قسمت اول
دكتر محمدرضا جواهري
عضو هيات علمي دانشگاه فردوسي مشهد
شكل گيري و پيروزي كودتاي ننگين آمريكايي 28 مرداد 1332 كه سلطه 25 ساله امپرياليزم آمريكا بر سرنوشت ملت مسلمان ايران را در پي داشت و ضرر و زيان هاي غيرقابل جبراني را بر كشور اسلامي ايران وارد كرد معلول رويدادهاي دوران نخست وزيري دكتر محمدمصدق است . در 28 ماه حكومت مصدق كارهايي انجام شد كه زمينه ساز كودتاي 28 مرداد گرديد يكي از آن كارها رفتار ناصواب و برخوردهاي نادرست مصدق رهبر جبهه ملي ايران با سيد مجتبي نواب صفوي رهبر فدائيان اسلام بود. بر همگان روشن است كه وحدت و همكاري و همراهي آيت الله سيد ابوالقاسم كاشاني و سيد مجتبي نواب صفوي و دكتر محمد مصدق در پيشرفت و پيروزي نهضت ملي شدن صنعت نفت نقش بزرگي داشت و در اين ميان سهم فداكاري ها و اقدامات ارزشمند فدائيان اسلام به رهبري سيد مجتبي نواب صفوي در رسيدن مصدق به نخست وزيري و ملي شدن صنعت نفت و خلع يد انگلستان از نفت ايران بيش از ديگران بود و از اين واقعيت شخص دكتر مصدق بهتر از هر كسي خبر داشت با اين حال « ظلم » حكومت مصدق به نواب صفوي و فدائيان اسلام و كوشش براي كنار گذاشتن و حذف آنان از صحنه سياسي كشور و برنامه ريزي براي تبعيد و زنداني نمودن نواب صفوي و يارانش باعث محروم شدن دولت مصدق از پشتيباني يك سري نيروهاي فداكار با اخلاص و صداقت و با نفوذ و قدرت معنوي گرديد. اقدامات ملي گرايان در جهت كنار گذاشتن چهره هاي مذهبي و روحاني و تحت فشار قرار دادن آنان در زماني كه افراد غير مذهبي و ضد مذهبي و حزب توده آزاد بودند بدبيني توده مذهبي جامعه نسبت به حكومت مصدق را در پي داشت و بر همين اساس دولت مصدق حمايت اكثريت مردم را از دست داد و بين دولت و ملت كه انگيزه هاي مذهبي آنان را به صحنه آورده بود فاصله و شكاف به وجودآمد و اين اقدامات آشكار حكومت كه پيش چشم مردم مسلمان ايران انجام مي شد راه سلطه بيگانگان بر كشور و پيدايش و پيروزي كودتا را هموار كرد.
نقش فدائيان اسلام در نهضت ملي شدن نفت
نقش فدائيان اسلام به رهبري نواب صفوي در نهضت ملي شدن صنعت نفت يك نقش اساسي و برجسته و اصلي است . مبارزات اسلامي آنان و اقدامات روشنگر آنان در راه مبارزه با سلطه بيگانگان و فريادهاي آنان در جهت نفي روس و انگليس و آمريكا و تبليغات ديني آنان براي ايجاد شور و نشاط و غيرت ديني در جوانان و افشاي ماهيت پليد و استعماري انگليس و تلاش آنان در زنده كردن اسلام ناب محمدي (ص ) و فرهنگ عاشورا و شهادت طلبي و ضرورت پايان دادن به استبداد و ديكتاتوري رژيم ضد ديني پهلوي كه ماموريت هجوم به اسلام را داشت و همچنين لزوم پايان دادن به تسلط كفار و مشركين انگليسي بر اقتصاد و نفت ايران و سرنوشت كشور موجبات بيداري اسلامي مردم و حضور آنان در نهضت ملي شدن نفت را فراهم نمود. علاوه بر اين نقش معنوي كه ذكر شد فدائيان اسلام با اعدام انقلابي دو نخست وزير فاسد شاه و دو عامل انگليس در كشور عبدالحسين هژير و سپهبد علي رزم آرا زمينه را براي ورود دكتر مصدق به مجلس شوراي ملي و تصويب طرح ملي شدن نفت و نخست وزيري مصدق فراهم كردند واگر نبود اين فداكاري ها و اقدامات انقلابي بزرگ هرگز نفت در كشور ملي نمي شد و دست استعمار انگليس از نفت ايران كوتاه نمي گشت .
