قسمت دوم
چگونگي شكل گيري جامعه شيعي در بغداد
سابقه حضور شيعيان در عراق به دوره پيش از بناي بغداد
(145 ق ) برمي گردد . سلمان فارسي (م 35 يا 36 ق ) كه از
شيعيان طبقه اول است
در فتح عراق شركت داشت . به روايت
طبري
مدائن در سال 16 قمري فتح شد1. سلمان از طرف سعد
بن وقاص به حكومت مدائن منصوب شد كه بعدها
انتصاب
وي مورد پذيرش عمر نيز قرار گرفت . برخي منابع نيز بدون اين
كه به طور مشخص از زمان و دوره حكومت سلمان در مدائن
سخن گويند
از وي به عنوان امير مدائن نام
برده اند2.
بنابراين
سلمان سال ها والي مدائن بود. وي ايوان كسر را
مسجد خويش قرار داد و در آن نماز مي خواند و به ارشاد
مسلمانان مي پرداخت
سلمان
فضايل حضرت علي عليه
السلام و خاندان عصمت و طهارت را نيز براي مردم بيان
مي كرد. مدائن در نزديكي بغداد واقع بود و تمام قريه هاي
مجاور اين دو مركز
كه بيشتر ساكنان آن ايراني بودند
در پي
اقامت سلمان و قدرت و نفوذ وي در مردم اين نواحي
همگي
به تشيع گرويدند.
محله كرخ بغداد پيش از بناي دارالخلافه نيز محل سكونت
بوده است . كرخ پس از پيوستن به بغداد
يكي از بزرگترين
محله هاي شيعه نشين اين شهر نوبنياد شد.
علاوه بر كرخ
محله هاي كوچك تري كه ويژه شيعيان بوده
وجود داشته كه اين محله ها عموما مركز درگيري شيعيان و
سنيان بوده است .
با اشاراتي كه ابن جوزي به شورش هاي محله اي دارد
مي توان دريافت كه علاوه بر كرخ و براثا در غرب بغداد
محله هاي ديگري در همان منطقه در نهر الطابق و در شرق
بغداد
محله هاي سوق السلاح
باب الطاق
سوق يحيي
سوق
القلايين
سوق الثلاثا
سوق الاساكفه و اهل درب سليمان نيز
شيعه نشين بوده اند3. (ر . ك : فصل 1 )
براثا
كه پيش از اسلام نيز مشهور بوده است
پس از بناي
بغداد ضميمه آن گرديد و به دليل وجود مسجد براثا از شهرت
زيادي برخوردار شد. مسجد براثا در نزد شيعيان
مقدس بود
چون معتقد بودند كه حضرت علي (ع ) در نزديكي آن بقعه
مسجد جامعي ساخت و در سال 37 قمري 658
ميلادي پيش
از جنگ نهروان در نزديكي آن بقعه غسل شهادت كرد.
4
خطيب بغدادي مي نويسد : شيعيان نسبت به مسجد بازار
عتيقه (براثا) به ديده تقدس مي نگريسته و آن مسجد را مورد
تعظيم و تكريم قرار مي داده اند و به گمان آنان
حضرت
علي (ع ) در آن مسجد نماز گزارده است . 5
خلافت چهار ساله حضرت علي (ع ) (36 ـ40 ق ) به
مركزيت كوفه نيز از عوامل بسيار مهم گروش مردم عراق
به
ويژه شهرنشينان و روستاييان اين منطقه به تشيع بوده
به اين
ترتيب
بغداد و آبادي هاي اطراف آن يكي از مهم ترين مراكز
تجمع شيعيان از آغاز فتح عراق به دست مسلمانان به حساب
مي آمد. اين موضوع بر منصور
خليفه عباسي و اطرافيان وي
پوشيده نبود و كيفيت بناي كاخ او و تقسيم لشكرش در اطراف
شهر دايره وار بغداد
نمايانگر اين مطلب بوده است
زيرا كاخ
خليفه در وسط شهر
و اطراف آن مقر لشكر قرار داشته است .
