گفتگو با مهين افشان پور نگارگر
« خبرنامه فرهنگستان هنر » شماره 8 و 9 ويژه تير و مرداد منتشر شد.
اين شماره از ماهنامه « خبرنامه فرهنگستان هنر » حاوي مطالبي چون مقاله « تحليل شيوه ميرعماد در نستعليق (محمد مهدي قطاع ) گفتگو با مهين افشان پور (نگارگر) گفتگو با دكتر اكبر نقوي (پژوهشگر پاكستاني ) نقدي بر آثار مهين افشان پور (دكتر محمد مهدي هراتي ) گزارش ميزگرد نشانه شناسي آثار نگارگري مهين افشان پور معرفي اعضاي گروه زبان هنري فرهنگستان هنر معرفي فرهنگستان هنري زيباي درسدن رويداد و معرفي كتاب قاليهاي نفيس شرقي و اروپايي است . از اين شماره خبرنامه گفتگو با مهين افشان پور هنرمند نگارگر را برگزيده ايم .
نگارگر; هر خط را وسيله اي براي راز و نياز و آرامش دروني خود مي داند. از اين روست كه خطوطش بر آدمي تاثير مي گذارد و گويي بي هيچ پرده اي با دل آرامي سخن مي گويد. نگارگر به نگاره هاي خود عشق مي ورزد. هنگام آفرينش اثر قلبش از هيجان و احساس مي تپد.
اين تپش به آفريده او روح و صدا مي دهد.
او سرچشمه زيبايي احساس و الهام درون خويش را يافته است براي همين در هر برگ سبزي هر اشاره اي هر قوسي و هر نسيمي مظاهر جمال و كمال الهي را مي بيند. هنر نگارگر با زندگي پيوندي نزديك دارد. او با ديدي ديگر به اشياي پيرامون خود مي نگرد تا با تور احساس خويش زيباييهاي پنهان و دروني شان را شكار كند.
بي گمان روح نگارگر چه در عصر پيش و چه حاضر دچار بي حرمتي شد و به جاي آن موج تقليد و تفاخر به ظواهر هنر و فرهنگ غريبه با خواست و نياز جامعه بالا گرفت و به عقوبت چنين تحولي ناخواسته و ناروا روزهاي خاموشي را در كنج غزلت به سر برد.
اما اين هنر با جلوه و جلال عارفانه احيا و پويايي خود را هنوز در ارتباط تنگاتنگ و مخلصانه استاد و شاگرد و زاييده رونق هنر و فرهنگ در منطق صاحبدل و يار مي داند.
مهين افشان پور نگارگري را در مكتب استاد جلالي سوسن آبادي فراگرفت و دو دهه در عرصه نگارگري اسلامي نقش آفريني كرده است .
افشان پور در عرصه نگارگري شور و شوق روحاني و عارفانه را جايگزين رئاليسم و طبيعت بي جان نقاشي كرد. مثنوي مولانا قصايد عطار رباعيات خيام و غزليات حافظ عشق و سرمستي را در نگاره هاي افشان پور زمزمه اي دلنشين بخشيد و روح و جان را لطافتي تازه ساخت .
مهين افشان پور متولد سال 1320 در تهران است . او در سال 1348 در هنرستان كمال الملك كار خود را با طراحي سياه قلم نقاشي رنگ و روغن و تذهيب زير نظر استادان مطرحي آغاز كرد. طبيعت رنگ و روغن را زير نظر مرحوم استاد حسين شيخ سياه قلم را با مرحوم استاد ميري و هنر تذهيب را زير نظر مرحوم استاد يوسفي آموخت . وي همچنين نزد مرحوم استاد الطافي در مدت كوتاهي در زمينه گل و مرغ كار كرد.
