مساجد تاريخي آذربايجان شرقي
به انگيزه هفته جهاني مساجد
تبريز ـ هدايتي ـ خبرنگار روزنامه جمهوري اسلامي
در قسمت نخست مطلب حاضر كه به انگيزه
هفته جهاني مساجد چهارشنبه گذشته به چاپ
رسيد
ويژگيهاي تعدادي از مساجد تاريخي
آذربايجان شرقي معرفي شد. اينك معرفي ساير
مساجد معتبر اين خطه كه داراي ارزشهاي تاريخي
ويژه يي هستند
از نظر خوانندگان ارجمند
مي گذرد.
مسجد شهدا (مسجد شازدا)
اين مسجد در ميدان شهداي تبريز واقع شده و قبل از
پيروزي انقلاب اسلامي به نام مسجد شازدا يا شاهزاده معروف
بوده است . نوشته اند كه به دستور علما و مجتهدين تبريز و
ناصرالدين ميرزا وليعهد
سيد علي محمد شيرازي ملقب به
باب را در مقابل اين مسجد به دار آويختند.
مسجد شهدا داراي جلوخاني بزرگ
كفش كني وسيع و
فضايي باز و فراخ است . ستون هاي سنگي منظم و
سرستون هاي مقرنس و خواجه نشين ها و صفه هاي منظم در
معماري اين مسجد به چشم مي خورد.
اين مسجد در زمان حيات نايب السلطنه عباس ميرزا
ساخته شد و به مسجد وليعهد يا مسجد شازاد معروف گرديد.
با پيش آمدن جنگ ها و مسافرت هاي متعدد عباس ميرزا و عدم
مراقبت و مواظبت از آن
در پاره اي از قسمت هاي مسجد
شكست راه يافت . اين امر موجب مرمت مسجد به وسيله
مهدي قلي ميرزا برادر محمد شاه و تجديد بناي آن شد.
مسجد شهدا در سالهاي اخير توسط ميراث فرهنگي آذربايجان
شرقي به دست تعمير سپرده شد و مرمت اساسي گرديد.
مسجد اسماعيل خاله اوغلي
اين مسجد در بين مدرسه ديني جعفريه و مسجد جامع
بزرگ تبريز واقع شده و طول آن از شمال به جنوب امتداد
مي يابد. دو پنجره اين مسجد به دالاني باز مي شود و داراي ده
ستون سنگي زيبا و هجده گنبد ضربي آجري است . ستون ها در
دو رديف قرار گرفته اند و گنبدها مساوي و يكنواخت هستند.
نادر ميرزا قاجار اين مسجد را مسجد « ملامحمد حسن
پيشنماز » خوانده است .
مسجد امام جمعه
مسجد امام جمعه تبريز در سمت شرقي بازار مسجد جامع
نزديك مدرسه طالبيه واقع شده و داراي بيست ستون سنگي با
سرستون مقرنس و سي گنبد ضربي آجري است . ستون ها در
چهار رديف قرار دارند و از آنجا كه همه آنها به رنگ سبز
درآمده اند
به مسجد سبز نيز شهرت يافته است . نادر ميرزا
درباره اين مسجد مي نويسد : اين مسجد را بازرگاني دين دار
حاج علي نام
از بوميان شهر خوي (خواهرزاده حاج
صفرعلي
بازرگان معروف تبريزي كه تيمچه و مدرسه و مسجد
حاج صفرعلي به خرج وي در تبريز ساخته شده است ) به
تاريخ 1255 هـ . ق عمارت كرده است .
مسجد حجه الاسلام
مسجد حجه الاسلام در جنوب صحن مدرسه طالبيه
وغرب مسجد جامع تبريز واقع شده است . اين مسجد پنجاه و
هفت متر طول و بيست و پنج متر عرض دارد. در اين مسجد
پنجاه و چهار گنبد آجري بر روي چهل ستون سنگي كبود به
صورت قائم قرار گرفته و همه ستون ها به شكل منشور و داراي
قاعده ده ضلعي و سرستون مقرنس يكنواخت هستند. تنها يك
ستون بزرگ كه در جلوي محراب واقع است داراي نوارهاي
تزييني مارپيچي و سرستون مقرنس پركار است .
