به انگيزه هفته جهاني مساجد
تبريزـ هدايتي ـ خبرنگار روزنامه جمهوري اسلامي : در ادامه معرفي مساجد تاريخي آذربايجان شرقي اينك قسمت پاياني از نظر خوانندگان گرامي مي گذرد.
مسجد ميدان بناب
اين مسجد در كنار ميدان معروف گزاوشت در شهر بناب ساخته شده و از بناهاي تاريخي و ديدني بناب محسوب مي شود. از خصوصيات اين مسجد ستونها و سرستونهاي چوبي با تزيينات بسيار جالب و پوشش زيباي سقف كاذب چوبي آن است . نقوش گل و بوته و ترنج هاي سطح صندوق ها و تخته كوبي سرستونها چنان زيباست كه توجه هر بيننده اي را به خود جلب مي نمايد.
ابعاد شبستان 14 5 در 20 5 و داراي 18 ستون چوبي به ارتفاع 5 5 متر مي باشد . در اين مسجد كتيبه اي كه تاريخ بناي آن را معلوم كند وجود ندارد. اما براساس ويژگيهاي معماري مي توان زمان ساخت را دوره صفويه دانست .
مسجد مهرآباد بناب
مسجد تاريخي مهرآباد در كنار ميدان بزرگ مهرآباد شهر بناب واقع است . در كنار مسجد گرمابه تاريخي مهرآباد قرار دارد . ابعاد شبستان مسجد 19 * 30 متر و داراي 20 ستون چوبي با پايه هاي سنگي و سرستون هاي زيبا به ارتفاع 4 5 متر است . بنابه نظر دكتر ورجاوند طراحي سرستون هاي چهل ستون اصفهان برگرفته از اين سرستون هاست . رنگ آميزي و طراحي هاي اين سرستون ها در نوع خود بسيار جالب و منحصر به فرد است . بر ديوار قسمت شمالي كتيبه اي به خط ثلث وجود دارد كه معلوم مي دارد هزينه اين مسجد توسط « بي بي خانم » دختر منصور بيك پرداخته و بناي آن در سال 951 هـ ق زمان سلطنت شاه طهماسب ساخته شده است .
مسجد كبود بناب
از مساجد تاريخي بناب مسجد كبود متعلق به دوره صفويه است كه بر يازده ستون چوبي با سرستون هاي مقرنس كاري استوار شده است . اين مسجد در يكي از كوچه هاي قديمي بناب به نام سيف العلما و مجاور حمام تاريخي قاضي واقع شده است .
مسجد زرگران
مسجد زرگران شهر بناب از مساجد دوره صفوي و از نظر معماري و تزئينات ستون ها و سرستون هاي چوبي تقريبا مشابه مسجد اسماعيل بناب است . اين مسجد داراي هشت ستون چوبي منقوش است و نماي خارجي آجركاري زيبايي دارد.
مسجد اسماعيل بيگ
يكي از مساجد تاريخي دوره صفويه مسجد اسماعيل بيگ شهر بناب است . ايوان بلند مسجد بر روي چهار ستون چوبي با سرستون هاي مقرنس استوار شده است .
شبستان اين مسجد داراي 11 ستون چوبي با سر ستون هاي كنده كاري با نقوش زيبا و رنگ آميزي شده هم شكل است . پايه هاي ستون ها سنگي است . تعداد پنج اروسي معرق با شيشه هاي رنگي جلوه خاصي به نماي ورودي اين مسجد بخشيده است .
مسجد جمال آباد مهربان
روستاي جمال آباد در 6 كيلومتري مهربان و 21 كيلومتري تبريز قرار دارد . مسجد تاريخي اين روستا داراي 6 ستون عظيم سنگي به بلندي 5 5 متر با سرستونهاي سنگي نقشدار و پايه هاي سنگي بزرگ مي باشد.
بر طاق سر درسنگي ورودي مسجد آياتي از قرآن مجيد با تزئينات ديگر نقر شده است . از شيوه ساخت منبر چوبي مشبك چهار پله اين مسجد كه مشابه كارهاي چوبي دوره تيموري و صفوي است . تصور مي شود تاريخ بناي مسجد حدود قرن دهم هـ ق باشد.