افشان پور از سال 1360 به تدريس در دانشكده سوره دانشگاه هنر دانشكده هنر الزهرا و دانشكده ميراث فرهنگي پرداخت . وي در حال حاضر در سازمان ميراث فرهنگي به عنوان مسوول كارگاه و استاد مينياتور مشغول به كار است . وي موفق به دريافت مدرك درجه يك هنري از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي معادل دكتراي هنر شده است . همچنين از جمله مقامات كسب شده و برپايي نمايشگاههاي اين هنرمند مي توان اشاره كرد به : دريافت تقديرنامه و يادواره از نخستين نمايشگاه جمعي هنرمندان هنرهاي تجسمي لوح يادبود و مدال در اولين نمايشگاه جمعي هنرمندان سال 62 دريافت تقديرنامه از نمايشگاه بانوان هنرمند در موزه هنرهاي معاصر در سال 63 دريافت لوح زرين و تقدير از نمايشگاه پنجمين مجتمع هنر و ادبيات دفاع مقدس تقدير به مناسبت شركت در نمايشگاه دو سالانه نگارگري ايراني اسلامي همراه كتاب نگاره ها از موزه هنرهاي معاصر در سال 70 دريافت تقديرنامه از نمايشگاه همياري مردم مظلوم هرزگوين از سوي هنرهاي تجسمي سال 71 و دومين نمايشگاه دو سالانه نگارگري ايران اسلامي سال 72 برپايي نمايشگاه در بيروت سال 72 در محل وزارت السياحه اللبنانيه ـ الحمرا ـ بيروت برپايي نمايشگاه در دمشق سال 72 دريافت تقديرنامه و هديه به مناسبت سمينار بزرگداشت روز جهاني صنايع دستي از سوي دانشگاه هنر دريافت تقديرنامه به مناسبت بزرگداشت روز صنايع دستي و تقدير از پيشكسوتان هنرهاي سنتي در دانشگاه هنر 1375 1376 نمايشگاه انفرادي در سال 75 در باغ موزه سعدآباد ـ گالري خانم آبكار و دريافت تقديرنامه و لوح يادبود به نام ـ زنان نام آور دو دهه .

وي در مورد سبك و انتخاب موضوع كارهاي خود مي گويد :
بايد بگويم من از جامعه خودم تاثير گرفتم اجتماع بر من تاثير مي گذارد و من سعي مي كنم هر طور شده اثرم ملهم از آن باشد. يك هنرمند خلاق اگر مي خواهد اثرش جاودانه شود حتما بايد جامعه اش را در نظر بگيرد. من از سبك خاصي پيروي نكردم . از چهارچوبهاي خاص مينياتور كمي فراتر رفتم اين گذشت زمان لازم است . هيچ وقت به تبليغ كار خودم نپرداختم هميشه سعي كردم حرفي براي گفتن داشته باشم . يك زماني بود كه مينياتور در خدمت ادبيات بود يعني تمام كتابهايي كه پس از اسلام تصحيح شده از جمله مقامات حريري كتابهايي بودند كه از سرياني به عربي ترجمه شده و تصويرگذاري شده است .
كليله و دمنه يا مقامات حريري ـ يا كتابهايي كه گاهي بدآموز هم بوده ـ كتابهايي است كه پس از اسلام در آن زمان به تصوير كشيده شده است و خب اين نوع نگارگري و نقاشي قبل از اسلام رواج داشته است و محققان پي بردند كه اين پايه اش از همان زمان است تا اينكه در زمان ماني يك رشدي پيدا مي كند بعد هم كم كم همان طور كه مي دانيد ايران دچار حملات قبايل مختلف شده و افت و خيزهايي داشته است . برخي هنرمندان را حمايت كردند و برخي هم از سوي دربار حمايت شدند.
گروهي بين چين و ايران آن را به عنوان يك شي لوكس مي خريدند و نگهداري مي كردند و به همين دليل ابرچيني و اژدها در نگاره هاي ايراني خشك كردند. در حالي كه به مينياتور ما لطمه نزدند اساسي كه ما در اين نوع نقاشي به كار مي گيريم همان زيبايي است كه در نقاشيهاي معمول دنيا وجود دارد. در نقاشي ما هم هست يعني مكاتب زيباشناسي در اينجا بايد رعايت شود. يكي از ويژگيهاي كار من تنوع آثار است . در يك خط حركت نكردم حالا يك گوشه اي هستم و كار خودم را مي كنم يعني در واقع نفس مي كشم و با اين كار زندگي مي كنم . حتي شبهاي زيادي تا صبح كار كردم . از نظر تنوع كاري از نظر سوژه و حتي تكنيك تفاوتهاي بسياري در آثارم ديده مي شود و من گاهي از خود بوم براي به وجود آمدن يك تكنيك بهره برده ام . بعد در چارچوب نگارگري و مينياتوري كه قبلا در ادبيات ايران بود كارم را محدود نكردم . كارهايم حركت داشتند از قدما از شعراي قديم حافظ مولانا و حتي از هنرمندان معاصر مثل فروغ يا نيما هم تصاويري دارم كه تفكر خودم بوده است . هنر ايران