(ر . ك : فصل 1 )
از زمان حضرت امام جعفر صادق (عليه السلام )
(80 ـ148 ق ) به بعد بيشتر ائمه اثنا عشري به بغداد آمده اند . از
جمله : امام هفتم عليه السلام و امام نهم عليه السلام كه چندي
در آن شهر توقف كرده و سرانجام در همان شهر به شهادت
رسيده اند و در گورستان قريش (كاظمين فعلي ) دفن شده اند
(ر . ك : فصل 2 ) دانشمندان و رجال شيعه نيز از آغاز بناي بغداد
در آن رفت و آمد و يا توطن كرده و با دستگاه خلافت و
وزارت
به ويژه در دوران برامكه
ارتباط داشته اند از جمله :
خاندان يقطين
ابن قولويه
اسكافي
سيد مرتضي و خاندان
نوبختي
در اين شهر ساكن بوده و روزگار گذرانيده اند. هر چه
از بناي بغداد مي گذشت
تمركز و تجمع شيعيان در آن شهر
بيشتر احساس مي شد تا سرانجام در قرن سوم وچهارم هجري
قمري
با تسلط اميران آل بويه
بغداد مركز عمده شيعيان گرديد
و دانشمندان شيعه بغداد بر تمام شيعيان رياست پيدا كرده اند.
چنان كه نواب اربعه (ر . ك : فصل 3 ) كه در نيمه آخر قرن سوم و
اوايل قرن چهارم (260 ـ329 ق ) سمت وكالت خاص ناحيه
مقدسه را داشتند و مرجع عموم شيعه اماميه بودند در بغداد
زندگي مي كردند و آرامگاه آنان هم اكنون زيارتگاه شيعيان
است .
فن كلام يا علم كلام شيعي
كه عهده دار و مدافع مذهب
بود
در اين شهر به وسيله هشام بن حكم پي ريزي شد و هم
چنان ادامه يافت تا اين كه اواخر قرن چهارم به دست شيخ
مفيد (338 ـ413 ق ) به اوج خود رسيد .
مرجعيت شيخ مفيد
سيد مرتضي و شيخ طوسي
چنان كه
از شرح حال آنان به دست مي آيد
علاوه بر فقه
در فن كلام و
رفع شبهات مخالفان بود (ر.ك : فصول بعد) . ظاهرا در آن
دوران
علم كلام برتر از همه علوم
حتي فقه و حديث بوده
است . پس از كلام
فقه و اصول و شايد مهم تر از آن دو
علم
حديث بود. اصولا حديث به لحاظ اين كه علمي و نقلي است
در بغداد
كه محل تجمع محدثان بود
بيش از ساير مراكز رواج
داشت و مي توان گفت كه كليه منقولات و احاديث اسلامي و از
جمله روايات اهل بيت نزد محدثان « بغداد » گرد آمد و حتي
محمد بن يعقوب كليني (م 328 يا 329 ق )
(ر . ك : فصل 5 ) كه
در شهر « ري » مرجعيت داشته
در اواخر عمر به علت نامعلومي
و شايد براي نشر حديث و روايت كتاب كافي به اين شهر
هجرت كرد. وي كتاب كافي را كه به احتمال قوي پيش از
هجرت به بغداد تاليف كرده بود
در اين شهر منتشر كرد و اغلب
راويان اين كتاب در بغداد مي زيسته اند. همچنين علي بن
بابويه
پدر شيخ صدوق (م 381 ق ) معاصر شيخ كليني
به
بغداد آمد و با وكلاي امام زمان (عج ) ديدار كرد. از عوامل
ديگري كه در شكل گيري جامعه شيعه اثنا عشري در بغداد نقش
داشتند
خاندان هايي بودند كه پس از بناي شهر بغداد در آن
سكنا گزيدند. از جمله مي توان از خاندان يقطين
نوبخت
برمكيان و... نام برد.
خاندان نوبخت
نام خاندان نوبخت در منابع تاريخي
زندگي نامه ها و ديگر
كتاب ها به نام آل نوبخت يا بني نوبخت يا نوبختيان آمده است .
به گمان خودشان
نسبت آنان به گيوپسر گودرز
پهلوان
معروف ايراني مي رسد6. البته اين ادعا درست به نظر نمي رسد
زيرا گودرز و گيو از شخصيت هاي افسانه اي مي باشند. چون
ابوسهل و پدرش نوبخت هر دو منجم بوده اند
مي توان گفت كه
خاندان نوبخت در زمان ساسانيان از طبقه دبيران و دانشمندان
بوده اند.
نوبخت
جد نوبختيان به دست منصور مسلمان شد7. وي
چون علم نجوم را به نيكوترين وجه مي دانست
منصور
ساخت بغداد را در ساعتي كه نوبخت تعيين كرده بود آغاز
كرد8.
