قسمت اول
اشاره :
« زندگي سياسي و فرهنگي شيعيان بغداد » كتابي است كه سيد حسن موسوي آن را در هشت فصل تاليف كرده و بوستان كتاب قم آن را در 304 صفحه منتشر نموده است . عناوين فصول هشتگانه كتاب مذكور چنين مي باشد : جغرافياي تاريخي بغداد زندگي سياسي و فرهنگي شيعيان در دوره اول عباسي زندگي سياسي و فرهنگي شيعيان در عصر غيبت صغري منصب نقابت و نقيبان علوي زندگي علمي و اجتماعي و مبارزات عقيدتي بزرگان شيعي در بغداد عصر آل بويه و آغاز آزاديهاي نسبي شيعيان بغداد بزرگان علمي و سياسي و شيعي در بغداد عصر آل بويه و انقراض آل بويه و سلطه سلجوقيان بر بغداد.
از ميان فصول و مطالب كتاب مذكور مقدمه و بخشي از فصول دوم و ششم را در سه شماره تقديم خوانندگان مي كنيم :
تقسيم زندگي سياسي و فرهنگي شيعيان بغداد به دو دوره
دوره اول در اين دوره رهبران شيعه و پيروان آنان از هر لحاظ زير فشار بودند و از فعاليتهاي سياسي و فرهنگي آنان جلوگيري مي شد و شيعيان و رهبرانشان براي اين كه از صحنه هاي سياسي و فرهنگي دور نباشند و مانند ساير فرقه هاي مذهبي زير فشار سنگين و اقدامهاي سركوب گرانه حكومت بني عباس از بين نروند ناگزير به تقيه مي شدند. در اين عصر كه هم زمان با عصر غيبت صغري مي باشد خط مشي شيعيان و عملكرد آنان با دوران پيش از غيبت يكسان است .
از مشخصه هاي بارز اين دوران كم رنگ شدن انقلابهاي علوي است . تا پيش از اين دوره بيش از بيست انقلاب و نهضت علوي بر ضد خلفاي عباسي برپا شده بود و اين در حالي است كه در طول هفتاد سال غيبت صغري از حركتهاي انقلابي جز چند تحرك ضدحكومتي خبري در دست نيست . گروهي علت محدود شدن نهضتهاي علوي را در اين مرحله بروز جنگها و تحريكهاي قرامطه مي دانند زيرا در آن دوران هر نهضتي كه برپا مي شد از سوي دست نشانده هاي حكومت بر آن مهر وابستگي به قرمطيان زده مي شد و اين به سود جنبشهاي علوي نبود. گروهي ديگر عامل اصلي محدود شدن نهضت علويان را آغاز غيبت امام عصر(عج ) و كوتاه شدن دست علويان و شيعيان از دامان ايشان مي دانند كه از اولين روز شهادت امام حسن عسگري (ع ) شروع مي شود.
پيش از اين مرحله نقش امام و رهبري هاي مستقيم و غيرمستقيم آنان در نهضتها زير شعار مخصوص « الرضا من آل محمد » انجام مي شد كه ائمه اطهار(ع ) نيز از عهده مخفي نگه داشتن نهضتها از ديد دستگاه حكومتي برآمدند. البته وجود معنوي ائمه اطهار(ع ) و تاثير سخن آنان باعث دميدن روح تازه اي در كالبد انقلابيون مي شد. بنابراين در دوره غيبت صغري به دليل قطع رابطه مستقيم امام با مردم و سران شيعه قيامهاي نهضت طلبان و انقلابيون كم رنگ شد.
البته چنين نظريه اي از ديدگاه تاريخي قابل دفاع نيست زيرا پس از به قدرت رسيدن بني عباس شيعيان اماميه نه تنها به حركتهاي نظامي بي توجه بودند بلكه براي رويارويي با مخالفان به نهادينه كردن فعاليتهاي فرهنگي پرداختند كه در اين دوره نيز همان سياست دنبال شد. در اين ميان برخي فرقه هاي شيعي چون زيديه ـ كه قيام به سيف را نشانه امامت مي دانستند ـ هم چنان به سختي از سوي حكومت سركوب مي شدند.
