يكي از شاخه هاي صنايع دستي صنايع چوب مي باشد كه منبت كاري زير مجموعه آن است . در لغت به هر نوع كنده كاري روي چوب منبت گفته مي شود و منبت آباده شاخه اي از منبت است كه متعلق به آباده شيراز است .
در اين نوع منبت از يك تيغه كوچك استفاده مي شود و نقوش آن معمولا ريز است .
تاريخچه منبت
با گذشتن از دوره پارينه سنگي و ورود به دوره نوسنگي نخستين ابزارهاي دست بشر كه از سنگ بود به وجود آمد.
اشياي كاربردي كه بر حسب نياز مردم از جنس سفال و چوب ساخته مي شد به وسيله اين ابزارها نقش زده و حكاكي مي شد.
تراش چوب مانند تراش سنگ است با اين تفاوت كه چوب ماده اي نرم تر از سنگ است به علاوه داراي رگه هايي است كه مي توان از اين رگه ها براي آرايش شكل مورد نظر استفاده كرد. متاسفانه به علت كم دوام بودن چوب آثار منبت چنداني از دوران اوليه بشر باقي نمانده است .
قديمي ترين قطعات چوب منبت كاري شده امروز در موزه هاي مصر ديده مي شود كه شايد هواي خشك و گرم آن منطقه يا مقدس بودن اشياي منبت شده مانند : (منبرها درهاي مساجد تابوتها و..) باعث نگهداري بهتر اين آثار بوده است .
در دوره خلفاي فاطمي در مصر منبت كاري به اعلي درجه رشد خود رسيد. يكي از نمونه هاي خوب آن در مسجد الزهرا در مصر است كه اكنون در موزه اسلامي قاهره مي باشد.
در دوران سلاطين ايوبي نيز صنعت منبت كاري در مصر پيشرفت زيادي كرد
اشياي چوبي نخست بنابر نياز ساخته شدند و سپس ضرورت زيبايي شناسي و جنبه هاي مذهبي در ايجاد هنر حكاكي روي چوب كه همان منبت است به وجود آمد.
منبت اصولا به هر نوع حكاكي و كار روي چوب گفته مي شود و عمق اين حكاكي و كنده كاريها مي تواند كم و يا زياد باشد.
منبر مسجد علاالدين در شهر قونيه در دوران سلجوقيان يكي از نمونه هاي قديمي و معروف منبت در ايران است .
در قرون 5 و 6 در آسياي صغير حكام سلجوقي هنر منبت را حمايت و تشويق كردند. در دوران اسلامي هنر منبت بيشتر محدود به ساختن منبرها درهاي مساجد و منازل و رحلهاي قرآن و ظروف بود. دوران صفويه اوج منبت كاري در ايران با آثاري نظير در منبر رحل و ستون است . در دوران زنديه و قاجار اين هنر رو به افول مي گذاشت و محدود به آثار كوچكي مثل رحلهاي قرآن آينه جعبه ظروف و اشياي تزييني كوچك شد.
دوره ركود اين هنر تادوران معاصر ادامه داشته است . در اين دوران منبت بيشتر به شكل منبت روي مبلها بوفه ها و آثار كاربري رواج پيدا مي كرد.
نوع ديگر منبت منبت ظريف است كه بيشتر در آثار تزييني استفاده مي شود. و به منبت چاقويي معروف است كه با ابزارهاي ساده تري ايجاد مي شود و به منبت آباده اي معروف است . علت اين معروفيت انتساب اين هنر به شهر آباده در نزديكي شيراز است .
سابقه اين منبت به همان آغاز منبت كاري در ايران مي رسد. در اين رشته استادان و هنرمندان بزرگي مشغول به كار بوده اند. از استادان بنام حاضر در اين عصر استاد منبتي است . وي اهل آباده است و اجداد او در آباده مشغول به كار بوده اند او اينك در شيراز سكونت دارد. اين حرفه مانند بسياري از پيشه هاي قديم از پدر به پسر ادامه پيدا مي كرده است .
انتخاب چوب
مهمترين ماده اوليه در منبت كاري چوب مي باشد كه بسيار مهم است . چوب انتخاب شده بهتر است بدون گره و ياختگي باشد. درختان پهن برگ معمولا چوب بهتري براي اين كار دارند. در فصل پاييز برگ آن ها مي ريزد مانند گونه هاي چنار راش توسكا. پهن برگان معمولا داراي چوبي محكم و ريزبافت تر هستند.