در ادامه معرفي مساجد تاريخي آذربايجان شرقي اينك معرفي زيارتگاهها و امام زاده هاي آذربايجان شرقي از نظر خوانندگان گرامي مي گذرد.
با تشكر از تلاش خبرنگار روزنامه جمهوري اسلامي در تبريز كه نسبت به معرفي فرهنگ و آثار تاريخي آن منطقه همت گماشتند اميدواريم آثارفرهنگي و هنري و نيز فعاليتهايي كه در اين حيطه ها در ديگر شهرها و استانهاي اين سرزمين فرهنگ پرور صورت مي گيرد با همت عزيزان شهرستانها در اين صفحه منعكس شود.
امامزاده اسماعيل ميانه
در ضلع جنوبي مسجد جامع ميانه بقعه اي وجود دارد كه به مقبره كمال الدين نيز مشهور است . اين بقعه متعلق به امامزاده اسماعيل و داراي گنبدي پوشيده از كاشيهاي فيروزه رنگ است از بناي اوليه امامزاده تنها كتيبه اي بر بالاي سر در بناي فعلي باقي مانده كه تاريخ 1258 هـ ق و اسم باني بنا به نام « مشهدي بايرامعلي بن عوض » بر روي آن حك شده است . مناره بلندي به ارتفاع 13 متر در صحن بقعه وجود دارد كه داراي دو كتيبه سنگي است .
امامزاده بزرگ سراب
بناي اين امامزاده در بخش جنوب غربي سراب در كنار گورستان عمومي واقع شده و داراي ازاره هاي سنگي بدنه گنبد مناره هاي آجري و طاق نماهاي مقرني كاري گچي است اين بنا همچنين داراي دو مناره به ارتفاع 9 متر است كه ماذنه آنها فروريخته است . شيوه معماري بناي امامزاده مربوط به قرنهاي هشتم و نهم هـ ق مي باشد.
امامزاده جمال تبريز
امامزاده جمال تبريز زيارتگاهي است كه در مسجد حاجت در راسته كوچه واقع شده است . اين زيارتگاه مرقد امامزاده موسي معروف به سيد جمال از اولاد امام موسي بن جعفر عليه السلام است . آرامگاه در زير گنبد نسبتا بزرگي واقع شده و پاطاق مقرنسي دارد كه روي آن صندلي چوبي زيبايي نهاده اند. دو كتيبه مرمرين سنگ قبر نيز در اين بقعه به چشم مي خورد. كه يكي متعلق به قبر آخوند ملااحمد مدرس و ديگري مربوط به قبر شيخ عبدالغفار است .
امامزاده دال و ذال تبريز
در محله مهاد ميهن « ميار ميار » در جوار مسجد دال و ذال دو قبر كوچك با پوششي از كاشي سبز رنگ وجود دارد كه متعلق به دو امامزاده بزرگوار است . هر چند هويت اين دو امامزاده معلوم نشده ولي در بسياري از كتب معتبر به آنها اشاره شده است .
بقعه سيد ابراهيم تبريز
اين بقعه متعلق به سيد ابراهيم است به استناد « تاريخ اولاد الاطهار » سيد ابراهيم از فرزندان حضرت امام زين العابدين (ع ) و به استناد برخي كتب علم رجال از فرزندان حضرت موسي بن جعفر(ع ) است . اين بقعه در وسط حياطي قرار دارد كه اخيرا از سوي ميراث فرهنگي مرمت شده است . در قسمت پايين ديوار جنوبي بقعه كتيبه معروف به « سنگ بسم الله » تعبيه شده بود كه اخيرا براي حفاظت بيشتر به موزه آذربايجان منتقل شد و به جاي آن نمونه كاملي از آن سنگ بازسازي و نصب گرديده است .
