مساجد تاريخي آذربايجان شرقي
به انگيزه هفته جهاني مساجد
تبريز ـ روزنامه جمهوري اسلامي : هدايتي ـ در معرفي
مساجد تاريخي آذربايجان شرقي
اين ثروت عظيم به جاي
مانده از تاريخ و تمدن ايراني
اسلامي و ميراث برجاي مانده
را بايد رفت و ديد و از همه مهمتر بايد شناسانيد. گزيده حاضر
برداشتي است از سيماي ميراث فرهنگي آذربايجان شرقي كه به
بهانه هفته جهاني مسجد
با همكاري مديريت ميراث فرهنگي
اين استان تهيه گرديده تا ضمن پاسداشت
تاثير تاريخ و
فرهنگ پوياي ايران اسلامي در معماري مساجد و اماكن
مذهبي كه بعد از ورود اسلام به ايران به عنوان شاخه اي جديد
در هنر معماري اين سرزمين رخ نمود را معرفي
نمائيم .
بررسي معماري مساجد و ساير اماكن مذهبي بدون در نظر
گرفتن تزئينات آن امكان پذير نيست . هدف از به كارگيري اين
تزئينات بيان واقعيتهاي غير ملموس است . در اين قسمت
نقوش هندسي و خطوط
جانشين شمايل و مجسمه ها
مي شوند كه در تزئينات ابنيه مقدس ساير اديان موجود است .
هنرمند مسلمان مي كوشد تمام هنر خود را در معماري و
تزئينات اماكن مذهبي به منصه ظهور رساند تا فردي كه وارد
اين مكانهاي مقدس مي شود در سايه فضاي روحاني و آرامش
بخش موجود به ارتباطي خالصانه با معبود هستي دست يابد
از اين روست كه هنرمند مي كوشد هرگونه تزئين و تمهيد
دلپذيري كه اين امر را ممكن مي سازد به كار گيرد.
در تزئينات مساجد و زيارتگاهها استفاده از آيات قرآني و
احاديث ائمه معصومين (ع ) به صورت خطوط زيباي كتيبه اي
بخش عمده اي از تزئينات را تشكيل مي دهد.
از سوي ديگر در هر دوره تاريخي بهترين روشهاي تزئين
بنا در مساجد و مقابر متجلي شده مانند استفاده از آجر كاري
در دوره سلجوقيان
گچبري در دوره ايلخانيان كاشيكاري
در
دوره تيموري و صفوي كه عاليترين نمونه اين هنرها را در
مساجد و اماكن مذهبي هر دوره شاهد هستيم .
به غير از مسئله تزئينات داخلي
طراحي فضاها نيز در
اماكن مذهبي تابع شرايط خاص خود است
و جميع نكات
فوق در معماري مذهبي دست به دست هم داده اند تا با پديد
آوردن فضايي مناسب به ارتباط بين انسان و خالق هستي
عينيت بخشد.
مسجد عليشاه (ارگ عليشاه )
بناي شكوهمند ارگ تبريز بازمانده مسجدي است كه در
فاصله سال هاي 716 تا 724 هـ . ق به همت تاج الدين عليشاه
جيلان تبريزي
وزير اولجايتو و بهادر خان از ايلخانان مغول
ساخته شد.
قسمت جنوبي ايي مسجد داراي طاق بزرگي بود و مورخان
نوشته اند : به علت فرو نشستن بنيان و تعجيل در اتمام آن
طاق
مذكور شكسته و فرو ريخته است . بنايي كه اكنون به صورت سه
ديوار بلند به شكل ايوان ديده مي شود
قسمت مسقف مسجد
بود كه عرض و ارتفاع آن هر يك حدود 30 متر است . در
حفريات اخير در يافتند كه 7 متر از ديوارها در زير خاك مانده
است . عرض ديوارها حدود 10 متر است و در داخل مركب از
دو ديوار عريض و مستحكم است كه در چند مرحله به وسيله
طاق هاي متعدد متصل شده اند.
اين بناي عظيم در بيشتر سفرنامه ها و تواريخ وصف شده
است . « ابن بطوطه » مي نويسد; در بيرون اين مسجد از دست
راست مدرسه و از دست چپ زاويه اي وجود دارد و صحن آن
با سنگ هاي مرمر فرش گرديده و ديوارها با كاشي پوشانده شده
و جوي آبي از وسط آن مي گذرد و انواع درختان و موها و
ياسمن در آن به عمل آورده اند.