بنابراين اگر در مدت هفتاد و چند ساله غيبت صغري قيامي از سوي شيعيان (اماميه ) برپا نگرديد به دليل پيروي از همان راه و روشي بود كه از زمان امام حسن عسكري (ع ) به كار گرفته شد.
در اين دوره به ويژه در دوران خلافت مستعين معتز مهتدي معتضد مكتفي مقتدر قاهر متقي و مستكفي (247 ـ324 ق ) با شيعيان سياست كجدار و مريز ادامه داشت و اين در حالي بود كه در زمان آخرين خليفه عباسي حنبليان نفوذ و قدرت زيادي در بغداد به دست آورده بودند. با وجود اين شيعيان از شيوه تقيه استفاده مي كردند و با وجود مشكلات فراوان بغداد را ترك نكردند در حالي كه فعاليتهاي ضد مهدي (عج ) و شيعيان از سوي حكومت دست كم تا بيست سال ادامه يافت .
پس از انتقال مركز خلافت از سامره به بغداد (معتضد 279 ـ290 ق ) دستگاه حكومت گرچه به امام مهدي (عج ) دسترسي نداشتند هنوز وجود امام را براي خود خطر مي دانستند و يكي از عواملي كه تصميم حكومت را بر فعاليتهاي ضد مهدي شديد نمود آن بود كه خلفا غيرمستقيم از فعاليتهاي سفيران امام در بغداد آگاه بودند. دليل اين كه چرا فرزند امام حسن عسكري (ع ) هنگام درگذشت آن حضرت از انظار مخفي و عمال حكومت در تعقيب ايشان بودند آن بود كه خلافت عباسي بر اثر ضعف شديد خلفا و بي لياقتي آنان به شدت در سراشيبي سقوط افتاده بود و صاحب زنج در بصره و يعقوب ليث در ايران قيام كرده بودند. در اين وضع وجود شخص بزرگواري چون امام مهدي (عج ) براي دولت عباسيان خطرناك مي نمود زيرا دستگاه خلافت از آن بيم داشت كه اگر حادثه اي براي آنان پيش آيد و گروهي از عباسيان نابود گردند هيچ كس شايسته تر از علويان و در ميان آنان لايق تر از امام و خاندانش براي خلافت نخواهد بود اما با وجود تمام كوششهاي دستگاه خلافت امام مهدي (عج ) از تمام خطرها در امان ماند و پيروان و سفيران امام (عج ) با نظامي سازمان يافته و منسجم توانستند با رهنمودهاي آن حضرت شيعيان را اداره كنند و عالمان و دانشمندان شيعه را در تثبيت پايه هاي عقيدتي مذهب تشيع ياري رسانند.
در مجموع اين عصر را مي توان عصر اختناق و تقيه خواند كه شيعيان با تشكيل شبكه هاي مخفي خواهان پيوند با رهبران در جهت حل مشكلات زندگي سياسي عقيدتي خويش بودند.
دوره دوم اين دوره كه از 334 ـ450 قمري ادامه يافت دوره تسلط آل بويه بر بغداد و خلفاي عباسي است . چون اميران اين سلسله شيعه بودند در دوره حكمراني آنان شيعيان آزادي نسبي يي به دست آوردند و توانستند چون ساير پيروان مذاهب مدارس ويژه شيعه را بنيان نهند درباره مذهب خويش كتاب تاليف كنند و مراسم مذهبي خود را به جا آورند با بزرگان و علماي شيعه ارتباط داشته باشند و سرانجام به دليل وجود فضاي باز سياسي و مذهبي علماي بزرگي پا به عرصه وجود نهادند.