آيينه تمام نماي جامعه و فرهنگ ايراني است و اين خود واقعيت است . ضمن آنكه نمي توانيم اميدوار باشيم كه هميشه با هنرمان حركت كنيم . چرا كه تا يك اندازه مي شود با استادكار كرد ولي بعد بايد رفت و مستقل تجربه كرد. گاهي شاگردانم مي پرسند مي شود پاييز و بهار را با همديگر در يك اثر بياوريم پاسخ من به آنان اين است : كار كنيد تجربه كنيد اتفاقي نمي افتد يك برگ بوم است . ما كه روي مقوا كار مي كنيم خب دست آخر اگر نشد آن را كنار مي گذاريم . از لحاظ تكنيك و اجراي خطوط نگارگري سالهاي متمادي بايد كاركرد تا بتوانيم آن تند و كندي قلم موي گربه را بياوريم . خود اين قلم گري فلسفه اي دارد كه من بعدها كه مطالعه كردم فلسفه اينها را دريافتم . ببينيد كشورهاي ديگر درباره نگارگري ما رفتند تحقيق كردند واقعا چقدر زيباست كه در اين قلم گيري كه سريع تند و كند مي شود يك نازك به اندازه يك موي گربه فقط نيم سانت پهنا دارد. اين بيشتر خط شكسته است نه اين نشانه تواضع و فروتني ايرانيان در طول زمان است كه افت كردند يعني گروهي بر آنها مسلط شدند و اينها پشت خم كردند ولي نشكستند. به هر حال خيلي عميق است چون من با اين هنر زندگي كردم با اين هنر پيام دارد براي همه زمانها. بيشتر از من سئوال مي كنند چرا زن مي گويم خب خودم زن هستم نمي توانم از خودم فرار كنم همچنين در برخي از تابلوهايم اثر از كادر بيرون زده و اين نشان دهنده روح هنرمند است . بعضي از چهارچوبها محدوديتها را نمي پذيرد و بايد هم اين طور باشد چون براي انساني كه ما مي گوييم اشرف مخلوقات است اين نوع هنر جزو هنر نقاشي است . يا به عبارتي « طبيعت » نيست . بعضيها مي گويند چرا شخصيتهاي آثار من پوشش دارند اين گوشه اي از جامعه ماست از قديم هم وجود داشته است جاي ديگر ممكن است نمادين باشد. ما مي گوييم در نگارگري تمام رخ نداريم اين روش نشان دهنده اين است كه ماه آسمان را در تابلو آورده ايم اين نيم چهره را به اين صورت تصوير مي كنند. چهره خيالي است . خيالي كه تمام اين چهارچوبها را رها مي كند و حركت مي كند حالا تا كجا برسد تا چه مرحله برسد آن رازي است كه آگاهي نداريم . من فكر مي كنم هنرمند راستين كسي نيست كه بگويد من هنرمند درجه يك هستم .
در سبك كاري شما برخي آثار ديده مي شود كه تلفيقي از هنر امروزي هم در آن است اما بعضي يك خط قرمزي براي ابداع شيوه هاي جديد نگارگري قائل اند. شما در مورد اين خط قرمز چه نظري داريد فكر مي كنيد ما بايد واقعا اين خط قرمز را تا كجا رعايت كنيم و اين خط قرمز را چه كسي يا كساني مشخص مي كنند
آثار من تقريبا جديداند. نمي خواهم بگويم مدرن كار كردم ولي متعلق به زمان خودمان است و اين دليلي است كه مي گويند كار من مينياتور نيست . ببينيد مثلا ما يك دستار را مي گذاريم روي سر يك زن جوان خب سعي مي كنيم زيبا بكشيم . جوان زيبايي دارد. بنابراين دستار يك نماد است يعني چيزي بوده كه در گذشته هم همين طور بوده است . از آنجا كه نمي خواستند پوششان خيلي ضخيم باشد يك تور مي انداختند روي سرشان . آن زماني كه در يونان قديم برهنگي نماد زيبايي بود در ايران پوشيدگي نماد زيبائي بود. يعني اگر مي خواستند يك لباس تور بپوشند يا روسري تور ببندند لباس زيرشان را تزيين مي كردند.
پوشيدگي جزو زيبايي مردم ما همچنين جزو فرهنگ مردم ما بوده است . ما فرهنگ خود را در آثارمان مي آوريم چون ايجاد صحبت از خلاقيت است پس بايد نشاني هم از اين زمان داشته باشيم حالا يك زماني مثل زمان صفويان هنر اوج مي گيرد يعني تمام هنر روي نقاشي تنها نيست معماري ـ كاشي سازي ـ تمام هنرها اوج مي گيرند.
در آثار من موضوعات مذهبي هم وجود دارد موضوعاتي در رابطه با جنگ . پسر من چون تحصيلاتش تمام شده بود و مي خواست به سربازي برود او را در جبهه مي ديدم همين طور افراد ديگر را پسر خودم مي ديدم . اين بود كه گوشه اي از جنگ تحميلي را كشيدم البته در اين تصاوير مثلا در مورد لباس سربازان آنها را از گذشته مينياتور وام گرفته ام .