باني اين مسجد حجه الاسلام ملامحمد ممقاني شاگرد
شيخ احمد احسايي است . او پس از اتمام تحصيلات در نجف
اشرف و بازگشت به تبريز در سال 1335 هـ ق بناي مسجد را
آغاز كرد و در سال 1240 كار عمارت آن را به پايان رساند . اين
مسجد اخيرا پس از مرمت به مسجد جامع تبريز متصل
ومنضم شده است .
مسجد مجتهد
در سمت غربي بازار مسجد جامع
روبروي بازار نجاران
يكي از بزرگترين و جالب ترين مساجد تبريز واقع شده است .
اين مسجد شصت و سه ستون سنگي دارد كه در هفت رديف
قرار گرفته اند. سقف مسجد با هشتاد گنبد ضربي آجري
پوشيده شده است . پنجره هاي اين مسجد به شمال و غرب
بازار باز مي شوند. نادر ميرزا بناي مسجد را به حاج ميرزا باقر
مجتهد نسبت داده است .
مسجد مولانا (سيد المحققين )
در انتهاي بازارچه دباغ خانه تبريز كه به وسيله بازارچه
كوچكي به بازار صادقيه راه دارد
مسجد تاريخي بسيار جالبي
بنا شده است . اين مسجد تاريخي در سال 1322 هـ ق از طرف
حاج ميرزا محمد رفيع طباطبايي ملقب به نظام العلما بزرگ
خاندان ديبا ساخته شد. طول اين مسجد نزديك بيست و پنج
متر و عرض آن در حدود پانزده متر است و داراي 8 ستون
سنگي قطور است كه پانزده گنبد يكنواخت آجري را نگه
داشته اند. ستون ها همه سرستون هاي سنگي دارند و در دو
رديف قرار گرفته اند. نخستين امام اين مسجد مرحوم سيد
المحققين فرزند نظام العلما بود.
مسجد ميرزا صادق آقا
در بازار مسجد جامع تبريز در سمت شمال دالان مدرسه
طالبيه و قسمت ورودي مسجد جامع ميرزا صادق آقا دينوردي
واقع شده است . اين مسجد 23 ستون سنگي قطور و خوش
تراش و سرستونهاي سنگي مقرنس دارد كه 34 گنبد آجري نيم
دايره كوتاه و منظم پوشش سقف آن را تشكيل مي دهد. تاريخ
بناي مسجد معلوم نيست
اما نوع ستون ها و شيوه بنا حكايت
از قدمت آن دارد.
مسجد ميرزا مهدي قاري (مسجد شهيدي )
اين مسجد در قسمت جنوبي بازار قديم نجاران تبريز واقع
شده و بيست و چهار ستون سنگي و سي و پنج گنبد ضربي
دارد. مسجد از شمال به جنوب امتداد مي يابد و داراي
ستون هايي در چهار رديف است . سقف مسجد تقريبا بلند و
فضاي آن روشن و دلگشاست . اين مسجد را مسجد شهيدي
نيز مي نامند . اين امر از آنجا ناشي شده كه از سال 1326 هـ ش
مرحوم آيت الله حاج ميرزا فتاح شهيدي كه از مجتهدين اعلم
و صاحب رساله و مورد احترام مردم تبريز بود چند سالي نماز
ظهر و عصر را در آنجا اقامه مي كرد.
مسجد اسنق
اين مسجد در روستاي سنه يا اسنق بخش هريس واقع و از
يك ايوان بلند و يك نمازگاه تشكيل شده است . دو ستون
سنگي يكپارچه مارپيچي با سرستون ها و پايه هاي حجاري
شده بديع قسمت جلوي ايوان را نگه مي دارد.
نمازخانه به ابعاد 9 در 10
5 متر داراي چهار ستون
سنگي استوانه اي يك پارچه و از پايه ها و سرستون هاي
مقرنس خوش طرحي برخوردار است . بلندي كليه ستون ها به 6
متر مي رسد. در ورودي و دو پنجره مسجد در ديوار سنگي
سمت شرقي مسجد جاي دارند. از مضمون خطوط برجسته
كنده شده در بازوي منبر مسجد و سنگ نبشته هاي بالاي در و
پنجره مسجد برمي آيد كه اتمام كار بناي اين مسجد و تهيه
اثاث آن در سال 733 هـ ق به امر فخرالدين محمد بن رستم و
به دست نقاش و حكاك هنرمندي موسوم به ملكشاه صورت
گرفته است .