حمداله مستوفي معاصر عليشاه مي نويسد : « مسجد جامع
بزرگي است كه صحن آن 250 گز در 200 گز است و در او
صفه اي بزرگ از ايوان كسري به مداين بزرگتر » . بدرالدين
محمود العيني مي نويسد : در وسط صحن مسجد حوض مربعي
كه هر ضلع آن 150 زراع طول داشت و سكويي در وسط آن بود
كه در هر سوي آن از دهان مجسمه شير آب فرو مي ريخت .
بالاي سكو نيز فواره هشت گوشي بود كه دو دهانه آب پران
داشت . طاق نوك تيز محراب به وسيله دو ستون مسي اندلسي
نگاه داشته مي شد و قاب محراب با طلا و نقره تزيين و نقاشي
شده بود.
چراغ هاي مزين به زر و سيم با زنجيرهاي مسي از سقف
آويزان بودند و داخل طاق را روشن مي كردند و پنجره هاي
مشبك نيز هر كدام 20 شيشه دايره اي مزين به طلا و نقره
داشت .
تاجر و نيزي كه حدود سال 886 هـ . ق در سومين سال
سلطنت سلطان يعقوب آق قويونلو از تبريز ديدن كرده
مي نويسد : « جامع عليشاه بلندترين بناهاي تبريز و داراي صحن
بزرگي است . در ميان صحن حوضي دارد كه چهارگوش است .
درازا و پهناي آن هر كدام به اندازه صدقوم و ژرفايش شش
پاست و پلكاني از كنار استخر به ايون آن منتهي مي شود. طاق
شبستان مسجد به قدري بلند است كه اگر كمان كشي تيري در
كمان مناسبي قرار دهد و رها كند هرگز به طاق شبستان
نمي رسد. دور مسجد را با سنگ هاي نفيسي طاق بندي كرده اند
و طاق بر روي ستون هايي از مرمر قرار دارد و مرمر به اندازه اي
ظريف و شفاف است كه به بلور نفيس مي ماند. اين مسجد سه
در دارد كه هر كدام طاقي به عرض 40 و بلندي 20 پا دارد .
ستون هاي دو سوي درها از سنگ مرمر نيست
بلكه از
سنگ هاي الوان ساخته شده است . بقيه طاق با گچ
مقرنس
كاري و تزيين شده است .
مرتضي ميرزا پسر عم نادر ميرزا مولف تاريخ و جغرافياي
داراالسطنه تبريز در سال 1298 هـ . ق از ارك عليشاه ديدن كرد
و مشخصات بقاياي اين بنا را شرح داد . 60 سال پس از او
دونالد ويلبر
مولف كتاب معماري اسلامي ايران در دوره
ايلخانان علاوه بر توصيف دقيق باز مانده بنا
نقشه جالبي از
آن ترسيم كرد. از اين اطلاعات معلوم مي شود كه اين بنا در
زمان تاج الدين عليشا مسجد جامع شهر و مزين به كاشي و از
اره سنگي و ستون هاي مرمري و كتيبه ها و گچ بري هاي زيبايي
بود و بعدها رو به ويراني نهاده و متروك شده است .
در دوران قاجاريه
صحن
محل زاويه و مدرسه عليشاه
مبدل به انبار غلات و مخزن مهامات قشون گرديد و حصاري
دور آن كشيده شد و به نام ارگ مشهور شد.
ارگ تبريز بارها هدف گلوله توپ مهاجمان قرار گرفت و
آسيب زيادي به ديوارهاي آن وارد آمد. در زمان انقلاب
مشروطيت نيز بناهاي اطراف آن
مخزن مهمات دولتي بود. اين
مخزن به دست مشروطه خواهان افتاد و باعث تقويت آنان
گرديد. ارك تبريز هميشه به صورت سنگري مستحكم و مسلط
بر شهر تبريز محسوب مي شده است . در اوايل حكومت پهلوي
صحن ارگ به صورت گردشگاه عمومي در آمد و باغ ملي نام
گرفت . در حال حاضر در محوطه ارگ مصلاي جديد امام و
مجموعه فرهنگي بزرگي در دست احداث مي باشد.
مسجد كبود (فيروزه اسلام )
جهانشاه قراقويونلو در سال 839 هـ . ق برابر 1430
ميلادي حكومت را به دست گرفت و به تدريج بر سراسر ايران
تسلط يافت و چون تبريز پايتخت وي محسوب مي شد در
آباداني و عظمت اين شهر كوشيد.