انتخابات شانزدهمين دوره مجلس شوراي ملي به گونه اي برگزار شد كه دولت با تقلب در انتخابات مخالفين خود را كنار گذاشت و همين امر موجبات نگراني مردم و مبارزان مذهبي و ملي را فراهم كرد. مصدق و ساير اعضاي جبهه ملي كه با تقلب در انتخابات از ورود به مجلس محروم شده بودند درصدد يافتن راهي براي ورود به مجلس شوراي ملي بودند. در اين شرايط حضور فدائيان اسلام در صحنه مبارزات و ائتلاف جبهه ملي تازه تاسيس با آنان وضعيت را به سود نهضت ملي تغيير داد. سيد حسين امامي از اعضاي فدائيان اسلام با هدف مبارزه با رژيم سلطنتي پهلوي و ابطال انتخابات تقلبي مجلس شانزدهم در روز 13 آبان 1328 عبدالحسين هژير را كه پيش از اين نخست وزير شاه و در اين زمان وزير دربار رژيم ضد اسلامي پهلوي بود با اعدام انقلابي به جزاي اعمالش رساند و پس از دستگيري و محاكمه در دادگاه فرمايشي نظامي با شعار « لااله الا الله » و « الله اكبر » و « زنده باد اسلام » در 17 آبان 1328 به شهادت رسيد. در پي اعدام انقلابي هژير به دست فدائيان اسلام به رهبري نواب صفوي انتخابات مجلس شوراي ملي كه با تمهيدات هژير تقلب گسترده اي در آن صورت گرفته بود باطل شد و شاه نيز كه در اثر اقدام فدائيان اسلام روحيه اش را از دست داده بود به آمريكا سفر كرد و اين سفر شاه به آمريكا 48 روز به درازا كشيد وانتخابات مجدد مجلس شانزدهم برگزار شد و در اين انتخابات كه با فداكاري و پي گيري فدائيان اسلام و شهادت سيد حسين امامي برپا شد دكتر محمد مصدق و آيت الله كاشاني و نمايندگان مورد نظر ايشان و جبهه ملي به مجلس شوراي ملي راه يافتند و به اين ترتيب يكي از تاريخ سازترين ادوار مجلس در كشور بر اثر اقدامات فدائيان اسلام و نواب صفوي شكل گرفت و با اعدام انقلابي هژيرتوسط سيدحسين امامي و تجديد انتخابات مجلس شانزدهم يازده نماينده مذهبي و ملي وارد مجلس شدند (1 ) و يك اقليت قوي و منسجمي در مقابل اكثريت نمايندگان درباري به وجود آمد. با ورود مليون و آيت الله كاشاني به مجلس شانزدهم اقليت مجلس در اين دوره نقش حساس و سرنوشت سازي را به عهده گرفت نواب صفوي در اين شرايط همواره تاكيد داشت كه از اين احساسات ارزنده بايد به نفع اسلام استفاده كرد و اركان آينده نظام و اجتماع را براساس مباني اسلام پايه گذاري كرد. جبهه ملي و مصدق نيز تاكيد مي كردند كه بايد در اين شرايط به ملي كردن نفت انديشيد تا اقتصاد كشور سر و سامان يابد وانگليس از گردونه اقتصاد اين مملكت خارج شود. به اعتقاد فدائيان اسلام اگر از فرصت هاي به دست آمده تنها در راه ملي كردن صنعت نفت بهره برداري گردد ممكن است با خروج انگليس قدرتي ديگر مثل آمريكا وارد صحنه سياسي كشور گردد ولي بااتكاي به مباني اسلام مي توان از ورود و دخالت هر كشور استعماري در اقتصاد و سياست كشور جلوگيري كرد (2 ) واقعي و درست بودن انديشه فدائيان اسلام در مراحل بعدي مبارزه آشكار گرديد. زماني كه فاصله گرفتن مليون و مصدق از اسلام باعث دلسردي و سستي اكثريت مذهبي جامعه وكناره گيري آنان از دولت مصدق شد و ساده انديشي وكوتاهي و بي كفايتي ملي گرايان راه سلطه تدريجي كشور استعمارگر جديد يعني دولت آمريكا بر سرنوشت ملت ايران را فراهم نمود و با كودتاي 28 مرداد امريكا بر كشور اسلامي ايران تسلط كامل يافت .