مسجد بازار مرند
اين مسجد در مركز بازار مرند واقع شده و بناي آن متعلق
به دوره صفوي است ولي بر اساس سنگ نبشته مرمري موجود
در مسجد بناي فعلي به مباشرت شيخ علي مرندي شاگرد
مشايخ بزرگ « شيخ محمدحسن
صاحب جواهر الكلام و شيخ
محمدحسين
صاحب الفصول و شيخ مرتضي » در تاريخ
1268 هـ ق تعمير شد .
اين مسجد داراي 4 ستون سنگي و 9 گنبد ضربي آجري
زيبا است . به نوشته مورخان اين مسجد برپايه هاي مسجد
قبلي كه در قرون دوم يا سوم هجري وجود داشت ساخته شده
است . عبدالرحيم كيا آورده است : مطابق نوشته هاي تورات
مادر حضرت نوح در اين مكان مدفون است .
مسجد جامع مرند
مسجد جامع مرند در مركز شهر مرند واقع شده است .
طبق كتيبه محراب مسجد
اين بنا در سال 731 هـ ق در زمان
سلطنت ابوسعيد بهادرخان از محل خيرات مردم مرند و
جزيه اي كه در آن زمان از غيرمسلم مي گرفتند به توليت
« حسين بن محمودابن تاج خواجه » ساخته شد.
امروزه كف مسجد به اندازه سه پله از سطح كوچه مجاور
پايين تر است و دالاني به طول 12 متر با سه طاق گنبدي
ورودي را به شبستان ها مربوط مي سازد. در سمت چپ اين
دالان
شبستان جنوبي با گنبدي كم خيز واقع شده كه بر فراز آن
كتيبه اي از سنگ به چشم مي خورد. چنين به نظر مي رسد كه در
سال 740 هـ ق در حالي كه بيش از 98 سال از عمر اين مسجد
نمي گذشت توسط (تاج خواجه ) مرمت شد و توسعه يافت .
محوطه اصلي مسجد با سقفي مشتمل بر شش گنبد فضاي
اصلي مجموعه را تشكيل مي دهد.
محراب به عرض 2
75 و ارتفاع 6 متر در جنوب مسجد
واقع شده و مزين به آيات قرآني به خط كوفي و گچ بريهاي زيبا
و بديع است . كتيبه تاريخي محراب در قوس بزرگ بالاي آن
ديده مي شود.
در فاصله ده ستون تزييني و گچ بري كنار محراب
نام
سازنده محراب به خط رقاع نوشته شده است : « عمل
عبدالفقير نظام بندگير تبريزي » در داخل هلال و در پايين دو
كتيبه مزبور
كتيبه گچ بري ديگري به خط رقاع وجود دارد.
عبدالرحيم كيا مي نويسد : در سرلوحه اي كه در مسجد
جامع مرند موجود بوده است چنين نوشته شده بود
« قدباش
بعد تعمير هذالمسجد الواقع فيه مقبره ام نوح عليه السلام
1268 هـ ق » راجع به وجه تسميه مرند روايتي است كه
مي گويد بناي اين شهر به امر دختر ترسايي به نام ماريا گذاشته
شد و كليساي بزرگ شهر نيز كه فعلا پابرجاست با تغييراتي به
صورت مسجد جامع شهر درآمد. آثار كليسايي اين مسجد
مشهود است و صليب هاي بزرگ و كوچك شكسته دور تا دور
قسمت فوقاني آن را به طرز زيبايي پوشانده است .
اين كه نوشته شده مسجد جامع مرند قبلا كليسا بود
چندان بعيد به نظر نمي رسد. زيرا ترسايان و نسطوريان كه در
قرن پنجم ميلادي از ترس امپراتوران روم شرقي و كشيشان
متعصب مسيحي به مغرب آذربايجان گريخته بودند در اين
منطقه جمع شده و براي خود كليسايي ساخته بودند.
