند از حدود 90 كشور مي باشند ولي 50 ـ 60 در صد اين طلاب از كشورهايي هستند كه مجاور ايران اند و محور جمعيت شيعه هستند مانند عراق افغانستان پاكستان و.. اما در مجموع از آسيا آفريقا اروپا و آمريكا و اقيانوسيه طلبه داريم . متناسب با اين مليت ها زبان آموزشي ما فارسي و عربي است و طلاب در گزينش زبان آزاد هستند.
فارغ التحصيلان مركز جهاني
سياست اصولي مركز فارغ التحصيلي و هجرت طلاب است . ولي در سطوح آموزشي پيش گفته ارتقا واجدين شرايط به سطوح عاليه هم منظور شده است و در واقع هم نگاه عمومي به آموزش طلاب داريم و هم نگاه ويژه به نخبگان تا هم نيازهاي تبليغي و عمومي برآورده شود و هم افراد مستعد با نيل به مراحل اجتهاد و تخصص در مراكز علمي دانشگاهي كشورها حضور قوي و تاثيرگذار علمي داشته باشند.
حضور فرهنگي در جهان
در رابطه با فعاليت هاي مركز جهاني به اين نكته اساسي بايد توجه كرد كه سرمايه گذاري و صرف هزينه در اين مسئله اساسي علاوه بر اينكه خود انجام رسالتي ديني است اقدامي در راستاي منافع ملي هم مي باشد. چرا كه تلاشي لازم در عرصه فكر و فرهنگ مي باشد و طلابي كه در اين مركز علمي فارغ التحصيل مي شوند حاملان فرهنگ اسلامي و معارف غني مكتب اهل بيت (ع ) مي باشند و نام اسلام و ايران را در مراكز علمي و فرهنگي جهان بلندآوازه مي كنند و اين خود كسب اقتدار بين المللي براي كشور است و بهترين راه صدور فكر و فرهنگ انقلاب اسلامي و بايد توجه داشت كه عنايت به آموزش هاي بين المللي يك امر مرسوم و مورد اهتمام دولت ها مي باشد كه آن را در راستاي منافع ملي خودشان ارزيابي مي كنند.
در همين راستا مركز سياست شفاف سازي برنامه هاي علمي ـ آموزشي را براي توهم زدائي در پيش گرفت . با توجه به تبليغات منفي دشمنان تشيع و مخالفان جمهوري اسلامي سعي كرديم ارتباط گسترده تري در سطح بين المللي داشته باشيم و بدين منظور از سفراي برخي كشورها دعوت كرديم تا ضمن بازديد از مركز و ديدار با طلاب كشورهاي متبوع خود در جريان برنامه هاي مركز قرار بگيرند و ماهيت علمي ـ آموزشي مركز جهاني برايشان مسلم گردد. بحمدالله اين برنامه تاكنون موفق بود و ثمراتي بدنبال داشت و انشاالله ادامه خواهد يافت .
مدارس تحت اشراف
مدارس مركز جهاني علوم اسلامي به دو دسته تقسيم مي شوند : مدارس تحت اشراف و مدارسي كه تمام برنامه ها و اداره آنها با مركز است . در مدارس تحت اشراف كه حدود 14 ـ15 مدرسه مي باشند طلاب عراقي و طلاب بعضي ديگر از كشورهاي عربي مشغول تحصيل مي باشند. اين مدارس توسط موسسين و هيئت امنا مربوط به خودشان اداره مي شوند و البته با نظام آموزشي و بعضا حمايت هايي از ناحيه مركز جهاني .
در پايان آرزو مي كنيم با عنايات الهي و توجهات امام زمان (عج ) بتوانيم هر چه بهتر در راستاي ارتقا علمي طلاب عزيز مركز موفق باشيم و اندكي از نيازهاي فراوان رفاهي آنان را نيز پاسخگو باشيم .
پس از پيروزي انقلاب اسلامي ايران نقطه عطفي را در تحولات حوزه هاي شيعه و بخصوص حوزه علميه قم شاهد بوديم و از داخل و خارج جوانان مستعد و مشتاق به صورت گسترده به مراكز حوزوي مراجعه كردند.
حوزه هاي شيعه در طول تاريخ براساس بينش اسلامي و آموزه هاي مكتب اهل بيت (ع ) همواره فرامنطقه اي و فرامليتي عمل مي كردند اما اين مسئله در اين مقطع از زمان و با توجه به فضايي كه پيروزي انقلاب اسلامي ايران ايجاد كرد در حوزه علميه قم شكل سازمان و سامان يافته و تعريف شده اي به خود گرفت به گونه اي كه اكنون بيش از ده هزار طلبه از حدود نود كشور جهان براساس برنامه هاي مركز جهاني علوم اسلامي به تحصيل مشغول مي باشند