پيش درآمد
موقعيت جغرافيايي ايران به گونه اي است كه در طول
تاريخ
چهار راه حوادث و گذرگاه تند بادهاي گوناگون بوده
است . وضعيت دو شكاف زره كوهستاني
يكي در شمال شرقي
(خراسان ) و ديگري در شمال غربي (آذربايجان ) باعث
مي گرديد كه اقوام مهاجم به راحتي بتوانند از اين گذرگاهها
گذشته و وارد ايران شوند. در طول سالها اين رويه ادامه داشته
و با وجود حكومتهاي قدرتمند و مقتدر در برخي مقاطع براي
مدتي اين رويه به تاخير افتاد. ولي پس از مدت زمان كوتاهي
بار ديگر ادامه يافت . موضوع تاسف باري كه در طول تاريخ
همواره شاهد آن بوده ايم
تجاوز به حريم فرهنگ و يادگارهاي
اين مرز و بوم توسط افرادي است كه مي بايست خود حافظ و
نگهدارنده ميراث گذشتگان باشند. جيرفت يكي از نقاطي
است كه به سبب ناملايماتي كه در طول زمان شاهد آن بوده و
امروزه نيز به علت نبود شناخت و معرفت نسبت به آن و
ناآگاهي
دچار آسيب هاي جبران ناپذيري شده است . اين معزل
را همواره در نقاط مختلف از جمله ميدان نقش جهان اصفهان
شاهد بوده ايم .
ناحيه آباد و حاصلخيز جيرفت بر سر راههاي مهم
ارتباطي دنياي قديم قرار داشته و تا اواخر قرن هفتم هجري
مهمترين راههاي كارواني و تجارتي از جنوب ايران عبور
مي كرد
اما بر اثر هجوم هاي متوالي غزها و ديگر قبايل ترك كه
منجر به نابودي شهر جيرفت و ناامني خط سير كاروانها گرديد
اين راه مهم تجاري اعتبار و رونق خود را از دست داد و براي
هميشه قطع گرديد. قبل از حفر كانال سوئز راه ادويه و
شاخه اي از راه ابريشم از مناطق جنوبي ايران مي گذشته و
بازرگانان خارجي و ايراني براي حمل كالاهايشان از اين چهار
راه مي توانستند استفاده كنند. راهي كه از جزيره كيش در خليج
فارس و بندر لنگه عبور مي كرده
و به علت موانع طبيعي مثل
گردنه هاي صعب العبور و مزاحمت راهزنان توجه زيادي به آن
نمي شد. راه تجاري مشرق ايران كه از هندوستان شروع مي شد
و با پشت سرگذاشتن تنگه خيبر در افغانستان به خراسان و راه
ابريشم متصل مي گرديد اما مشكلات حمل و نقل و عدم امنيت
سبب مي شد كه چندان مورد توجه قرار نگيرد. راه بندر طيس
در كرانه مكران كه بر اثر مشكلات راههاي فوق اين راه نيز
اهميتي نداشت . اما راه بندر هرمز كه در نزديكي ميناب قرار
داشت و به جيرفت
كرمان
يزد
خراسان و نواحي شمال غربي
ايران وصل مي شد بر ساير راهها برتري داشت
چون نسبت به
راههاي ذكر شده كوتاه ترين و امن ترين راه بود.
ث دقيانوس ; شهري ويران در كنار هليل رود
جيرفت سرزمين وسيعي است در جنوب شرقي ايران و در
استان كرمان . جيرفت در دو طرف رودخانه هليل قرار گرفته و
از نظر قدمت تاريخي از اولين تمدنهاي بشري است و با
تمدنهاي سند و مصر و بين النهرين برابري مي كند
اين ناحيه
به دقيانوس و خاور زمين نيز شهرت دارد. بقاياي انسانهاي
پارينه سنگي و نوسنگي در غارهاي دلفارد و جبالبارز و غرب
جيرفت ديده شده است . مراكز جمعيت
شهرها و آباديهاي دو
طرف هليل رود از شمال زينل آباد و نجف آباد در غرب
رودخانه و حسين آباد در شرق هليل شروع مي شده و تا كنار
) و امير آباد در 30 كيلومتري شهر Konar Sandal صندل (
كنوني سبزواران به طرف جنوب شرقي ادامه مي يافته است .