از مهمترين آثار زمان وي مجموعه پرشكوه مسجد كبود
خانقاه صحن و كتابخانه بزرگي بود كه به فرمان وي در كنار
يكديگر ساخته شدند. متاسفانه از همه اين بناها تنها ويرانه
مسجدي به نام مسجد كبود باقي ماند. پس از بازسازي در
سالهاي اخير اين مسجد تا حدودي شكل اوليه خود را باز
يافته است .
هر چند بناي مسجد كبود را به صالحه خاتون دختر
جهانشاه ونيز به جهان بيگم همسر او نسبت داده اند ولي كتيبه
سر در ورودي مسجد بنيان گذار آن را ابوالمظفر جهانشاه
مي شناساند و به اين جهت به اين بناها (مظفريه ) نيز
مي گفته اند.
بناي اين مسجد به سركاري « عزالدين قاپوچي » حاجب و
معتمد دربار جهانشاه در سال 870 هـ . ق به اتمام رسيد . بيشتر
سطوح اين مسجد زيبا و ظريف با كاشي هاي معرق عالي
پوشيده و به مناسبت رنگ آبي فيروزه اي و كبود آن
فيروزه
اسلام خوانده شده است .
خطوط متنوع تعليق
نسخ
كوفي ساده و تزييني
ثلث و
طرح هاي دل انگيز اسليمي به كار رفته در اين مسجد از « نعمت
اله بن محمد بواب » خطاط و كاشي كار مشهور آن دوره است .
سردر اصلي اين مسجد نمونه اي بسيار ممتاز از هنر تزييني
كاشي كاري است . بر اين سردر معرق كتيبه اي به خط رقاع در
متن لاجوري و زمينه سفيد نصب شده كه از عالي ترين مظاهر
معرق كاري دوره اسلامي از نظر زيبايي و كمال به شمار
مي رود . از متن كتيبه تاريخ ربيع الاول سال 870 هجري
خوانده مي شود.
سردر مسجد و دو مناره آن داراي رواق گنبدداري بود كه
به شبستان اصلي مسجد در زير گنبد بزرگ متصل مي شد. در
طرفين رواق
شبستان هاي متعددي وجود داشت كه هر يك
داراي طاق گنبدي بود و ديوارهاي مسجد با روكشي از سنگ
مرمر شفاف و كاشي معرف نفيس تزيين شده بود.
با قتل ميرزا جهانشاه در سال 872 هجري در جنگ با
اوزون حسن
سردسته تركمانان آق قويونلو (بايندري ) در
صحراي موش دياربكر
كار تعمير و توسعه بنا متوقف ماند.
زلزله سال 1193 هـ . ق تبريز را به شدت در هم كوبيد و مسجد
كبود هم با همه استحكامش از اين واقعه سالم نماند. طبق
اسناد و مدارك و تصاوير مستند موجود
از اين بناي عظيم و
نفيس
جز سردر و چند جرز پايه هاي شبستان
سنگ هاي مرمر
و قطعاتي از كاشي هاي بديع
چيزي باقي نماند و اغلب سنگ
نوشته هاي نفيس مرمري و كاشيهاي زيباي آن در سالهاي پس
از زلزله 1193 توسط مردم براي تزيين ساختمان هاي جديد به
كار رفت . خوشبختانه در سالهاي اخير اين مسجد به نحو
مطلوبي توسط متخصصان
در حال بازسازي است و طرح بازيابي نقش و نگارهاي داخلي
مسجد در دست اجرا قرار دارد
مسجد جامع تبريز (جامع كبير)
مسجد جامع تبريز يكي از بناهاي تاريخي و باستاني تبريز
است . تاريخ دقيق بناي اين مسجد به درستي معلوم نيست
اما
وجود مسجد جامع كبير در محل فعلي در زمان اتابكان
آذربايجان كه سعدالدين و راويني به آن اشاره كرده است به
دلايل زير مي تواند مستند باشد.
1 ـ از نخستين سالهاي فرمان روايي رواديان
اين مسجد
درون قلعه تبريز وجود داشت و جزو قسمت معمور شهر به
شمار مي رفت .
2 ـ در زمان حكومت رواديان
سلاجقه و اتابكان
اين
ناحيه از قسمت هاي مقدس شهر بود و بسياري از سلاطين
امرا و وزرا دركنار معابر و مساجدي كه شايد خود ساخته
بودند به خاك سپرده شده اند.
3 ـ همان مسجدي كه در قرن ششم و هفتم به نام مسجد
جامع كبير خوانده مي شد و قبر « شمس الدين عثماني طغرايي »
در جانب غربي آن قرار داشت
در قرن دهم هجري آباد بود و
حافظ حسين كربلايي به راي العين آن را ديده و از آن به نام
مسجد جامع كبير يا كرده است . در زمان حكومت تركمانان و
صفويه نيز همان مسجد آباد بود.