بنابراين
اين خانواده اصيل ايراني با پذيرش اسلام در
خدمت خلفاي عباسي و امراي مسلمان درآمدند و از راه نشر
علوم
حكمت
آداب و اداره پاره اي مشاغل
يادي نيكو در
تاريخ تمدن اسلامي از خود به جا گذاشتند. چند نفر از
نوبختيان از پيشوايان بزرگ شيعه اماميه مي باشند و تعدادي از
افراد اين خاندان در جمع آوري اخبار و اشعار سه نفر از
بزرگترين شعراي عرب زبان
يعني ابونواس حسن بن هاني
(141 ـ 199 ق ) و ابوعباده وليد بن عبيد بحتري (206 ـ 283
ق ) و علي بن عباس رومي همت گماشتند.جد بزرگ اين
خانواده
يعني نوبخت و پسرش ابوسهل و چند تن از پسران
ابوسهل از مترجمان زبان پهلوي ساساني به عربي و از ستاره
شناسان آگاه به نجوم ايراني بودند و به وسيله ترجمه چند
كتاب از زبان اجدادي خود به عربي
خدمات قابل توجهي به
نشر علم در ميان مسلمانان نمودند . 9
تعدادي از نوادگان ابوسهل بن نوبخت به دليل قبول مذهب
شيعه اماميه از مدافعان اين مذهب شدند. آنان در راه استحكام
مباني مذهب شيعه و ردآراي مخالفان از هيچ گونه فداكاري
دريغ نكردند و با تاليف رسائل و كتب بسيار
اصول عقايد
شيعه را در ميان مردم نشر كردند10 بايد گفت كه نوبختيان
متكلمان پيش قدم و از بزرگترين استادان كلام شيعي محسوب
مي شوند 11 (ر . ك : فصل سوم و پنجم ) .
خاندان برمكيان
از خاندان هاي ديگري كه در شكل گيري جامعه شيعي در
بغداد نقش داشتند
برمكيان بودند
خالد جد برمكيان
پيش از
بيعت با عباسيان با علويان بيعت كرده بود. اما همين كه پيشرفت
عباسيان را مشاهده كرد و از سرنوشت شوم ابوسلمه 12 (قتل
132 ق ) و ابو مسلم 13 (قتل 137 ق ) آگاه گشت به شيعيان
پشت كرد و خدمت گزار سفاح و منصور گرديد. البته برمكيان با
وجود اين كه در خدمت عباسيان بودند
دشمني آنان را نسبت
به شيعيان نمي پسنديدند و تنها از بيم خلفا به خصوص هارون
دم برنمي آوردند.
به هر حال
نبايد فراموش كرد كه يكي از مهم ترين دلايل
قتل عام و سقوط برمكيان در سال 187 14 قمري
ارتباط
پنهاني با شيعيان و تمايل قلبي آنان به مذهب شيعه بوده
است .
خاندان يقطيني
يقطين بن موسي (م 188 ق ) سرسلسله آل يقطين از دعات
بني عباس بود كه تحت تعقيب مروان قرار گرفت و به همين
دليل از كوفه فرار كرد . فرزندش علي
كه در سال 124 قمري در
كوفه متولد شده بود
با مادر و برادرش عبدالله از ترس به
مدينه مهاجرت كردند. همين كه دولت عباسي روي كار آمد
يقطين خود را آشكار كرد و ملازم سفاح و منصور گرديد. اما
علي بر خلاف پدر از هواداران فرزندان ابوطالب و معتقد به
امامت آنان بود. علي اموال فراواني براي امام صادق عليه
السلام ارسال مي كرد و براي اين كار بارها سخن چينان
نزد
منصور و مهدي از او سعايت كردند. سرانجام علي در سال
183 قمري در بغداد درگذشت . 15
به هر حال
علي و فرزندانش از مولفان و راويان حديث
شيعه بوده و نسبت به آل علي ارادت مي ورزيدند :
1 ـ عبيد فرزند يقطين اسدي كوفي بغدادي
از بزرگان و
مبارزان شيعه اماميه در بغداد و از ارادتمندان حضرت امام
جعفر صادق عليه السلام بود.