بقعه سيد حمزه تبريز

بقعه سيد حمزه در محله سرخاب در كنار مقبره الشعرا در خيابان ثقه الاسلام تبريز واقع شده است . نمونه هاي حجاري ظريف باقي مانده از اين بقعه نشان دهنده عظمت بناي اوليه است . طاق مرمرين سر در صحن مدرسه كه از چهار قطعه مرمر بزرگ تشكيل و در پيشاني آن آيه اي از سوره الحجر حك شده از اين جمله است . عرض طاق بقعه 183 و بلندي قسمت اصلي آن 120 سانتيمتر است . در بالاي طاق سردر سنگ نبشته مرمرين ديگري به تاريخ 1279 هجري قمري نصب شده كه مربوط به زمان ناصرالدين شاه قاجار است . ازاره هاي مرمرين ديوار شرقي دهليز در دو طرف در ورودي آن قرار گرفته و بر روي آنها نقوش زيبايي به شكل برجسته كنده شده كه ظاهرا مربوط به دوره آق قويونلو و تركمانان است . به اين ترتيب مشخص مي شود كه بقعه سيد حمزه در تمام ادوار تاريخ از ايلخانان و تركمانان تا صفوي و قاجاريه مورد احترام بوده است .
نماي طاق مرمرين در ورودي بقعه از شاهكارهاي حجاري دوره صفويه و آينه بندي هاي طاق بالاي صندوق قبر امامزاده بسيار چشمگير است .
تاريخ بناي نخست بقعه 714 هجري قمري يعني همان سال درگذشت صاحب مقبره است . وي سيد جليل القدري به نام « ابوالحسن حمزه بن حسن بن محمد » بود كه همزمان با سلطان محمود غازان خان و سلطان محمد خدابنده (اولجايتو) مي زيست و از احترام بسيار برخوردار بود. درويش حسن كربلايي از بقعه و منضمات آن شامل مسجد مقبره و مدرسه ياد كرده و نوشته است كه مصحفي بر روي قبر سيد حمزه است كه مي گويند به خط حضرت اميرالمومنين علي (ع ) مي باشد.
امامزاده قاسم كليبر
اين امامزاده در روستاي پير لر شاه قاسم از توابع كليبر واقع و در بين مردم شهرهاي اهر كليبر و حاشيه رود ارس از منزلت ويژه اي برخوردار است . از بناي اوليه بقعه تنها سر در آن باقي مانده كه احتمالا مربوط به دوره صفويه است .
امامزاده شعيب خروانق
امامزاده شعيب در روستاي دوزال جاي دارد. اين روستا در 20 كيلومتري شمال خروانق بر فراز كوهي قرار گرفته كه مشرف بر رود ارس و مرز جمهوري آذربايجان است . ظواهر امر نشان مي دهد كه بناي آرامگاه مربوط به اواخر قرن هفتم هجري يعني دوره حكومت ايلخاني است .
بناي امامزاده شعيب برج هشت ضلعي آجري بلندي است كه روي يك قاعده سنگي استوار شده و در هر ضلع آن طاق نماي بلندي با طاق جناغي به چشم مي خورد. در قسمت بالايي برج و دور تا دور بنا حاشيه اي از تزيينات معرق با كاشيهاي لاجوردي و فيروزه اي به عرض 110 سانتيمتر قرار دارد .
اين برج داراي يك گنبد دو پوش است . قسمت غربي برج از طريق اتاقي به مسجد قديمي دوزال متصل مي شود. از همين اتاق مي توان به زيرزمين و محل اصلي مقبره وارد شد. آرامگاه موسوم به امامزاده شعيب در سردابه اين محل قرار دارد.
امامزاده علي بن زيد تبريز
زيارتگاه امامزاده علي بن مجاهد بن زيد در محله چهار منار تبريز انتهاي مسجد جامع در بازار روبروي كوچه ملااحمد واقع است .
بقعه عون بن علي و زيد بن علي تبريز
اين بقعه بر فراز بلندترين قله كوه سرخاب واقع شده و داراي سه اتاق يك مقبره مسجد گونه يك ايوان دو مناره تو پر و پنج ستون سنگي بزرگ است . بناي مقبره از سنگهاي سرخ كوه سرخاب و ستونهاي ايوان از سنگ سخت كبود است . معماري بنا به شيوه ايلخاني است .

اين بنا در حمله عثماني تخريب و در زمان شاه عباس صفوي تجديد بنا شد . بار ديگر زلزله سال 1193 هجري بنا را ويران ساخت و اواخر قرن 13 توسط امين لشگر قهرمان ميرزا تعمير گرديد. در سالهاي اخير اين مقبره به شكل مطلوبي مرمت شد.
صاحب روضات الجنان مي نويسد دراويش نعمت الهي آنجا را مزار فرزندان حضرت علي (ع ) عون بن علي و زيدبن علي مي دانند.