اقدام بزرگ و اساسي ديگر فدائيان اسلام درراه ملي شدن صنعت نفت اعدام انقلابي سپهبد علي رزم آرا نخست وزير دست نشانده انگليس بود كه با ملي شدن صنعت نفت مخالفت مي كرد و در مجلس شوراي ملي گفته بود : ايراني لياقت لولهنگ (3 ) ساختن را ندارد چگونه مي خواهد صنايع نفت خود را اداره كند (4 ) اين اهانت بزرگ رزم آرا موجب گسترش تنفر چهره هاي مذهبي و ملي نسبت به رزم آرا و انزجار مردم ايران شد با اينحال او نقشه اجراي يك كودتاي نظامي را در سرمي پروراند تا آنجا كه به صراحت گفت : « مسجد را بر سر آيت الله كاشاني و مجلس را بر سر اقليت و مصدق خراب خواهد كرد » جبهه ملي احتمال مي داد كه اين تصميم رزم آرا جان همه آنان را به خطر اندازد. در واقع مبارزات اقليت مجلس و جبهه ملي نتوانست از پيشروي جناح دربار وانگلستان جلوگيري كند و آنان حل مشكل نفت و خروج از اين بحران را تقريبا غير ممكن مي دانستند (5 ) در چنين شرايطي كه همه راههاي سياسي مسدود شده بود آيت الله كاشاني و جبهه ملي با ارسال پيغامي براي نواب صفوي از فدائيان اسلام براي پيشبرد نهضت ملي شدن نفت و جلوگيري از كودتاي نظامي و محدود كردن آزادي ها توسط رزم آرا استمداد كردند تا شايد نهضت ملي با فداكاري فدائيان اسلام از شكست حتمي رهايي يابد. در اين زمان نواب صفوي ارتباط نزديكي با آيت الله كاشاني و جبهه ملي داشت و بر همين اساس وكلاي جبهه ملي را به حضور در جلسه اي در منزل شخصي به نام حاج محمود آقايي دعوت نمود(6 ) در اين جلسه غير ا زمصدق كه به علت كسالت حضور نداشت ودكتر سيد حسين فاطمي از طرف او به جلسه آمده بود همه اعضاي جبهه ملي حاضر شدند و به اعتراف عزت الله سحابي مصدق هم گفته بود هر تصميمي در اين جلسه گرفته شود لازم الاجرا مي داند (7 ) در اين جلسه نخست سران جبهه ملي از وضعيت سياسي موجود كشور تحليلي ارائه كردند. نتيجه كلي تحليل آنها اين بود كه خطر اصلي روز شخص رزم آرا است كه قصدش فروش ايران به انگليس مي باشد. آنها معتقد بودند كه شاه فعلا خطرناك نيست و همه كارها زير سر رزم آرا است . وكلاي جبهه ملي در حالي كه از قدرت رزم آرا بيمناك بودند و سقوط وي را غير ممكن مي پنداشتند و بر اين اساس به طور كلي ملي شدن صنعت نفت را نيز شكست خورده مي دانستند. با وجود اين كه روحاني مبارز نواب صفوي و يارانش مشكل اصلي ايران را تنها در وجود شاه مي ديدند و نظر آنها مبارزه مستقيم با دربار بود سرانجام تسليم راي و نظر مخالفان راي خو در اين جلسه شدند بنابراين در پاسخ تحليل هاي سياسي سران جبهه ملي نواب صفوي اظهار داشت : فرض كنيم رزم آرا امروز ساقط شد بعدش چه آيا شما قول مي دهيد كه پس از سقوط وي احكام اسلامي را اجرا كنيد اعضاي جبهه ملي همگي جواب مثبت دادند. سپس نواب صفوي بادليل و برهان آنان را متقاعد ساخت كه براي پيشرفت در مبارزه با اجانب خصوصا انگليس چاره اي جز نبرد قهرآميز باآنها از طريق مباني و اصول اسلامي نيست و اگر از اين راه پيش برويم ما پيروزيم و در غير اين صورت شكست مي خوريم . در آن جلسه بين نواب صفوي و اعضاي جبهه ملي و نماينده دكتر مصدق عهد و پيمان بسته شد كه پس از گرفتن قدرت طبق قانون اساسي كه هرگونه قانون مخالف اسلام را لغو مي داند و حكم بر اجراي احكام اسلامي مي كند به اجراي قوانين اسلامي بپردازند. سرانجام حاضرين به اين نتيجه رسيدند كه رزم آرا در تدارك كودتاي نظامي است و بايد سريعا ساقط شود. به دنبال اين جلسه ملاقاتي در منزل حاج ابوالقاسم رفيعي يكي از اعضاي فدائيان اسلام