آثار بناهاي ويران و ميليونها آجر و سفال شكسته و سالم
در دو طرف رودخانه و بيشتر در غرب هليل كاملا مشهود است .
چنين به نظر مي رسد كه قسمت شرقي آن قدمت بيشتري داشته
و بعد از ويراني احتمالا بر اثر طغيان رودخانه باتوجه به وجود
استخوان مردگان و برخي اشيا تا عمق بيست متر
شهر دوم
يعني دقيانوس در حاشيه غرب هليل بنا گرديده است . مركز
شهر قديمي يعني ساحل شرقي تقريبا در شمال رهكرد
) تا Behgerd ) و شهر دقيانوس در پشته بهجرد ( Rahkerd (
) قرار داشته و از شهر شرق هليل هيچ اثر Hokerd هوكرد (
ساختماني باقي نمانده
اما آثار خرابه هاي چندين قلعه كه به
صورت تپه درآمده و هنوز هم به قلعه شهرت دارند مخصوصا
تپه شمال هوكرد كه مقر حكومت و ارگ شهر بوده و به صورت
چهار ضلعي و هر ضلع آن نزديك سيصد متر طول داشته و
قلعه هاي سادني
كزيم آباد باغباغوثيه
كنار صندل خاتون آباد
زنگيان و قلعه گبرها در شمال بهجرد گواهي بر اين ادعاست .
در داستانها و افسانه هاي محلي گفته مي شود كه
ساختمانهاي شهر قديمي جيرفت از بهجرد تا كنار صندل
طوري بهم متصل بوده كه كهره اي (بزغاله اي ) بر پشت بام
خانه ها تمام مسير 30 كيلومتري را طي مي كرده است . اين
موضوع عظمت و بزرگي شهر دقيانوس را مي رساند. علاوه بر
اين در غرب و شرق هليل رود با فاصله بيشتر از شهر دقيانوس
آثار و خرابه هاي تپه اي هم مشاهده مي شود كه بدون شك قلعه
آن آبادي محسوب مي شده
آثار و خرابه هاي مراكز قديمي
تمدن جيرفت از غرب تا فارياب و صوغان و مرز سيرجان
از
جنوب تا منوجان
رودان
قلعه گنج و ميناب و از شرق تا
كوهستان كنوني كه در دويست كيلومتري شهرستان جيرفت
) شهرت Keleng است ديده مي شود و در همه جا به كلنگ (
دارند. متاسفانه در اين مورد كاوش صحيحي انجام نشده و
نوشته اي كه چگونگي نابودي تمدن جيرفت را بيان كند وجود
ندارد. در بعضي موارد مقني ها در عمق بيست متري به
استخوان مردگان يا اشيا ساخته شده برخورده اند كه در يك
مورد اسكلت بسيار درشت و مربوط به انساني قوي هيكل بود.
يا استخوانهاي ديگري كه موقع حفر كانالي در دهكرد از عمق
بيست متري به دست آمد و حدود 2 متر طول اسكلت بوده
ثابت مي كند كه وجود اسكلت در چنين عمقي مي تواند بر اثر
انباشته شدن گل و لاي هليل در طغيان هاي متوالي يا جابجائي
بستر رودخانه باشد. استخوانهاي ديگري در جاهاي مختلف
شهر دقيانوس مشاهده گرديده كه به صورت نشسته بوده اند و
شايد كه به طور غير منتظره مواجه با مرگ شده اند. نابودي
كامل تمدن جيرفت نمي تواند تنها بر اثر لشكركشي هاي مكرر
دوران سلجوقيان و سلاطين فارس و غزها و ديگر طوايف
وحشي باشد. چنين به نظر مي رسد كه ريزش بارانهاي چند
روزه و طغيان رودخانه ها جيرفت را گرفتار مصيبتي بزرگ
نموده و همزمان با ريزش باران
زلزله اي به ويراني و نابودي
شهرها و آباديها كمك كرده زيرا حتي يك متر ديوار سالم از
تمدني با آن عظمت برجاي نمانده است و فقط ساختمان دو
قلعه كهنوج و منوجان تا حدودي برجاي مانده است .