امامزاده محمد نوجه مهر
امامزاده محمد نوجه مهر معروف به سيد محمد آقا در روستاي نوجه مهر قرار دارد. مقبره اين امامزاده كه او را به نوادگان امام موسي كاظم (ع ) نسبت مي دهند تجديد بنا شده و داراي ضريح زيبايي است . اين آرامگاه بين مردم از تقدس و احترام بسيار برخوردار است و هر سال كشاورزان آن نواحي پس از برداشت محصول براي زيارت و اداي نذورات خود به زيارت اين امامزاده مي روند.
مقبره مضربن عجيل خسروشهر
اين مقبره در روستاي ديزج خسروشهر در بالاي تپه اي مرتفع قرار دارد. بناي بقعه به شكل استوانه اي با گنبدهاي مخروطي است كه در زير آن مقبره اي وجود دارد. مردم اين مقبره را متعلق به مجيربن عقيل از خانواده پيامبر مي دانند. اين بقعه هيچ سنگ نبشته اي ندارد ولي سنگ كوچك سياهي كنار قبر ديده مي شود كه به سنگ شفا معروف شده است .
حمدالله مستوفي در كتاب تاريخ گزيده و نزهت القلوب از امير مضربن عجيل با عنوان نبيره عبدالمطلب و صحافي پيامبر كسي كه در اين گور خفته ياد كرده است .
معبد مهري مراغه و مقبره ملا معصوم
در حدود شش كيلومتري جنوبشرقي مراغه روستايي به نام ورجوي قرار دارد. در كنار اين روستا گورستان بزرگ قديمي وجود دارد كه تعداد زيادي سنگ قبر منقش به تصاوير تير و كمان نيزه شمشير و سپر بر روي قبور آن نهاده شده است از اين ميان مي توان به صندوق سنگي منقش قبر « زمان بيك » فرزند « كدخدا ميرزا بيك » با تاريخ وفات 1085 هـ ق اشاره كرد.
مقبره ملامعصوم در كنار اين گورستان واقع است . ورودي اين مقبره راهروي بزرگي است كه عرض دهانه ورودي آن به 7 متر مي رسد. در انتهاي راهروي سرپوشيده ورودي مستطيل شكلي به عرض 1 80 متر در سنگ كنده شده كه با عبور از آن محوطه وسيع و جالبي نمايان مي شود.
در سمت چپ راهرو و نزديك مدخل ورودي تالار بزرگ اتاق چهار گوش كوچكي وجود دارد كه در دل سنگ كنده شده است .
سقف اين اتاق به صورت يك گنبد در صخره حفر شده و در وسط سقف نورگيري تعبيه شده است درازاي تالار بزرگ 12 و پهناي آن حدود 6 3 متر است . در انتهاي تالار بزرگ با عبور از يك صفه به پهناي 2 متر و درازاي 3 3 متر محوطه اصلي نيايشگاه شروع مي شود كه از يك اتاق دايره اي شكل به قطر 5 9 متر تشكيل شده است . در سمت جنوبي اين اتاق به ارتفاع يك پله از كف محرابي مستطيل شكل به درازا و پهناي 2 * 2 6 متر با سقف هلالي شكل وجود دارد.
ازاره سنگي اين نيايشگاه به ارتفاع 2 متر با دقت خاصي حجاري و صاف شده است به عقيده كارشناسان محراب اين نيايشگاه شباهت بسيار با طرح محراب بعضي از معابد مهري دارد و با توجه به وسعت آن نيايشگاه به نظر مي رسد روزگاري معبدي با شكوه بوده و در شمار يكي از بزرگترين معابد مهري به حساب مي آمد و از قسمتهايي چون محل تعويض لباس روحانيون محل تعليم گروندگان به آيين مهر محل فعاليتهاي نجومي علماي مذهب مهر و بالاخره محل برگزاري مراسم با شكوه مهرپرستان برخوردار بوده احتمالا در حدود قرن هشتم هجري در اين معبد تغييراتي داده شده و بقعه ملامعصوم آن را به زيارتگاهي براي مردم منطقه تبديل نمود.
عكسها از ناصر ميزباني
آرشيو مديريت ميراث فرهنگي آذربايجان شرقي