بين نواب صفوي و آيت الله كاشاني صورت گرفت و آيت الله كاشاني ضمن موافقت با تصميمات جلسه فدائيان اسلام و جبهه ملي تاكيد نمود كه براي پياده كردن برنامه ها چند تن بايد از بين بروند اولي آنها رزم آرا است (8 ) بنابراين در دو جلسه مذكور جبهه ملي ضرورت اعدام رزم آرا را از بعد سياسي آيت الله كاشاني هم از بعد شرعي كردند . (9 ) در اين مورد سرتيپ يدالله كيهان خديو ده روز پيش از شهادت نواب صفوي و يارانش در نامه اي به دادستان ارتش به استناد تحقيقات صورت گرفته از قول نواب صفوي نوشت : من آقايان را براي اتمام حجت ديني خواستم آقايان گفتند فعلا خطر بزرگ و مانع پيشرفت هاي ديني و ملي رزم آرا است و او بايستي برود تا كارها درست شود. چون من هم از نظر ديني همين عقيده را داشتم تصميم به قتل نخست وزير وقت اتخاذ شد . (10 ) روش فدائيان اسلام در مبارزات سياسي شان چنان بود كه ابتدا به مخالفان سياسي و ديني خود هشدار داده و آنان را از پيگيري طريقي كه آن را مخالف اسلام تشخيص مي دادند باز مي داشتند چنانچه اين هشدار تاثيري بر جاي نمي نهاد تهديد ميكردند كه به حكم قطعي دفاع از مال و جان و ناموس و دين و اجتماع مسلمين به نبرد با آنان خواهند پرداخت . بنابر همين روش بود كه پنج روز قبل از اعدام انقلابي رزم آرا عبدالحسين واحدي مرد شماره 2 فدائيان اسلام طي سخناني در گروههايي در مسجد شاه اعلام كرد : ما در راه اجراي احكام مقدس اسلام تا نثار آخرين قطره خون خود استقامت مي كنيم . برادران مسئول و غير مسئول مملكت نخست وزير و كلا وزرا همه و همه بدانند كه طبق قانون اساسي مملكت بايستي مجري احكام اسلام باشند و گرنه غير قانوني مي باشند(11 ) . همچنين او در اين سخنراني ضمن تهديد رزم آرا به صراحت اعلام كرد : اگر چنانچه اي رزم آرا تا 3 روز ديگر خود كنار نروي ترا خواهيم فرستاد(12 ) . متعاقب اين هشدار و تهديد و پنج روز پس از آن در شانزدهم اسفند 1329 هنگامي كه رزم آرا وارد صحن همين مسجد شد با شليك گلوله هاي استاد خليل طهماسبي كه از اعضاي فدائيان اسلام و ياران با وفاي نواب صفوي بود اعدام شد . (13 ) او پس از اعدام انقلابي رزم آرا در حالي كه پس از خروج از مسجد شاه در بازار تهران شعارهاي « الله اكبر » و « زنده باد اسلام » و « پاينده باد قرآن » و « نابود باد ايادي بيگانه » و « سرنگون باد كاخ ستمگران » سر ميداد توسط مامورين دستگير و بازداشت شد. با اعدام انقلابي رزم آرا كه به اعتقاد فدائيان اسلام بر اساس معيارهاي مذهبي صورت گرفت يكي از موانع بزرگ در راه رسيدن مردم به حقوق ملي خويش كه ملي شدن صنعت نفت بود از بين رفت و اين اقدام بزرگ در مسير تحولات سياسي اجتماعي كشور تاثير غيرقابل انكاري بر جاي گذاشت و در واقع براي اكثريت نمايندگان وابسته به انگليس در مجلس دوره شانزدهم كه مانع از ملي شدن صنعت نفت بودند هشدار و زنگ خطري بود(14 ) اعدام رزم آرا تاثير فراوان در پيشرفت نهضت ملي شدن نفت بر جاي گذاشت و فرداي همان روز كميسيون نفت به اتفاق آرا اصل ملي شدن صنعت نفت در سراسر كشور را پذيرفت و در عرض يك هفته نفت از سوي مجلس شوراي ملي و مجلس سنا ملي اعلام شد و در حقيقت مجلس كه چهار ماه قبل به اتفاق آرا به نخست وزيري رزم آرا راي داده بود پس از مرگ وي به اتفاق آرا به ملي شدن صنعت نفت راي داد(15 )
آنچه ذكر شد بخشي از اقدامات فدائيان اسلام به رهبري نواب صفوي بود كه نقش اساسي در ملي شدن صنعت نفت و رسيدن دكتر مصدق به نمايندگي مجلس شانزدهم و نخست وزيري او داشت .