ث فاجعه جيرفت
نشان دهنده فقدان فرهنگ و بينش لازم
باتوجه به شرح مختصري كه در مورد جيرفت داده شد
درمي يابيم كه همواره در طول تاريخ به سبب عوامل طبيعي و
انساني
جيرفت دستخوش حوادث جبران ناپذيري شده
است . عدم شناخت ما از فرهنگ و تمدن و ميراثي كه در دل
خروارها خاك خفته است و نيز غارت آنچه كه باقي مانده
توسط افرادي ناآگاه باعث هر چه بيشتر مهجور ماندن فرهنگ و
تاريخي ارزشمند مي شود و چه بسيار آثار برجسته تاريخي كه
در گذر سالهاي دور و نزديك به دليل فهم ناقص از جايگاه
بي نظير ميراث تاريخي
آسيب ديده اند و يا از بين
رفته اند.تداوم چنين روندي موجب پيدايي حلقه هاي مفقود در
مورد برخي تمدنها و اقوام در پاره اي مقاطع تاريخي شده
است . فاجعه دلخراش جيرفت نشان دهنده فقدان بينش و
فرهنگ لازم در كشور براي حفظ و نگهداري ميراث فرهنگي
است . در سال 81 عده اي محوطه تاريخي عهد دقيانوس در
هليل رود جيرفت را غارت كردند و تا آن زمان عده كثيري اين
شناخت را نداشتند كه در اين محل ابزار و ادوات زندگي مردم
در چند هزار سال قبل از ميلاد را در دل خاك نهفته است و يك
سال بعد بار ديگر اين اتفاق تلخ تكرار مي شود و در هر شبانه
روز بيش از 30 گودال در تپه هاي باستاني جيرفت حفر مي شود
و علي رغم كاهش حجم حفاريهاي غيرمجاز نسبت به گذشته
اين روند هنوز متوقف نشده و معدود پرسنل نيروي انتظامي
مستقر در منطقه كه بخشي از آنهارا سربازان وظيفه تشكيل
مي دهند
قادر به كنترل اوضاع نيستند. در تپه هاي باستاني اين
منطقه بين 100 تا 200 نفر به طور شبانه روزي مشغول
حفاري هستند و طي هفته هاي اخير دو تا سه هزار گودال جديد
پديد آمده . اين عده همچنين با هجوم به سايت هاي علمي
باستان شناسان كه سال گذشته به سرپرستي دكتر يوسف مجيد
زاده (باستان شناس ايراني مقيم فرانسه ) ايجاد شده بود
آن را
خراب كرده و اطلاعات علمي به دست آمده را به شدت
مخدوش ساخته اند. دكتر مجيدزاده در اين رابطه معتقد است
كه در خصوص حفاري هايي كه بيست سال پيش توسط دكتر
منصور سجادي صورت گرفته است
به ويژه مطالعه اشياي
بازيافتي شامل ظروف سنگي
فلزي
سنگ لاجورد و مرمر
نشان مي دهد كه منطقه جيرفت در طول هزاره سوم پادشاهي
بزرگي متشكل از چندين شهر مهم بوده و وسعت منطقه و
تعداد محوطه هاي باستاني موجود در آن گوياي آن است كه اين
سرزمين به گونه اي چشمگير حتي وسيع تر از سرزمين سومر در
جنوب عراق بوده و از لحاظ هنر و معماري در سطحي بسيار
بالاتر از آن قرار داشته است و احتمالا اين منطقه همان
) است كه در متون بين النهرين در Ezot پادشاهي گمشده ازت (
كنارانشان از آن نام برده شده است كه متاسفانه به علل مختلفي
مورد هجوم قرار گرفته و اگر به صورتي كاملا جدي از غارت آن
جلوگيري نشود موجب از بين رفتن آثار و نابودي كامل تاريخ
آن شده و براي هميشه به فراموشي سپرده مي شود. در حال
حاضر سازمان ميراث فرهنگي 100 ميليون تومان از اعتبارات
خود را به جيرفت اختصاص داده اما از سازمان مديريت و
برنامه ريزي انتظار مي رود كه باتوجه به ابعاد
اهميت و وسعت
آثار تاريخي كشور
توجه بيشتري به اين مقوله داشته باشد و با
نگاه كارشناسانه تر به موضوع
اعتبارات لازم را در اختيار قرار
دهد.