2 ـ علي (124 ـ182 يا 183 ق ) فرزند يقطين
از راويان
حديث و بزرگان دعات شيعه و از دوستداران امام جعفر صادق
(ع ) و از اصحاب امام موسي كاظم عليه السلام به شمار
مي رفت . علي
كتابي تحت عنوان ماسئل عنه الصادق من امور
الملاحم و نيز كتاب مناظره الشاك بحضرته نوشته است 16.
3 ـ يعقوب بن يقطين اسدي بغدادي
نيز از بزرگان و دعات
شيعه و از پيروان حضرت امام رضا عليه السلام .
4 ـ خزيمه بن يقطين اسدي كوفي از اعيان شيعه در بغداد و
از طرفداران حضرت امام رضا عليه السلام
5 ـ حسن بن علي بن يقطين
از فقيهان و متكلمان بزرگ
شيعه و از اصحاب حضرت امام رضا عليه السلام وي كتابي
تحت عنوان مسائل ابن الحسن موسي و يا ابوالحسن بن موسي
تاليف كرده است .
6 ـ ابوجعفر محمد بن عيسي يقطين
از اصحاب امام جواد
عليه السلام و صاحب كتاب الامه الامل و الرجا است 17. جز
اين كتاب
بيست تاليف ديگر نيز به او نسبت مي دهند . 18
7 ـ حسين بن علي بن يقطين
مردي زاهد و به نوشته
راويان
بيشتر اوقات در حال نماز خواندن و عبادت بوده
است . 19 حسين به علي نيز از طرفداران مشهور خاندان
عصمت و طهارت بوده است .
8 ـ يونس بن عبدالرحمن يقطيني
از حضرت امام موسي
كاظم عليه السلام و امام رضا عليه السلام روايت مي كرد. امام
رضا عليه اسلام او را از اهل علم و صاحب فتوا شمرده اند.
گروه واقفيه
اموال بسياري به وي پيشنهاد كرد
به شرط اين كه
به آنان پيوسته و امام موسي كاظم را آخرين امام بداند
ولي
يونس اين پيشنهاد را نپذيرفت . برخي از محققان نوشته اند :
يونس هزار جلد كتاب در رد مخالفان نوشته است 20.
از جمله تاليفات يونس به شرح زير است :
1 ـ الدلاله علي الخير
2 ـ العلل الكبير
3 ـ علل الحديث
4 ـ الشرايع 5 ـ الفرايض 6 ـ تفسير القرآن و ... 21
با تمام اين تفاصيل تا پيش از خلافت مقتدر (295 ـ320
ق ) در تواريخ و اسناد و مدارك
از شيعيان كمتر نامي به عنوان
يك گروه متشكل و منسجم مي توان يافت . در اين زمان است كه
شيعيان براي اداي نمازهاي پنج گانه در مسجد براثا در نزديكي
محل اتصال دو نهر عيسي و كرخه در غرب بغداد اجتماع
مي كردند و آشكارا معاويه و ديگران را مورد لعن و نفرين قرار
مي دادند 22
در پايان باتوجه به منابع اندكي كه در دست است مي توان
چنين نتيجه گرفت كه حضور شيعيان و آغاز شكل گيري جامعه
آنان در بغداد و نواحي آن
به دوران اوليه فتوحات مسلمانان
در عراق برمي گردد و حضور فعال سلمان فارسي در اين منطقه
از عوامل مهم گرايش مردم به مذهب شيعه بوده است . نيز
انتقال حكومت از مدينه به كوفه
حدود پنج سال حضور
چشمگير و حكومت عادلانه حضرت علي عليه السلام در آن
شهر با وجود خيانت گروهي از كوفيان
تاثير به سزايي در
رويكرد مردم عراق و از جمله روستاهاي اطراف بغداد به
مذهب شيعه داشته است . سپس با تاسيس بغداد و انتقال
حكومت عباسيان به آن شهر
از زمان حضرت امام جعفر
صادق عليه السلام تعدادي از ائمه را به اجبار به بغداد
كوچاندند كه حضور آنان و سپس مقبره ايشان
باعث
مهاجرت دوستداران ائمه به بغداد گرديد. در تشكيلات اداري
خلافت نيز
برخي از خاندان هاي شيعي مانند نوبختي
برمكيان
يقطين
اسكافي و خاندان ابن قولويه
كه مقام هاي
حساسي داشتند
در اين شهر سكونت اختيار كردند.