پس از انتخاب چوب مورد نظر بايد به كلي براي كار خشك شود . انتخاب چوب بر حسب رنگ و ميزان محكم بودن چوب نيز اهميت دارد.
لوازم مورد نياز :
چوب
مغار
مغار چوبي
سنگ براي تيز كردن مغار
سوهان هاي متفاوت
چوب ساب
سنگ روميزي

چرخ سجاده
پايه گيره
البته ابزارهاي پايه اي براي اين نوع منبت چوب مغارهاي ساده مي باشد ساير ابزارها جانبي هستند.
روش ساخت
مراحل ساخت منبت به چند گروه تقسيم مي شود :
1 ـ آماده كردن چوب و طرح
2 ـ انتقال طرح بر روي چوب
3 ـ برش دادن
4 ـ گودبرداري
5 ـ پرداخت
6 ـ رنگ آميزي و پايان كار
حال به شرح اين مراحل مي پردازيم .
1 ـ انتخاب چوب و آماده سازي آن : انتخاب چوب اهميت بسياري دارد. بر حسب نياز از چوبهاي محكم همگن و از تيره پهن برگان مانند چوبهاي گردو نارنج گلابي زبان گنجشك آبنوس كه همكشيدگي و واكشيدگي كمي داشته باشند و الياف ريز و منسجمي داشته باشند انتخاب مي شود. چوب بايد خشك شود. خشك كردن چوب به دو طريق انجام مي شود.
الف : روش دستي : چوبها را به صورت ايستاده در جاهاي خشك و گرم مي گذارند تا خشك شود. عيب اين روش اين است كه ممكن است چوب ترك بردارد. براي جلوگيري از ترك چوب به دو طرف آن كمي چسب چوب مي زنند.
ب : روش كوره هاي چوب خشك كني : چوب را در اين كوره ها مي گذارند . اين روش به روش مصنوعي معروف است . اين روش هزينه بردارتر است ولي مزيت آن اين است كه چوب به صورت كاملا سالم خشك مي شود.
2 ـ آماده كردن طرح : طرح مورد نظر متناسب با ابعاد چوب در نظر گرفته مي شود و به وسيله مداد روي چوب منتقل مي گردد.
3 ـ برش دادن : ابتدا قطعه كار را به گيره بسته و سطح چوب مورد نظر را در صورت نياز نفت مي زنند تا چوب نرم شود سپس خطوطي از طرح كه بايد از زمينه جدا شود با چاقو به روش حكاكان خط مي اندازند و عميق مي كنند و برش مي دهند.
4 ـ گودبرداري : قسمتهاي زمينه كه بايد خالي شود با چاقو و به روش يكدست برداشته مي شود.
5 ـ پرداخت : بعد از صاف شدن و آماده شدن زمينه روي كار پرداخت نهايي مي شود. بعضي جاها را كه بزرگ تر از جاهاي ديگر است مي توان پس از پرداختن به وسيله چاقو ساب كشيد.
6 ـ رنگ آميزي و پايان كار : پس از پرداخت به وسيله سوهان ها و سمباده ها سطح كار را به ميزان دلخواه صاف و يكنواخت مي كنند.
در پايان كار براي رنگ آميزي بر حسب نياز از كيلر سيلر لاك الكل استفاده مي شود. براي براق شدن كار از نيم پلي استر و اگر كار از جنس گردو باشد از لاك الكل استفاده مي شود از كيلر و سيلر براي زمينه رنگ آميزي استفاده مي شود. اگر كيلر و سيلر با هم استفاده شود زمينه كار مات تر به نظر مي رسد.
يك منبت خوب منبتي است كه :
1 ـ داراي زمينه اي صاف و يكدست باشد .
2 ـ گلها و شكلهايش به صورت قرينه و مساوي باشند .
3 ـ فاصله هابه يك اندازه باشند .
4 ـ از چوب بدون عيب استفاده شده باشد .
تحقيق از : پريچهر برش نورد
باتشكر از همكاري خانم آمنه صالح پور هنرمند منبت به شيوه آباده اي كه اين كار را به صورت تجربي در شيراز آموخته اند و اينك در شهرستان چالوس مشغول كار و تدريس هستند.