ث حفاظت ناكافي بود
آثار تاريخي جيرفت در هيات 25 محوطه و تپه باستاني در
سه بخش مطوط آباد
ريگ انبار و شهر دقيانوس قرار گرفته اند
و آثاري از هزاره سوم پيش از ميلاد تا سده هاي مياني دوره
اسلامي را در خود جاي داده اند و آنچنان انباشته از لايه هاي
باستاني اند كه حتي گاه در عمق يك متري آنها مي توان به آثار
تاريخي دست يافت . اين تپه ها با كشف اتفاقي چند اثر تاريخي
در فروردين سال 80 مورد هجوم روستاييان اطراف جيرفت
قرار گرفت و در مدت 9 ماه بيش از ده هزار گودال بر روي آنها
حفر و هزاران اثر تاريخي غارت شد. موج حفاريهاي غيرمجاز
و غارت آثارتاريخي تا تير ماه 81 ادامه يافت و در اين تاريخ
استقرار نيروهاي مقاومت بسيج در منطقه موجب توقف روند
حفاري و آغاز كاوش هاي علمي بر روي تپه هاي باستاني شد.
اما در همين سال با ترك منطقه توسط بسيجيان
غارت آثار
باستاني از سرگرفته شد.
مديران ميراث فرهنگي با پي گيري هاي مستمر خود بر
جلوگيري جدي از غارت آثار و برخورد قاطع با سارقان اشياي
تاريخي تاكيد كرده اند و نيروي انتظامي از منطقه حفاظت
مي كند. بايد به آينده فكر كرد تا در سالهاي بعد شاهد اينچنين
حوادث تلخي نباشيم . در اين شرايط بايد نگاهي زيرساختي تر
به مساله جيرفت كه به نحوي نماد وضعيت رو به احتضار
ميراث فرهنگي كشور است داشته باشيم و با اتفاق نظر و عمل
و برنامه ريزي به شرايطي برسيم كه ماندگار و پايدار باشد.
جيرفت شهري است داراي قدمت طولاني
و در صورتي
كه اين شهر از گزند افراد سودجو محفوظ نماند
بافاجعه اي
جبران ناپذير رو به رو خواهيم بود. چه بسياري از محققين از
كمبود منابع مكتوب و ابزار به جاي مانده از برخي دوره ها گله
دارند
چرا كه اين كاستي ها
برخي يافته ها را به حدس و گمان
تنزل مي دهد. حفاريهاي قاچاق و مخفيانه كه به وسيله افراد
سودجو و دلالان عتيقه و يا ايادي آنها در نقاط مختلف ايران
شايع است
موجب به وجود آوردن ضايعات و خسارات
جبران ناپذيي است كه در اثر حفاريهاي قاچاق به آثار باستاني
وارد مي آيد
آثار و تپه هاي باستاني كه به مرور ايام و در طول
هزاران سال بر حسب وضع ودوران ساكنين گذشته لايه لايه به
روي هم قرار گرفته تشكيل اين گونه بقايا را داده است
در اثر
حفاريهاي غيرعلمي و ناشيانه توسط عده اي كه فقط توجه به
يافتن اشيا دارند نه تنها بدون شناخت اين لايه هاي باستاني
باعث از بين رفتن نظم و ترتيب اصلي آنها مي شوند
بلكه
مدارك ديگري را كه جنبه تجاري ندارند تخريب نموده و از
بين مي برند. بازگرداندن لايه هاي باستاني به وضع اوليه خود
غير ممكن است و با از بين رفتن آنها مدارك وشواهدي كه
بدون ترديد در اثر حفاريهاي منظم علمي مي توانستند گوشه اي
از تاريخ گذشته اين سامان را روشن سازند محو شده و براي
هميشه نابود مي گردند. خسارات ناشي از حفاريهاي غيرمجاز
در جيرفت آنچنان از نظر فرهنگي با اهميت است كه نمي توان
حتي تخميني براي آن در نظر گرفت
چرا كه هزاران سال
فرهنگ و تمدن بشر در دل آن است . در صورتي كه به صورت
كاملا جدي و حساب شده از به يغما رفتن آن جلوگيري نشود
ضربه اي جبران ناپذير بر پيكره تاريخ اين مرز و بوم وارد
مي آيد
هر چند فرصتهاي بسياري براي حفاظت از آثار از
دست رفته است و ليكن هنوز هم مي توان از فرصتهاي باقي
مانده استفاده كرد. چه بسا با اختصاص دادن مبالغي و استفاده
از نيروهاي نظامي و آموزش كافي و معرفي اين ثروت گهربار به
افرادي كه در صدد نابودي آن هستند
توسط خود آنها حفاظت
شود
و همچنين با حفاريهاي علمي توسط باستان شناسان
بتوان رمزهاي تاريخ و فرهنگ اين كشور باستاني را گشود و
پرده از تاريكي هاي دوران مختلف كنار زد.