مسجد جامع اهر
مسجد جامع اهر در كوچه جمعه مسجد واقع و منسوب به
دوره سلجوقي و اتابكان است . در ورودي مسجد طاق هاي
آجري و ازاره معمولي دارد. سنگ نبشته سردر مسجد تاريخ
بناي آن را (ثلث و عشرين و مانه بعدالالف من الحجره ) ذكر
كرده است .
شبستان يا نمازخانه مسجد فضايي وسيع و كم ارتفاع به
طول 30
6 متر و عرض 16 متر و ارتفاع گنبدها 5 متر است و
داراي 21 گنبد مي باشد . در يكي از گنبدها نيز پس از قيد
دويست شعر اضافه شده : « حاجي ميرزا بابا دزماري سنه
1158 »
مسجد جامع تسوج
تسوج شهري در 33 كيلومتري شبستر است . مسجد جامع
تسوج را منسوب به دوره ايلخانان مي دانند. شبستان اين
مسجد داراي 20 ستون سنگي و 4 ستون آجري است . همه
ستون ها داراي پايه ها و سرستون هاي مقرنس هستند و 35 گنبد
آجري بر روي آنها جاي گرفته است بر ايوان مدخل اين مسجد
فرماني از سلطان محمد خدابنده صفوي به خط ثلث برجسته
بر روي سنگ مرمر يك پارچه نقر شده است . اين فرمان مبني
بر حذف ماليات كوزه فروشان به تاريخ 989 هـ ق است .
آخرين تعمير كامل مسجد در سال 1252 هـ ق و به امر
محمدشاه قاجار صورت پذيرفت .
مسجد جامع سراب
مسجد جامع سراب
مسجدي تاريخي است كه در كنار
بازار شهر قرار گرفته است . در سردر ورودي شرقي مسجد
كتيبه اي از سنگ مرمر به خط نسخ متعلق به دوره تركمانان آق
قويونلو به چشم مي خورد كه داراي تاريخ 875 هـ ق هم زمان
با حكومت اوزون حسن قره قويونلو است و نام باني مسجد
« حاجي رفيع الدين بن الحاجي رشيدالدين » بر روي آن نقر
شده است . اين در به وسيله 10 پله به صحن و سپس به
شبستان مربوط مي شود.
ابعاد شبستان 21 * 47
5 متر و سقف آن مركب از 60 گنبد
است كه بر روي طاقي جناغي و پايه هاي آجري از گچ به ابعاد
متفاوت استقرار يافته است . در ضلع جنوبي اين شبستان سه
محراب به چشم مي خورد كه يكي از محراب ها از كاشي هاي
برجسته بسيار زيبايي با نقوش برجسته اسليمي
خطايي و
لعاب فيروزه اي از دوره مغول تزيين شده است .
مسجد جامع شيخ بابامراغه
بناي اوليه مسجد تاريخي شيخ بابا در مراغه مربوط به
قرون هشتم و نهم هجري است كه بر پايه هاي آن
مسجد كنوني
بازسازي شده آنچه امروز از مسجد جامع شيخ بابا باقي مانده
يك ستون سنگي و دو ستون چوبي مقرنس كاري شده است .
اين ستون سنگي استوانه اي شكل و مركب از 20 قطعه سنگ
مدور است كه روي هم گذاشته شده و در مجموع ارتفاع آن به
5 متر و محيط آن به 186 سانتيمتر مي رسد 60 سانتيمتر از
پايين ستون صاف و بدون نوشته است .
بخش بالايي اين ستون كتيبه اي به خط ثلث در اندازه 160
سانتيمتر وجود دارد . تاريخي كه در ستون قيد شده 864 هـ ق
است . و متن كتيبه شامل اسماي متبركه حضرت رسول
اكرم (ص ) و حضرت علي (ع ) و نيز نام مشايخ و مرادهاي شيخ
بابا و نام باني بنا و حجار آن است . اخيرا اين ستون سنگي براي
حفاظت بيشتر به موزه مراغه منتقل شده است .