حاج طالب خان پسر حاج اسحق خان تبريزي باني
مدرسه طالبيه در سال 1087 هـ ق در وقف نامه مدرسه
طالبيه
از اين مسجد با عبارت « مسجد جامع كبير » نام برده
است . در اثر زلزله هاي نيمه اول و دوم قرن دوازدهم هجري
چند طاق اين مسجد شكست و فرو ريخت . اين بخش ها بعدها
به وسيله احدخان و پسر او حسين قلي خان دنبلي مرمت و
تجديد بنا يافت .
در بالاي در شمالي مسجد
سنگ نبشته اي به ابعاد يك متر
در يك متر مشتمل بر فرماني از شاه سلطان حسين صفوي
وجود داردكه به خط محمد مومن تبريزي در 15 سطر به خط
ثلث بسيار زيبا در تاريخ شوال 1106 هجري روي سنگ رخام
نصب شده است . درون مسجد نيز سنگ نبشته ديگري به ابعاد
172 در 112 سانتيمتر از سنگ رخام به ديوار يكي از طاق هاي
غربي مسجد نصب شده و از روياي شاه طهماسب اول صفوي
براي الغاي رسومات تمغا حكايت دارد.
اين لوح به خط علاالدين محمد تبريزي از خوش نويسان
دربار شاه طهماسب اول است كه در 12 سطر در تاريخ شوال
972 هجري به خط ثلث نگاشته شده و از آثار گرانقدر هنري
آن اسناد نامدار محسوب مي شود.
مسجد خزينه (قزللي )
سربازار در انتهاي خيابان فردوسي تبريز
مسجد قزللي كه
به مسجد « جامع ميرزا يوسف آقا » نيز معروف است
قرار دارد.
كف اين مسجد از سطح خيابان فردوسي و ورودي بازار نزديك
يك متر بلندتر است و در ورودي و پنجره هاي آن همه مشرف
به خيابان است .
مسجد قزللي دوازده ستون سنگي و بيست گنبد آجري
يكنواخت دارد. طول مسجد حدود بيست و چهار متر و عرض
آن بيست متر است و خواجه نشيني هاي تقريبا عريضي دارد.
بناي مسجد چنان كه از نامش نيز معلوم است مرحوم حاج
ميرزا يوسف طباطبايي بود و عمارت آن نيز در ربع آخر قرن
سيزدهم هـ ق صورت گرفت . هنگام ساخت اين مسجد چند
كوزه سكه زرين و سيمين به دست آمد.
مسجد مقبره
مسجد مقبره در اول بازار كفاشان تبريز واقع شده است .
اين مسجد به شكل مربعي است كه طول هر ضلع آن نزديك 25
متر است و 9 ستون سنگي خوش تراش گنبدهاي بلند ضربي آن
را نگه داشته اند . در زلزله 1193 هـ ق سقف اين مسجد فرو
ريخت . در اين واقعه حاج ميرزا مهدي قاضي طباطبايي از
جمله افرادي بود كه در زير خاك مانده بود. پس از اين كه او
جان سالم از زير خاك به در برد بقيه زندگي خود را وقف
خدمت به مردم و كارهاي عام المنفعه نمود.
او مسجد مقبره را توسعه داد و به صورت كنوني درآورد.
همچنين قسمتي از راسته بازار را احداث كرد. او حمام قاضي
مسجد ميرزا مهدي
مدرسه و حمام و سرا و يخچال
ميرزامهدي و ده هاي بناي ديگر را ايجاد و يا تجديد عمارت
نمود.
پس از وفات ميرزا مهدي قاضي طباطبايي در سال 1241
او را در همان مسجد دفن كردند و آن جا را مقبره ناميدند.
در كنار قبر مرحوم حاج ميرزا مهدي قاضي طباطبايي چند
نفر ديگر از جمله آيت الله شهيد سيدمحمدعلي قاضي
طباطبايي اولين شهيد محراب كه در سال 1362 شمسي به
شهادت رسيد
مدفون هستند.
مسجد استاد و شاگرد
يكي از مساجد تاريخي تبريز
مسجد استاد و شاگرد است
كه از طرف امير حسن چوباني ملقب به علاالدين ساخته شد
و به نام سليمان خان
خانواده هلاكوخان مغول موسوم گرديد.