به اميد آنروز
ث بهناز صفايي
اداره كل پژوهش معاونت سياسي صدا و سيما
چه بسيار آثار برجسته تاريخي كه در گذر
سالهاي دور و نزديك به دليل فهم ناقص از
جايگاه بي نظير ميراث تاريخي
آسيب
ديده اند و يا از بين رفته اند.
اين تپه ها با كشف اتفاقي چند اثر تاريخي در
فروردين سال 80 مورد هجوم روستاييان
اطراف جيرفت قرار گرفت و در مدت 9 ماه
بيش از ده هزار گودال بر روي آنها حفر و
هزاران اثر تاريخي غارت شد.
هر چند فرصتهاي بسياري براي حفاظت از
آثار از دست رفته است و ليكن هنوز هم
مي توان از فرصتهاي باقي مانده استفاده
كرد.
*****
رويدادهاي فرهنگي هنري
|
نگذاريم فرهنگ دفاع مقدس تبديل به موزه شود
خبرگزاري فارس : محمد آفريده گفت : غافل شدن از
فرهنگ
ارزش ها و خاطرات دفاع مقدس خساراتي جبران
ناپذير در پي دارد
پس كاري نكنيم كه دفاع مقدس تبديل به
موزه شود.
محمد آفريده مدير عامل مركز گسترش سينماي مستند و
تجربي و انجمن سينماي جوان ايران با بيان مطلب فوق افزود :
اگر نسبت به مسئله دفاع مقدس بي اعتنا باشيم
آينده روشني
نخواهيم داشت . هنر اعم از سينما و تئاتر و ساير رشته ها وقتي
به عرصه هاي دفاع مقدس مي رسد بسيار ناب و زيبا مي شود.
وي افزود : جامعه معاصر ما در شرايط جديدي قرار دارد و
اگر نتوانيم اين شرايط را درك كنيم خسارت
مي بينيم .
آفريده اظهار داشت : بايد فضاي همدلي
ايجاد كنيم تا
هنرمندان بتوانند با بهره گيري از فضا امكان ثبت
روايت و
تصويرپردازي از ارزشهاي دفاع مقدس را بيابند.
وي با اشاره به وجود آثار ماندگار در عرصه سينماي دفاع
مقدس
يادآور شد : در همه عرصه ها و زمينه ها از جمله تئاتر
بايد برنامه ريزي كرد تا موجي از جوانان آگاه و قدرشناس ما به
اين سمت روي آورند.
مدير عامل مركز گسترش سينماي مستند و تجربي و
سينماي جوان با بيان اينكه جشنواره جمع بندي يك مجموعه
فعاليت مستمر است
گفت : جشنواره تئاتر دفاع مقدس فرصتي
است براي تبادل تجربه و عرضه آثار و حركتي است در جهت
فضاسازي و بسترسازي براي بروز خلاقيت ها و استعدادها.
وي ادامه داد : جشنواره با برنامه ريزي
كار و سازماندهي
امكان رشد و بالندگي تئاتر دفاع مقدس و شناسايي ظرفيت ها و
قابليت ها را در اين حوزه فراهم مي سازد
رويكرد و نوع نگاه به
مقوله دفاع مقدس و الگوهاي خلق آثار هنري بايد تغيير كند.