پانوشت ها
ــــــــــ
1 ) سيد مجتبي نواب صفوي انديشه ها مبارزات وشهادت او سيدحسين خوش نيت انتشارات منشور برادري چاپ اول اسفند 1360 ص .47
جمعيت فدائيان اسلام ونقش آن در تحولات سياسي ـ اجتماعي ايران داود اميني مركز اسناد انقلاب اسلامي چاپ اول تابستان 1381 ص 177 و ص 178
2 ) جمعيت فدائيان اسلام ص 179 و ص .180
3 ) لولهنگ : آفتابه گلي يا چرنه آفتابه .
4 ) فدائيان اسلام (تاريخ عملكرد انديشه ) سيدهادي خسروشاهي تهران انتشارات اطلاعات چاپ اول 1375 ص 106
5 ) علل ناپايداري احزاب سياسي در ايران حسين تبريزي نيا ترجمه علي باقري تهران نشر بين الملل چاپ اول 1371 ص .226
6 ) احزاب سياسي ايران (قربانيان ياور) محمود تربتي سنجابي تهران انتشارات آسيا چاپ اول 1375 ص .131
جمعيت فدائيان اسلام ص .199
7 ) جمعيت فدائيان اسلام ص 199
8 )جمعيت فدائيان اسلام ص 198 تا ص .200
9 ) ناگفته ها شهيد حاج مهدي عراقي به كوشش محمود مقدسي مسعود دهشور و حميدرضا شيرازي تهران موسسه خدمات فرهنگي رسا 1370 ص 77 ـ 72
10 ) اسرار قتل رزم آرا محمدتركمان تهران موسسه خدمات فرهنگي رسا 1370 ص .413
11 ) جمعيت فدائيان اسلام ص .201
فدائيان اسلام (تاريخ عملكرد انديشه ) ص 116
12 ) سيدمجتبي نواب صفوي انديشه ها مبارزات و شهادت ص .54
13 ) خون و نفت خاطرات يك شاهزاده ايراني منوچهر و رخشان فرمانفرمائيان ترجمه مهدي حقيقت خواه انتشارات ققنوس چاپ اول 1377 ص .308
جمعيت فدائيان اسلام ص .202
14 ـ تاريخ سياسي معاصر ايران دكتر سيدجلال الدين مدني دفتر انتشارات اسلامي وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم چاپ اول 1361 ج 1 ص .354
علل ناپايداري احزاب سياسي در ايران ص .227
جمعيت فدائيان اسلام ص 202 و ص .203
15 ـ جمعيت فدائيان اسلام ص .203
شكل گيري و پيروزي كودتاي ننگين آمريكا 28 مرداد 1332 كه سلطه 25 ساله امپرياليزم آمريكا بر سرنوشت ملت مسلمان ايران را در پي داشت و ضرر و زيان هاي غيرقابل جبراني را بر كشور اسلامي ايران وارد كرد محصول رويدادهاي دوران نخست وزيري دكتر محمد مصدق است
نقش فدائيان اسلام به رهبري نواب صفوي در نهضت ملي شدن صنعت نفت يك نقش اساسي و برجسته و اصلي است .