مسجد ملامعزالدين مراغه
اين مسجد در خيابان خواجه نصير شهر مراغه واقع شده
بناي آن مربوط به دوره صفويه است . به موجب كتيبه مرمري
موجود در ديوار جنوبي
مسجد در دوره شاه طهماسب اول در
تاريخ 976 هـ ق بازسازي شد و سپس در دوره قاجار مجددا
مرمت گرديد.
اين بنا 36 ستون چوبي در چهار رديف دارد كه از ديوار
شمالي وارد محوطه مقبره شيخ معزالدين مي شود. سنگ
قبرهاي موجود در محوطه حياط و مقبره داخل مسجد داراي
كتيبه هاي تاريخي نفيسي هستند. از اين ميان مي توان به سنگ
قبر مرمرين شيخ معزالدين اشاره نمود كه در حياط شمالي
جاي دارد. در صفحه جلوي مسجد سنگ قبرهاي ديگر مرمري
قرار دارد كه تاريخ هاي 871 و 772 هـ ق را نشان مي دهند . اين
سنگ نبشته ها معلوم مي دارد كه از قرن هشتم تا روي كارآمدن
شاه اسماعيل صفوي
خاندان معزالدين در مراغه صدرات و
نفوذ داشته اند.
مسجد ملارستم مراغه
اين مسجد در ميدان ملارستم در خيابان اوحدي شهر
مراغه واقع شده است . سردر بلند ورودي مسجد داراي قوس
جناغي و مقرنس كاري هاي گچي است . در حاشيه سردر مسجد
از گچ بري هاي شبكه اي و تزئينات هندي استفاده شده و
كتيبه اي از سنگ مرمر در كنار اين سردر ورودي به چشم
مي خورد . شبستان مسجد ملارستم داراي 35 ستون چوبي در
5 رديف است كه سقف چوبي مسجد را نگه داشته اند . ستونها
و سرستون هاي چوبي مسجد از تزئينات زيبايي برخوردار
است مسجد ملارستم كتيبه تاريخي ندارد. در كتاب دافع
الغرور بناي مسجد ملارستم به حاجي عليخان مقدم مراغه اي
(حاجب الدوله ) نسب داده شده است ولي مي توان بناي آن را
متعلق به دوره صفويه دانست كه در دوره قاجار نيز بازسازي
شده است .
مسجد سنگي ترك ميانه
مسجد جامع ترك يكي از زيباترين مساجد سنگي
آذربايجان است كه در روستاي ترك در 23 كيلومتري شمال
ميانه و در كنار جاده قديم ميانه به سراب واقع شده است .
تاريخ بناي اوليه آن معلوم نيست ولي با توجه به شيوه هاي
معماري شبستان قديمي مي توان آن را به دوره ايلخانان نسبت
داد.
بر در و ديوار مسجد تاريخ 1016 هـ ق مقارن با حكومت
شاه عباس صفوي ديده مي شود. همچنين طبق كتيبه موجود در
محل
در اين مسجد به سال 1282 هـ ق پس از تخريب بر اثر
زلزله در زمان سلطنت ناصرالدين شاه قاجار و توسط « حاج
عباس تركي » بازسازي شده است مسجد سنگي داراي صحني
با دو در ورودي
شبستان و مناره اي است كه گلدسته و قسمت
فوقاني آن منهدم شده است . كتيبه اي در پيشاني ديوار در
داخل هفت ترنج نوشته شده و يك كتيبه سنگي در كنار در
ورودي به چشم مي خورد.
شبستان مسجد مستطيلي به ابعاد 17
90 * 21
5 متر
است . يك گنبد بزرگ بر فراز جلوخان محراب و 12 گنبد
كوچك تر بر روي ستون هاي سنگي حجاري شده و جرزهاي
شبستان استقرار يافته اند. شبستان مسجد داراي يك محراب
اصلي با مقرنس كاري ساده و دو محراب كوچكتر نقش دار
است كه در طرفين محراب اصلي قرار دارند.
با تشكر از همكاريهاي مديريت ميراث فرهنگي
آذربايجان شرقي
عكسها از ناصر ميزباني
آرشيو مديريت ميراث فرهنگي آذربايجان شرقي