وي گفت : اگر متوليان امروز خود را با شرايط عصر حاضر
و نيازهاي روز همراه نكنند
از متن مردم و خواسته هاي آنان
دور مي شوند و مسئله دفاع مقدس و آثار آن مثل مسئله موزه ها
مي شود كه در زندگي مردم جريان ندارد. براي جاري شدن
مسئله دفاع مقدس در زندگي مردم بايد نگاه مسئولين ما تغيير
كند.
فراخوان بزرگ عرضه محصولات فرهنگي انتشارات سوره مهر
نمايشگاه عرضه محصولات فرهنگي كه توسط شركت
انتشارات سوره مهر وابسته به حوزه هنري سازمان تبليغات
اسلامي با عنوان فراخوان بزرگ عرضه ي محصولات فرهنگي
كه به مناسبت گرامي داشت هفته دفاع مقدس از سي و يكم
شهريور ماه سال جاري به مدت يك هفته در سراسر كشور
برگزار مي گردد. به گزارش روابط عمومي انتشارات سوره مهر
در اين راستا از وزارتخانه ها
سازمانها
ارگانهاي دولتي و
غيردولتي
بسيج
مساجد و ساير تشكلهاي فرهنگي و...
دعوت مي شود تا با شرايطي سهل اين محصولات راكه عبارتند
از : كتاب
فيلم
سي دي و نوار كاست
به صورت اماني و با
درصد تخفيف ويژه در اختيار گيرند تا جهت برگزاري
نمايشگاه در سراسر كشور اقدام نمايند.
رضا منتظري مديريت بازرگاني انتشارات سوره مهر در
خصوص هدف از برگزاري نمايشگاه افزود : از آنجائيكه
برگزاري نمايشگاه به عنوان يكي از شيوه هاي مردمي توزيع
مي باشد بدين جهت كه ارتباط مستقيم و بي واسطه ي مخاطب
با ناشر و گاها صاحبان اثر در نمايشگاه صورت مي گيرد و
باتوجه به اينكه در جريان برگزاري نمايشگاه مخاطب در
خصوص توزيع بهتر محصولات و نيز محصول دلخواه خود
اظهار نظر مي نمايد يكي از شيوه هاي جالب در عرضه مي باشد.
وي در ادامه خاطر نشان ساخت كه حوزه هنري در سالهاي
گذشته نيز اقدام به برگزاري نمايشگاه در هفته دفاع مقدس
مي نمود
امسال نيز در طيف بزرگتر بصورت سهل و آسان و با
شرايطي خاص در قالب فراخوان
محصولات خود را در
اختيار متقاضيان بصورت اماني قرار مي دهد. منتظري در
خصوص تعداد عناوين كتابهاي موجود گفت : از آنجا كه حوزه
هنري با توليد بيش از هزار عنوان كتاب جايگاه مطلوبي در ميان
ناشران كشور دارد
سال گذشته نيز توليد كتب حوزه هنري
بيش از يكصد و پنجاه عنوان در زمينه هاي مختلف پژوهشي
ادبي
فرهنگي
سياسي و خاطرات جبهه و جنگ بوده است .
سعي مي شود كه پر مخاطب ترين كتابها را به نمايشگاه ارسال
نماييم
لازم به ذكر است كه هر گروه از كتب نامبرده شده در
نوع خود پر مخاطب ترين كتابها مي باشند و اغلب آنها به چاپ
چندم نيز رسيده اند و بايد صراحتا اعلام نمايم كه حوزه هنري
از معدود مراكز فرهنگي در كشور مي باشد كه در زمينه چاپ و
نشر آثار مربوط به دفاع مقدس در قالبهاي مختلف اعم از :
رمان
شعر
خاطرات جبهه و جنگ و مقوله هاي تحقيقي و
پژوهشي به صورت جدي مبادرت ورزيده است . وي در
خصوص وضعيت استقبال مردم افزود كه هر وقت با تبليغات
مناسب و اطلاع رساني دقيق مبادرت به برگزاري نمايشگاه
كرديم به مراتب موفق تر و بهتر از موارد غير بود. اميدوارم
باتوجه به شرايط زماني مناسب و اطلاع رساني دقيق در اين
خصوص
با موفقيت بيشتري اين نمايشگاه سراسري برگزار
گردد.
|