از اين رو اين مسجد را سليمانيه يا علائيه نيز مي ناميدند. اما از
آنجا كه تحرير كتيبه ها و مندرجات ديوارهاي داخل و خارج
مسجد به خط عبدالله مستوفي خوش نويس معروف دوره
ايلخاني و يكي از شاگردان زبر دست وي صورت گرفته بود
عوام مسجد را به نام استاد و شاگرد مي ناميدند.
اين مسجد پس از اين كه در زلزله سال 1193 به كلي
ويران شد يك بار در زمان نايب السلطنه عباس ميرزا تعمير
اساسي شد و بار ديگر در سال 1295 هـ ق حاج ميرزا
محمدعلي اوانسراي قراجه داغي به مرمت آن همت گماشت .
براي بار سوم به استناد كتيبه سنگ مرمرين بيرون ديوار شمالي
مسجد « حاج محمد اردبيلي » در سال 1338 هـ ق اقدام به
تعمير آن نمود. در سال هاي اخير ميراث فرهنگي تعميرات
اساسي و استحكام بخشي آن را انجام داده است .
مسجد حاج صفرعلي
در بازار (يمني دوز) تبريز مسجد معروف به مسجد حاج
صفرعلي در ضلع شمالي حياط مدرسه حاج صفرعلي واقع
شده است . اين مسجد داراي گنبدي بلند با مناره منقش به
كاشيهاي آبي رنگ است كه كلاهك و قسمتي از بالاي مناره فرو
ريخته است . بناي اوليه مسجد متعلق به دوره صفوي است
ولي باني مسجد فعلي « حاج صفرعلي خويي » بازرگان معروف
و معاصر نايب السلطنه عباس ميرزا است . مسجد حاج
صفرعلي يكي از مساجد آباد و داير تبريز است كه قبلا دو امام
داشت كه يكي آقاي « حاج مير عبدالحجت مهاجر ايرواني » از
علماي درجه اول و موجه شهر تبريز و ديگري استاد بزرگوار
آقاي « حاج ميرزا جواد سلطان القرايي » بودند.
بنيان مسجد حاج صفرعلي به اندازه اي محكم و اساسي
نهاده شده كه در سال 1288 هـ ق با وجود اينكه هنگام جريان
سيل معروف
نصف بيشتر فضاي مسجد پر از آب شد
شكستگي در بناي آن به وجود نيامد.
مسجد حسن پادشاه
اين مسجد در محوطه بازار شتريان و ميدان صاحب الامر
تبريز واقع شده است .
حاج خليفه كاتب چلبي مولف كتاب جهان نما در باره اين
مسجد مي نويسد : جامع السلطان حسن كه از بناهاي اوزون
حسن پادشاه آق قويونلو است به طرز جوامع سلاطين با سنگ
تراش و سرب ساخته شده بناي متين و با شكوهي است در كنار
صفحه محراب يك قطعه مرمر بلغمي بزرگي به طول و عرض
چند ذرع به ديوار نصب شده و جامع را رونق بخشيده است
سنگ مرمري با چنين ابعاد از نادر به شمار مي رود.
« اوليا چلبي » كه در سال 1050 هـ ق از مسجد حسن
پادشاه ديدن كرده در توصيف اين مسجد مي نويسد : اين مسجد
را سلطان حسن آق قويونلو بنا كرده است . بناي اين مسجد يكي
از شاهكارهاي هنر معماري است . گنبدهاي آن همه كاشي كاري
شده و از چهار سو داراي منافذي هستند كه با سنگهاي
مرمرين مزين و مشعشع گرديده اند.
او در تشريح تزييات مسجد مي افزايد : روي هر چهار ديوار
اين مسجد بزرگ را با اسليمي ها
ترنج ها
گل ها و بوته هاي
گوناگون و كتيبه هاي متعدد مجاري و گچ بري شده زينت
بخشيده اند...بالاي درها وپنجره ها نيز سنگ نبشته هايي با خط
ثلث جلي وجود دارد كه بي شباهت به خط زيباي ياقوت
مستعصمي نيست . در طرفين محراب اين مسجد دو پارچه
ستون سنگي زرد رنگ قرار دارند كه گويا اينها كهرباست و
نظيرشان در هيچ جاي دنيا پيدا نمي شود.
در وضعيت كنوني مسجد حسن پادشاه
از آن همه
سنگ تراش و رخام و كاشي جز تعدادي اندك باقي نمانده
است . زيرا اوايل قرن حاضر در محل حسن پادشاه
مسجدي با
ستون هاي چوبي و سقف مسطح برپا شد كه هنوز مورد استفاده
اهالي است .
ادامه دارد
عكسها از ناصر ميزباني
آرشيو مديريت ميراث فرهنگي آذربايجان شرقي