دانشمندان شيعي نيز از گوشه و كنار ممالك اسلامي به دليل
پيشرفت علمي بغداد به آن شهر آمدند و سكنا گزيدند. برخي از
آنان نيز در رفت و آمد بودند. با وجود حضور فعال شيعيان
منابع تاريخي تا زمان مقتدر از شيعه به عنوان يك گروه متشكل
نام نمي برند. به هر حال هر چه از عمر بغداد مي گذشت
تجمع
شيعيان در آن بيشتر احساس مي شد تا آن كه ديلميان شيعي بر
بغداد تسلط يافتند و از اين زمان
شكل گيري جامعه شيعه
تكامل يافت و به عنوان گروهي فعال در مسائل سياسي
فرهنگي
و مذهبي ظاهر شدند تا آن جا كه ياقوت مي نويسد : تمامي
مردم كرخ شيعه هستند و در ميان آنان سني يافت نمي شود23.
اگر چه با ورود طغرل به بغداد در سال 447 و سقوط
خاندان آل بويه
شيعيان در تنگناي مجدد قرار گرفتند
ولي
هسته تشكل اجتماعي شيعيان چنان مستحكم شده بود كه
بي نقش كردن آنان در مسائل اجتماعي و فرهنگي غير ممكن
مي نمود.
جايگاه مذاهب در بغداد و ريشه هاي اختلاف شيعيان و سني
مذهبان
بغداد
دارالخلافه نوبنياد عباسيان به زودي مركز و مجمع
نژادها
مذاهب و اديان گوناگون شد. تنوع مذاهب گاه كمتر از
تنوع مردمان آن نبود. در اين شهر
سني
شيعه
نصارا
سرياني
نسطوري
ملكاني
ماروني
يهودي
صابئي
زردشتي
مانوي و مزدكي زندگي مي كردند24.
اين مردم را همه تضادهاي قومي و عقيدتي
دست كم تا
مدت زماني
همزيستي نسبتا سازگارانه اي داشتند و با يكديگر
پيوند خويشي و زناشويي نيز مي بستند و زماني نيز با يكديگر
در اثر اصطكاك منافع رقابت و كشمكش مي كردند. بنابراين گاه
در صلح و آشتي و گاه در جنگ و ستيز بودند.
مهم ترين مذاهب موجود
مذاهب چهارگانه مالكي
شافعي
حنفي
حنبلي و شيعه اماميه بوده است كه از اين ميان
حنبليان و شيعيان از همه قوي تر بودند 25 شيعيان و
هوادارانشان در كوي كرخ متمركز شدند و در اواخر قرن چهارم
هجري قمري در باب الطابق نيز سكنا گزيدند. در محلات غرب
دجله خصوصا باب البصره نيز هاشميان (سادات عباسي ) دار
و دسته نيرومندي تشكيل داده بودند. اين گروه خصومت
شديدي با شيعيان علوي داشتند . 26 محله باب الشعير نيز از
بزرگترين مراكز سني نشين بغداد بود. با وجودي كه متوكل
شيعيان بغداد را شديدا سركوب كرد
اين فرقه چنان نيرومند
شده بود كه معتضد
خليفه عباسي به سال 284 دستور داد
براي ارضاي خاطر آنان
معاويه را بر منابر لعن كنند . 27
پاورقي :
1 ـ طبري
تاريخ الامم و الملوك
ج 3
ص 116
2 ـ علي بن الحسين مسعودي
مروج الذهب
ج 1
ص 663
شمس الدين محمد ذهبي
سير اعلام النبلا
تحقيق صلاح
الدين منجد
ج 1
ص 380
403
3 ـ ابن جوزي
المنتظم
ج 7
ص 56
4 ـ ياقوت حموي
معجم البلدان
ج 1
ص 532
جواد
مصطفي و احمد سوسه
دليل خارطه بغداد
ص 12
5 ـ خطيب بغدادي
تاريخ بغداد
ج 1
ص 90
6 ـ عباس اقبال
خاندان نوبختي
ص 6
7 ـ علي بن الحسين مسعودي
مروج الذهب
ج 4
ص 333
8 ـ خطيب بغدادي
تاريخ بغداد
ج 1
ص 67
9 ـ ابن نديم
الفهرست
ترجمه و تحقيق محمدرضا تجدد
ص 392
قفطي
تاريخ الحكما
ص 255