تحول نقاشي در ايران را چگونه تعريفي مي كنيد
نقاشي در ايران سابقه اي طولاني دارد و از آن زمان كه انسان در غارها زندگي مي كرد و نقوشي از انسان و حيوان بر سنگها مي كشيد نگارگري در تاريخ هنر ثبت شد تا در دوره ساساني كه ماني اين هنر را به كمال رساند.
پس از سقوط حكومت ساساني و ظهور اسلام در ايران و روي كار آمدن حكومت عباسيان بغداد مركز هنر و كانون هنرمندان عصر شد و بسياري از نقاشان به اين شهر آمدند و به همراه مسيحيان نسطوري در به تصوير كشيدن كتب يوناني و ايراني همت گماشتند و مكتبي را پايه گذاشتند كه امروزه مكتب تلفيقي از هنر ايراني و مسيحي است . با روي كار آمدن سلجوقيان در ايران هنر مينياتور نيز سبك و سياقي ديگر پيدا كرد و بعضي از ويژگيهاي مكتب بغداد حذف شد و نگاره ها خصلت ايراني تر يافتند. ديگر از لباس مسيحي كه خاص مكتب بغداد بود اثري نمي بينم و در مكتب سلجوقي موضوعات انتخاب شده بيشتر شاهنامه فردوسي و رمان و غزل است .
با هجوم مغول به ايران ابتدا ركودي در امر نگارگري به وجود آمد ولي پس از نفوذ ايرانيان در دربار مغول بار ديگر تصويرگري كتب آغاز شد و از آنجايي كه قوم مغول هنر و فرهنگ ويژه اي نداشت و شديدا تحت تاثير هنر چين بود پاي صورتگران چيني نيز به دربار مغول باز گرديد و نگارگران چيني خصلتهاي طبيعت پردازي را در مينياتورهاي اين دوران وارد نمودند و گرايش به طبيعت ويژگي مكتب مغول در مينياتور قرار گرفت . طولي نكشيد كه نگارگران ايراني موج تازه اي را در شيراز به منصه ظهور نشاندند و بسياري از خصوصيات چيني مكتب مغولي را كه در تبريز پا گرفته بود كنار زدند و با تحولي شگرف در زيبايي انواع رنگها و طرحها مكتب شيراز را پايه گذاري كردند. تيمور با همه فجايعي كه در تاريخ به بار آورد پس از به قدرت رسيدن سعي كرد كه هنرمندان را از همه نقاط جمع كرده و در سمرقند محفل و كانوني هنرمندانه فراهم آورد ولي از اين دوره تصوير خاصي به دست نيامده است اما در زمان پسرش شاهرخ در هرات سبكي خاص با ويژگيهاي كاملا ايراني پيدا مي شود كه در تاريخ مينياتور به مكتب تيموري يا هرات مشهور مي شود. در اين شيوه رنگهاي متنوع و شفاف با كوههاي مرجاني شكل مي گيرند و اواخر اين دوره هنرمندان بزرگ و صاحب نام در عرصه مينياتور ظاهر مي شود كه پس از تصرف هرات به وسيله شاه اسماعيل شيوه هنري اين مكتب را به دربار صفويه در تبريز انتقال مي دهد.
بهزاد در مكتب هرات پرورش يافت ولي در آثار او توجه به زندگي مردم عادي و « رئاليسم » بيش از هر چيز جلب توجه مي نمايد در كلاس بهزاد شاگردان زيادي فيض گرفتند ولي معروفترين آنها سلطان محمد است كه يكي از زيباترين تصاوير تاريخ نقاشي ايران يعني « معراج پيامبر(ص ) » را از خود به جا گذاشت .
پس از انتقال پايتخت صفويان از تبريز به قزوين رفت و آمدهاي غربيها به دربار صفويه و نمايش نگاره هاي هنرمندان اروپايي و تشويق نقاشان ايراني به كشيدن شاهزادگان و درباريان و ميهمانان اروپايي شاه ديگر از شيوه با عظمت تبريز اثري نمي بينيم و نفوذ نگارگران غربي در زمان شاه عباس صفوي به اوج خود مي رسد و حتي بسياري از آنها در كاخهاي شاه صفويه به كار مشغول مي شوند. هنر نگارگري ايران پس از رضا عباسي كه شيوه اي مبتني بر قلم گيري با رنگهاي محدود بر جاي گذاشت شديدا رو به تقليد از هنر غرب نهاد و در اواخر دوره قاجار به كوره راه خود رسيد.