10 ـ عباس اقبال
خاندان نوبختي
ص 2
11 ـ قفطي
تاريخ الحكما
ص 255
عباس اقبال
خاندان
نوبختي
ص 1 ـ2
12 ـ طبري
تاريخ الامم و الملوك
ج 6
ص 103
ابن اثير
الكامل
ترجمه سيد حسين روحاني
ج 7
ص 3299
13 ـ همان
ج 6
ص 127
دينوري
اخبار الطوال
ص
380
14 ـ احمد يعقوبي
تاريخ يعقوبي
ترجمه محمد ابراهيم آيتي
ج 2
ص 430
15 ـ ابن نديم
الفهرست
ص 408 ـ 409
زركلي
اعلام
الجز التاسع
ص 274
تقي الدين حسن بن علي حلي
الرجال
ص 91
16 ـ همان جا
17 ـ ابن شهر آشوب
معالم العلما
ص 64
18 ـ نجاشي
رجال
ص 235
19 ـ شيخ محمد تقي شوشتري
قاموس الرجال
ج 3
ص
220 و ج 7
ص 83 ـ84
20 ـ سيد نورالله شوشتري
مجالس المومنين
ج 1
ص
410
21 ـ همان
ص 411
22 ـ مفيزه الله كبير
ماهي گيران تاجدار
ترجمه مهدي افشار
ص 335
23 ـ ياقوت حموي
معجم البلدان
ج 7
ص 234
24 ـ ابن نديم
الفهرست
ص 601 ـ602
609
25 ـ ياقوت حموي
معجم البلدان
ج 4
ص 255
26 ـ ابن اثير
الكامل
ج 9
ص 146
27 ـ ابن جوزي
المنتظم
ج 5
ص 171
سابقه حضور شيعيان در عراق به دوره پيش از
بناي بغداد باز مي گردد.
حضور شيعيان و آغاز شكل گيري جامعه آنان در
بغداد و نواحي آن
به دوران اوليه فتوحات
مسلمانان در عراق باز مي گردد و حضور فعال
سلمان فارسي در اين منطقه از عوامل مهم گرايش
مردم به مذاهب شيعه بوده است .
*****
تقويم تاريخ
|
رجب 276 هـ . ق
ابومحمد
عبدالله بن مسلم دينوري
معروف به ابن قتيبه
دينوري درگذشت .
ابن قتيبه كه از اديبان و دانشمندان مشهور جهان اسلام
است
نزد ابوحاتم سجستاني
رياشي
ابن راهويه و ديگران به
تحصيل پرداخت و عالم مشهوري شد. ابن قتيبه با معتزله مخالف
بود و از شعوبيه نيز به شدت انتقاد مي كرد. برخي از كتبي كه
منسوب به ابن قتيبه است عبارتند از : ادب الكاتب
الاختلاف
الاشربه
كتاب الانوا
مختلف الحديث
تاويل مشكل القرآن
تفسير غريب القرآن
الشعر و العشرا
كتاب العرب
كتاب عيون
الاخبار
المسائل و الاجوبه
المعارف
معاني الشعر
غريب
الحديث و كتب ديگر.
رجب 321 هـ . ق
عبدالسلام بن ابي علي محمد
معروف به ابوهاشم جبايي
خوزستاني درگذشت .
ابوهاشم جبايي از بنيانگذاران و متكلمان بزرگ مكتب
اعتزال است . آرا ابوهاشم در قرن چهارم و پنجم محور
بحث هاي علماي اصول و كلام بود و بر نظرات او استناد مي شد.
ابوهاشم علاوه بر آنكه به تاسيس مكتب كلامي ـ اصولي
پرداخت
مرجع سئوالات گوناگون نيز بود و اين سئوالات در
يكي از كتابهاي قاضي عبدالجبار با نام « المسائل الوارده علي
ابن علي و ابي هاشم » گردآوري شده است . گفته مي شود كه
ابوهاشم را شخصي يهودي كشت زيرا ابوهاشم به نظرات ارسطو
رديه هايي نوشت و اين موضوع بر متكلمان يهودي كه پيرو
ارسطو بودند
گران آمد و در صدد قتلش برآمدند. ابوهاشم در
عصر خود نفوذ علمي و كلامي زيادي داشت و بسياري از او
پيروي مي كردند
گذشته از آنكه آرا و نظرات كلامي ابوهاشم
معروف است
از نظر جهان شناسي نيز داراي نظراتي است كه
قابل توجه علما و محققان بوده است .
| |